ભોજન સાથે છાશ પીવો છો ? … (ભાગ-૨) … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …

ભોજન સાથે છાશ પીવો છો ? … (ભાગ-૨) … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …

 

 
તારીખ ૨૦.૦૭.૨૦૧૪  રવિવારની પોસ્ટમાં છાશ વિશે  થોડી જાણકારી આપણે અહીં પ્રાપ્ત કર્યા બાદ, ગઈકાલની પોસ્ટમાં જણાવ્યા મુજબ આજે …ભોજન સાથે છાશ પીવો છો ? … (ભાગ-૨) માં છાશ બાબત થોડી વિશેષ જાણકારી મેળવવા કોશિશ કરીશું. આશા રાખીએ છીએ કે આ લેખની માહિતી આપને જીવનમાં ઉપયોગી નિવડશે …
 

 

butter milk.1

 

 

ભોજન સાથે છાશ પીવો છો ? તો આટલી વાતોનું રાખજો ખાસ ધ્યાન …

 

 

એવું કહેવાય છે કે, સારું પીણું શરીરને ઊર્જા આપવાની સાથે શરીરમાં રોગપ્રતિકાર શક્તિમાં પણ વધારો છે.  પરંતુ દરેક વસ્તુ માટે યોગ્ય સમય અને કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખીએ તો તે વસ્તુઓ ક્યારેય આડઅસર કરતી નથી.  આપણે ભોજન સાથે ઘણી જાતના પીણાનો ઉપયોગ કરતા હોઈએ છીએ પરંતુ મોટાભાગે છાશનો ઉપયોગ દરેક ઘરમાં થતો જ હોય છે.  છાશ શરીરમાં રહેલાં ઝેરી તત્વોને બહાર નિકાળી દે છે.  ગરમીમાં તો છાશ અમૃત જેવું કાર્ય કરે છે.  છાશ એક એવું પીણું છે જે શરીરને શક્તિ પ્રદાન કરે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં પણ વધારો કરે છે.  જેથી આજે અમે તમને આયુર્વેદમાં જણાવેલી છાશ વિશેની કેટલીક રસપ્રદ વાતો જણાવીશું.

 

 

આગળ જાણો ભોજન સાથે છાસ પીવી કેટલી હિતાવહ છે …

 

 

દરરોજ સવારના નાસ્તા અને બપોરના ભોજન પછી છાશ પીવાથી શક્તિ વધે છે અને વાળ સંબંધી રોગો પણ દૂર થાય છે અને કસમયે વાળ સફેદ થવાની સમસ્યા પણ દૂર થાય છે.

ગાયના દૂધમાંથી બનાવેલી છાશ સૌથી વધુ ગુણકારી માનવામાં આવે છે. છાંસ પીવાથી રોગો આપણી આસપાસ પણ નથી ભટકતા અને કેટલાક એવા રોગો જ દૂર થાય છે તે ફરી ક્યારેય થતા નથી.

 

પેટના રોગો માટે તો છાશ આશીર્વાદ સમાન છે પેટની સમસ્યા અપચો, કબજિયાત જેવી સમસ્યામાં તો દિવસમાં 3-4વાર છાસ પીવી જોઈએ.

 

છાશમાં ઘી ન હોવું જોઈએ. જમતી વખતે તાજી છાશ વધુ ગુણકારી હોય છે.

 

છાશ પીવાથી શરીરને ઠંડક મળે છે અને એટલે જ ઉનાળામાં લોકો છાશ પીતા હોય છે. છાશ આપણા વાળ અને આંખો માટે પણ અત્યંત લાભકારી હોય છે.

 

છાશ પીવાની અનેક રોગોનું નાશ થાય છે પરંતુ છાશ ખાટી ન હોવી જોઈએ નહિતર તેની આડઅસર પણ થઈ શકે છે.

 

પેટના રોગો માટે તો છાશ આશીર્વાદ સમાન છે પેટની સમસ્યા અપચો, કબજિયાત જેવી સમસ્યામાં તો દિવસમાં 3-4વાર છાસ પીવી જોઈએ.

 

ભોજન સાથે છાશ લેવાથી ભોજન સરળતાથી પચી જાય છે અને શરીરને વધુ પોષણ મળે છે. છાંસમાં ચપટી મરી, જીરું અને સિંધાલું મીઠું નાખવાથી તે ગજબનું અસર કરે છે.

 

છાશમાં એવા બેક્ટેરિયા હોય છે જે શરીર માટે અત્યંત લાભદાયક હોય છે. પરંતુ ક્યારેય બહારની લસ્સીનું સેવન ન કરવું જોઈએ કારણ કે તેનાથી શરીરમાં કેલરીનું પ્રમાણ વધે છે જેથી તમે સ્થૂળતાનો શિકાર પણ બની શકો છો.

 

 

butter milk.2

 

 

આયુર્વેદમાં છાશ ચાર પ્રકારની દર્શાવવામાં આવેલ છે…..

 

 

(૧)  દહીં ઉપર આવેલ સ્નેહતર સાથે પાણી વિના વલોવી પ્રવાહી બનાવવામાં આવે છે તે ઘોલ (ઘોળવું) કહેવાય છે.

 

(૨)  પાણી વિના તર કાઢી દહીં વલોવવાથી બને તે મથિત

 

(૩)  દહીંમાં અર્ઘુ પાણી ઉમેરી વલોવવાથી બને તે ઉદશ્ચિત

 

(૪)  દહીંમાં ચોથા ભાગનું પાણી ઉમેરી વલોવવાથી બને તેને તક્ર કહેવાય છે.

 

 

હાલમાં આપણે ઉદશ્ચિત અને તક્રનો ઉપયોગ છાશ તરીકે કરી રહ્યા છીએ. એની પ્રશંસા કરતાં સંહિતામાં કહ્યું છે કે, તક્રસેવી વ્યથતે કદાચિત-તક્ર નામની છાશનું સદા સેવન કરનાર કદી પીડા ભોગવતો નથી. છાશનાં સેવનથી નાશ પામનાર હરસ જેવા રોગો ફરી ક્યારેય થતાં નથી.

 

 

ઘોલ નામની છાશ વાયુ પિત્તને હરે છે.

 

મથિત કફ અને પિત્તને મટાડે છે.

 

 

આયુર્વેદમાં બતાવેલ સાધારણ ખટાશયુક્ત છાશ (તક્ર) ઝાડો બાંધનાર (ગ્રાહી), તૂરી, સાધારણ ખાટી, મઘુર, દીપક, હળવી, ગરમ, બલ્ય, જાતીય શક્તિ વધારનાર, વાયુનાશક, તાજી હોય તો દાહ નહીં કરનાર, વિપાકે મઘુર અંતમાં પિત્ત કોપાવે, રૂક્ષ હોવાથી કફનો નાશ કરનાર છે.

 

 

જે છાશમાંથી માખણ કાઢી લીઘું હોય તે. થોડી ભારે અને બલ્ય છે અને કફ કરનાર છે.

 

જેમાંથી માખણ કાઢ્‌યું હોય નહીં તેવી છાશ ઘટ અને ભારે છે. આ છાશ નિત્ય માપસર વાપરવાથી બળ અને પુષ્ટિ આપે છે.

 

પેટનાં વાયુ માટે થોડી ખાટી અને સંધિવવાળી છાશ પીવી, પિત્તમાં ખટમીઠી સાકરવાળી છાશ પીવી.

 

કફ માટે સંધિવ ત્રિકટુ નાંખેલ છાશ પીવી.

 

છાશને ધાણાજીરૂ, હળદરથી વઘારી વાપરવાથી ઉદરવાયુ નાશ કરે છે. રૂચિ ઉત્પન્ન કરનાર પુષ્ટિ કરનાર બલ્ય, મૂત્રાશયમાં વાયુને કારણે થતાં શૂલને મટાડનાર છે.

 

કાચી છાશ ઉદર કફને તોડે છે અને ગળામાં કફ કરે છે.

 

ધાણાજીરૂ, હળદરથી વઘારેલ છાશ વાપરવાથી શરદી, શ્વાસ, ઉધરસ મટાડવામાં મદદ કરે છે.

 

 

butter milk.3

 

 

અમૃત સમાન માનવામાં આવતી છાશ ક્યારે વાપરવી અને ક્યારે વાપરવી નહીં એ પણ જણાવ્યું છે…

 

 

આપણે ત્યાં છાશ ઠંડી છે એવું સમજવાથી ઉનાળામાં વિશેષ વપરાય છે. જ્યારે મહર્ષિ વાગ્ભટ્ટે જણાવ્યું છે કે, ઉષ્ણકાલ તક્ર ન એવં દઘ્યાત.

 

ઉનાળામાં છાશ વાપરવી નહીં અથવા ઓછી વાપરવી.

 

આ ઉપરાંત અલ્સર (ચાંદા), મૂર્છા અને હાથપગમાં દાહ અને રક્તસ્ત્રાવજન્ય રોગોથી પીડાતા દર્દીઓએ છાશ વાપરવી નહીં.

 

છાશ અને દહીંના ગુણો લગભગ સરખા છે. ફેર માત્ર એટલો છે કે, દહીં અભિષ્યંદિ છે. અભિષ્યંદિ એક ખાસ પ્રકારની ચીકાશ છે. આનાથી સ્ત્રોતોરોધ થાય છે.

 

શ્વાસમાર્ગમાં સ્ત્રોતોરોધ થવાથી ઉધરસ, શ્વાસરોગ થઈ શકે છે. પિત્તપ્રકૃતિવાળાએ ખાટી હોય નહીં તેવી મોળી છાશ વાપરવી.

 

ઉનાળામાં છાશમાં સાકર, ધાણાજીરૂ, સંધિવ ઉમેરી થોડી વાપરવી શકાય.

 

સખત ગરમીનાં દિવસોમાં તકમરીયા ગુલાબનું સરબત ઉમેરી પીવાથી શાંતિ અનુભવાય છે.

 

ચોમાસા જેવા ભેજવાળા વાતાવરણમાં કેટલાકને છાશ માફક આવતી નથી. શરદી ઉધરસ થઈ જાય છે.

 

 

મહર્ષિ ચરકે કહ્યું છે કે, હરસથી પીડાતી વ્યક્તિનો જઠરાગ્નિ અતિ મંદ હોય, હલકો ખોરાક પચાવવામાં તકલીફ પડતી હોય એવી વ્યક્તિએ માખણ કાઢેલી ખટાશ વિનાની છાશ ઉપર રહેવું જોઈએ. ચાર છ દિવસ ફક્ત છાશ અને ઔષધો લેવા, પછી હલકો ખોરાક અને ઔષધો ચાલુ રાખવાથી હરસ કાયમ માટે મટે છે. ફરી થતાં નથી.

 

 

અજીર્ણનાં ઝાડામાં છાશ સાથે ૩ ગ્રામ સૂંઠ સવાર સાંજ લેવી, અનાજ વાપરવાનું બંધ કરવું, આરામ કરવો. ઝાડા આ સાદા સરળ ઉપાયથી બંધ થશે.

 

 

આજથી ૫૦ વર્ષ પહેલા કષ્ટસાઘ્ય સંગ્રહણી રોગના દર્દીને ૩ માસ કે, વધારે વખત ફક્ત છાશ પર રાખવામાં આવતાં હતાં. જાતીફલાદિચૂર્ણ અને ગ્રહણીકપાટરસ આપવામાં આવતો હતો. સરસ પરિણામ મળતાં હતાં. નબળા પાચનથી થતાં રોગોમાં છાશ આહાર અને ઔષધ બન્ને તરીકે કામ કરે છે.

 

આયુર્વેદનાં પ્રખર પંડિત સ્વામી કૃષ્ણાનંદની દ્રષ્ટિએ અમ્લપિત્ત (એસિડિટી)ના રોગોમાં કે ખાટાખાટા ઓડકાર આવતાં હોય, છાતીમાં બળતરાં થતી હોય, રક્તસ્ત્રાવજન્ય રોગ થયો હોય એ દર્દીએ છાશ વાપરવી નહીં.

 

શાસ્ત્રના નિયમ મુજબ બનાવેલી છાશ ઉત્તમ પૃથ્વીમાં સૂખ આપનાર છે. ભેંશની છાશ ભારે અને બકરીની છાશ હલકી અન્ય રોગો ઉપરાંત સંગ્રહણીમાં સફળતા અપાવે છે. છાશમાંથી તક્રારિષ્ટ અને તકવટી બનાવવામાં આવે છે. આ ઔષધો વાતકફજન્ય પાચનતંત્રનાં રોગોમાં અતિ ઉપયોગી છે.

 

- શાંતિભાઈ અગ્રાવત …

 

 

 

butter milk.4

 

 

અનેક રોગોમાં ઉપયોગી તક્રચિકિત્સા …

ડૉ. પ્રાર્થના મહેતા …

 

આપણા શરીરના યોગ્ય પોષણ માટે જે જે આહાર દ્રવ્યોની જરૃર પડે છે તેમાં છાશનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. અમે વૈદ્યો આયુર્વેદિક પરિભાષામાં છાશને ‘તક્ર’ કહીએ છીએ. ગુણોની દૃષ્ટિએ છાશ એ ખરેખર મનુષ્ય લોકનું ‘અમૃત’ છે.

તક્ર એટલે કે છાશ. તક્રને ભૂલોકનું ‘અમૃત’ કહેવામાં આવેલ છે. વિધિવત્ સેવન કરાયેલી છાશ શરીરના સમસ્ત વિકારોને દૂર કરીને શરીરને સ્વસ્થ, સુદ્રઢ અને સ્ફૂર્તિમય રાખે છે.

એમ કેહવાય છે કે …. “જો સ્વર્ગમાં છાશ હોત તો મહાદેવ એટલે કે શંકરનું ગળું વિષપાનને લીધે કાળું ન પડત કુબેરને કોઢ ન થાત. ગણપતિને મોટું પેટ ન હોત અને ચંદ્રને ક્ષય ન થાત. છાશ વિશે ભલે આ અતિશયોક્તિ લાગે, પરંતુ છાશમાં જે અનેક ગુણો રહેલા છે એ બાબતમાં ના કહી શકાય તેમ નથી.”

છાશનું સેવન આમાશયનાં સઘળાં ભોજનને સરળતાથી પચાવીને પાચન શક્તિને વધારે છે. આથી જ સંગ્રહણી નામનાં રોગમાં તક્ર-છાશ સમાન લાભદાયક બીજી કોઇ વસ્તુ નથી.

હિંગ, જીરું તથા સિંધવ નાખીને છાશ અતિસાર-હરસ તથા નાભિ નીચેનાં પેઢુના શૂલને મટાડે છે. મૂત્રકરછવાળા દદીર્એ ગોળ નાખીને છાશ પીવી. અતિસારમાં ચિત્રકમૂલનું ચૂર્ણ નાખીને છાશ પીવી. ઉનાળાની કાળઝાળ ગરમીમાં ઠંડા પીણાં તરીકે છાશમાં થોડી સાકર નાખી પીવાથી ગરમીમાં રાહત થાય છે.

શિયાળામાં કોથમીર જીરાથી વઘારેલી છાશમાં સિંધવ નાખીને પીવાથી પૌષ્ટિક પદાર્થોનું સહેલાઇથી પાચન થાય છે. યુકિતપૂર્વક સેવન કરાયેલી છાશ ત્રણેય દોષોને હરે છે. આથી આયુર્વેદમાં ‘ભોજનાન્તે તક્રં પિબેત્ત’ કહેલ છે.

વાયુપ્રધાન રોગોમાં સૂંઠ તથા સિંધવ નાખેલી છાશ ઉત્તમ છે. હિંગ-જીરું અને સિંધાલૂણ મેળવીને સેવન કરાયેલી છાશ અત્યંત કોપેલા વાયુને શાંત કરે છે. પિતજન્ય રોગોમાં સાકર મેળવેલી મીઠી તક્ર-છાશ વિશેષ લાભદાયક થાય છે. કફ જન્ય રોગોમાં સૂંઠ પીપર તથા મરીવાળી છાશ ફાયદાકારક છે.

અતિસારમાં તક્ર ચિકિત્સા: ઇન્દ્રયવ- નાગરમોથ, નાગકેસર, લોધ્ર- સૂંઠ અને મોચરસ આ બધી વસ્તુઓનું ચૂર્ણ બનાવીને દેશી સાકરમાં ભેળવીને છાશ સાથે સેવન કરવામાં આવે તો જૂનામાં જૂનો અતિસાર શાંત થઇ જાય છે. અતિસાર રોગમાં છાશમાં જીરાંનો પાઉડર નાખીને પીવાથી પણ ફાયદો થાય છે.

મરડામાં તક્ર ચિકિત્સા: ખીચડી, ભાત જેવા લઘુ આહારની સાથે શેકેલું જીરું છાશ સાથે લેવામાં આવે તો મરડામાં ફાયદો થાય છે.

આયુર્વેદમાં સર્વ ઉદરરોગોમાં છાશને સર્વશ્રેષ્ઠ કહેલ છે. છાશનું સેવન કરનારને વૃદ્ધાવસ્થા મોડી આવે છે. ચહેરા પર કરચલીઓ પડતી નથી અને સૌંદર્યના ચાહકોની સુંદરતાને અકબંધ જાળવી રાખવા માટે છાશ આયુર્વેદનું અમોલ ઔષધ પણ છે. છાશના સેવનથી જઠર તથા આંતરડામાં રોગો થતાં નથી અને રોગો થયાં હોય તો ઔષધ તથા તક્ર સેવનથી જલદીથી રોગ દૂર થાય છે. આમ છાશ અભ્યાંતર અને બાહ્ય બંને રીતે શરીરના સ્વાસ્થ્ય અને સૌંદર્યના રક્ષણ માટે આશીર્વાદ રૂપ છે, છતાં પણ અમુક લોકોને છાશનું સેવન હિતકારક નથી.

 

 

છાશનું સેવન કોણે ના કરવું ? …

 

 

ક્ષતવાળાને, દુર્બળતા, મૂર્છા, ભ્રમ, દાહ અને રક્તપિત્તમાં છાશનું સેવન કરવું જોઇએ નહીં. ગ્રીષ્મ અને શરદ ઋતુમાં ખાટી છાશ કદાપી પીવી નહીં. આ સિવાયનાં રોગોમાં વૈદકિય સલાહ મુજબ છાશનું સેવન કરવામાં આવે તો પરમ ઉપકારક ઔષધિ રૂપ છે. વિધિવત્ સેવન કરાયેલી છાશ બળ, વર્ણ, ઉત્સાહ અને ઓજને વધારીને રોગોને દૂર કરીને સ્વાસ્થ્ય તથા સૌંદર્યને સાચવનાર પૃથ્વીલોકમાં અમૃત સમાન ઉપકારક છે.

 

 

butter milk.5

 

 

છાશ સુંદરતા નીખારે …

 

 

છાશમાં લેક્ટિક એસિડ હોય છે, જે ચામડી માટે ખૂબ ઉપયોગી હોય છે.  આ માટે ઘણી મોંઘી ક્રીમોમાં લેક્ટિક એસિડનું જરૂરી પ્રમાણ મેળવવામાં આવે છે.  ત્વચાને ચમકાવવા માટે, નરમ બનાવવા માટે ડેડ સ્કિનને હટાવવા માટે પણ ઘણીવાર તબીબો આનો ઉપયોગ ફેશિયલ પીલ્સ રૂપે કરતાં હોય છે.  છાશમાં એસિડીક હોવાથી એસ્ટ્રિજેન્ટની જેમ કામ કરે છે.  આનાથી ચહેરાના દાગ, કરચલીઓ વગેરેથી રાહત મળી શકે છે. આ માટે છાશ ફેસ પેક બનાવવામાં ખૂબ ઉપયોગી છે.  તમને છાશનો સ્વાદ ભલે પસંદ ન હોયતો કંઈ વાંધો નહીં પોતાની ત્વચાને ચમકાવવા માટે પૂરા ચહેરા પર છાશ લગાવવાથી ચહેરો નરમ, સુંવાળો અને ચમકદાર બની જાય છે.  બજારમાં છાશ પાવડર પણ મળતાં હોય છે.

 

દવા રૂપે …

કેલ્શિયમ નેશનલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિસિન અનુસાર, પ્રત્યેક વ્યકિતને દરેક દિવસે 1000થી 1200 એમજી કેલ્શિયમ લેવું જોઈએ. 9થી 13 વર્ષનાં બાળકો માટે આ પ્રમાણ 1, 300 એમજી જણાવાયું છે. એક કપના છાશમાં 284 એમજી કેલ્શિયમ હોય છે.  જ્યારે એક કપ દૂધમાં 299 એમજી.  જો તમે તમારા બાળકોને દૂધ પીવડાવવાનું પસંદ નથી કરતાં તો તેને છાશ આપી શકો છો.

 

પ્રોટીન …

છાશ અને દૂધમાં આશરે એક સમાન જ પ્રોટીનનું પ્રમાણ જોવા મળતું હોય છે.  છાશમાં 8.11 એમજી પ્રોટીન હોય છે, જ્યારે દૂધમાં 8. 26 એમજી.  વિટામીન અને ખનીજનું પ્રમાણ – યૂએસડીએ નેશનલ ન્યૂટ્રિએન્ટ ડેટાબેસ પ્રમાણે છાશમાં વિટામીન એ, વિટામીન સી અને વિટામીન બી ભરપૂર પ્રમાણમાં જોવા મળતું હોય છે.  આની સાથે જ છાશમાં આયરન, મેગ્નેશિયમ, ફોસ્ફરસ, પોટેશિયમ, ઝિંક વગેરે ખનીજ પદેાર્થ જોવા મળે છે.

 

 

નોંધ :  આયુર્વેદનાં કોઈ પણ જગ્યાએ પ્રકાશિત થતાં કોઈ પણ લખાણોને રોગીએ સીધાં ઉપયોગમાં લેવાં જોઈએ નહીં. પોતાને પરિચિત એવા તજજ્ઞ અને માન્ય વૈદ્યની દેખરેખ નીચે જ ઉપચાર ક્રમ યોજવો જોઈએ.

 

 

આપણા પેટમાં કેટલાયે પ્રકારના કીડા મળી આવે છે. આંતરડામાં તો આ લાખો કરોડોની સંખ્યામાં હોય છે. તેમાંથી થોડાક આપણા સ્વાસ્થ્ય માટે લાભદાયક છે અને થોડાક નુકશાનકારક. નુકશાનકાર કીડા જો સક્રિય થઈ જાય તો કેટલાયે પ્રકારના રોગ થાય છે. જો વધારે પડતો જીવ ગભરાતો હોય તેમજ અજીર્ણ, એસેડીટી, દુર્બળતા, વારંવાર છીંકો આવવી, વારંવાર શરદી થઈ જવી, ઉલ્ટી, ભોજન પ્રત્યેની અરૂચિ તેમજ પેટમાં ધીમે ધીમે દુ:ખાવો થતો હોય તો થોડાક સાવધાન થઈ જાવ અને સમજી લો કે તમારા પેટમાં કિડા સક્રિય થઈ ગયાં છે.

 

 
આને લીધે રક્તાલ્પતા, ભુખની ઉણપ તેમજ વધારે પડતાં દુ:ખાવાના લક્ષણો પણ જોવા મળે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં લોકો જુદી જુદી દવાઓની મદદ લે છે. પરંતુ અધ્યયન દ્વારા જાણવા મળ્યુ છે કે દિવસમાં ત્રણ ચાર વખત દળેલું જીરૂ, મીઠું અને કાળા મરીનો ભુકો ભભરાવીને છાશ પીવામાં આવે તો એક જ અઠવાડિયામાં આવા કીડાઓથી છુટકારો મળે છે.
 

 
એક વાતનું ધ્યાન રાખો કે રોગીને એવી અવસ્થામાં કોઈ પણ એવી વસ્તુ ન આપશો જેનાથી તેની પાચન ક્રિયામાં અવરોધ ઉત્પન્ન થાય. અપચો અને અજીર્ણ થવાને લીધે કૃમિને વિકાસ કરવાની સારી તક મળી જાય છે. તેથી ગળી વસ્તુઓથી થોડીક પરહેજ પણ કરવી.
 

 

કેવી છાશ પીશો ? ખાટી કે મોળી ? …

 

 

વધુપડતી ખટાશ કે સાવ જ ફિક્કું હોય એવું બટરમિલ્ક પિત્ત અને કફ કરે છે એટલે થોડીક ખટાશવાળી ને દહીંમાં ચોથા ભાગનું પાણી મેળવીને બનાવેલી છાશ હેલ્થ માટે ઉત્તમ છે.

-સેજલ પટેલ

 

 

સૌરાષ્ટ્રમાં ચટપટી, તીખી વાનગીઓ ખાધા પછી છેક છેલ્લે પેટને ટાઢક આપે એવી છાશનો એક પ્યાલો ન પીવાય ત્યાં સુધી કાઠિયાવાડી ભોજન સંપૂર્ણ ન થાય. શિયાળો, ઉનાળો અને ચોમાસું ત્રણેય સીઝન દરમ્યાન સૌરાષ્ટ્રમાં છાશ વિના ન ચાલે. મુંબઈગરાઓ તો ક્યારેક શિયાળા-ચોમાસામાં છાશ ખાઈને માંદા પડે, પણ કાઠિયાવાડમાં નહીં. ક્યારેક કસમયે છાશ પીવાથી શરદી-કફ થઈ જાય, પણ સૌરાષ્ટ્રવાસીઓ અને નિયમિત રીતે સવાર-સાંજ ભોજન પછી છાશ પીવા ટેવાયેલાઓને બારે માસ છાશ પીધા પછીયે કંઈ નથી થતું. એવું કેમ થતું હશે? આવું ત્યારે જ થાય જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની પ્રકૃતિ વિરુદ્ધ જઈને ખોટા સમયે, ખોટી રીતે છાશ પીએ.

 

 

છાશ દેવોનેય દુર્લભ મનાય છે ને એ આંતરડાંને બળ આપીને પાચન સુધારે છે.

 

 

પિત્તશામક : છાશ પચવામાં હલકી છે. છાશ પચ્યા પછી એ મધુર વિપાકવાળી હોવાથી પિત્તને શાંત કરે છે. પિત્ત પ્રકૃતિવાળા તેમ જ પિત્તજ વિકારમાં મધુર છાશમાં ખડી સાકર નાખીને લેવી.

 

 

કેવી છાશ પીવી ? …

 

 

ખાટી કે મોળી ? :   મોટા ભાગના લોકો માને છે કે મોળી છાશ પીવી સારી, પરંતુ એ સાચું નથી. સાવ જ મોળા દહીંમાંથી બનેલી છાશ કાચી હોય છે ને એનાથી કફ થાય છે, જ્યારે અતિશય ખાટી થઈ ગયેલી છાશ પિત્ત કરનારી થઈ જાય છે. સામાન્ય રીતે થોડીક ખટાશ આવી હોય એવી ખટમીઠી છાશ ત્રિદોષશામક કહેવાય છે.

 

 

પાતળી કે જાડી ? :   બીજું એક સૌથી મોટું ફૅક્ટર છે કે દહીંમાં કેટલું પાણી ઉમેરવું? ઘણા લોકો કહે છે કે અમે તો ગાઢી છાશ પીએ છીએ, એમાં કૅલ્શિયમ અને દહીંના ગુણો વધુ સારી રીતે મળે છે. જોકે દહીંમાં સાવ જ ઓછું પાણી અથવા તો જરાય પાણી ન ઉમેરીને બનાવવામાં આવેલી છાશ કફ કરે છે. જો રોજિંદા વપરાશમાં જમ્યા પછી છાશ પીવાની આદત રાખવી હોય તો દહીંમાં ચોથા ભાગનું પાણી ઉમેરી માખણ કાઢીને વલોવીને બનાવેલી છાશ બનાવવી. સંસ્કૃતમાં એને તક્ર કહે છે અને એ ત્રિદોષશામક હોય છે.

 

 

કેવું દૂધ ? :   સામાન્ય રીતે ભેંસનું દૂધ અને એની પ્રોડક્ટ્સ વાપરવાનું પ્રચલિત છે, પરંતુ ભેંસના દૂધમાં વધુ સ્નિગ્ધતા હોવાથી એ કફકારક અને પચવામાં ભારે હોય છે. ભેંસના દૂધની છાશ વાપરવાથી શરીરમાં સોજો અને જડતા ઉત્પન્ન થાય છે, જ્યારે ગાયના દૂધની છાશ જઠરાગ્નિ દીપન કરે છે. એ બુદ્ધિવર્ધક, ત્રિદોષશામક અને ઘણી વ્યાધિઓમાં પથ્યકર છે.

 

 

કેવી રીતે ત્રિદોષનાશક ? 

 
 

છાશમાં રહેલો ખાટો રસ વાયુને દૂર કરે છે. છાશની ખટાશથી ભૂખ લાગે છે અને રુચિ ઉત્પન્ન થાય છે. ખાધેલા ખોરાકનું યોગ્ય રીતે પાચન કરીને બળ આપે છે. વાત પ્રકૃતિવાળી વ્યક્તિઓએ તેમ જ વાતજ વિકારમાં ખાટી છાશ અને સિંધવ લેવું.

 

છાશમાં રહેલો તૂરો રસ ઉષ્ણ ગુણ ધરાવતો હોવાથી કફ દોષને દૂર કરીને શરીરને સ્ફૂર્તિ આપે છે. કફ પ્રકૃતિમાં તેમ જ કફના વિકારોમાં માખણ કાઢેલી છાશમાં ત્રિકટુ નાખીને એ લેવી.

 
 

આમ છાશ ત્રિદોષનાશક છે અને આંતરડાંના કોઈ પણ દરદમાં એનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. છાશ ગ્રાહી હોવાથી જુલાબ પણ અટકાવે છે. છાશથી સોજો, જલોદર, હરસ, ગ્રહણી, મૂત્રાવરોધ, મરડો, પાંડુ, મંદાગ્નિ, ઝાડા અને આંતરડાંની નબળાઈ દૂર થાય છે.

 

 

આંતરડાંનું ઔષધ છાશ …

 

 

આંતરડાંનાં દરદોમાં છાશનો ખાસ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સંગ્રહણીના દરદીને માત્ર છાશ પર જ રહેવા દેવાથી ઝડપથી સાજો થાય છે. છાશ આંતરડાંને બળ આપીને એની ગ્રાહીશક્તિ વધારે છે. છાશ જૂના મળને શરીરની બહાર ધકેલવાનું કામ કરે છે. એટલે કબજિયાત અને અર્જીણમાં ત્રિકટુ અને સિંધવ સરખે ભાગે લઈ છાશમાં મેળવીને લેવામાં આવે તો અર્જીણ દૂર થાય છે. એના ગ્રાહી ગુણને કારણે આંતરડાંને સંકોચાવી મળને દૂર કરે છે.

 
 

ભૂખ ન લાગતી હોય, શરીરમાં વાયુને કારણે દુખાવો રહેતો હોય, પાચન બરાબર ન થતું હોય, અવારનવાર છાતીમાં ભાર રહેતો હોય અને ગભરામણ થતી હોય તથા ખાટા ઓડકાર આવતા હોય તો છાશનું નિત્ય સેવન ગુણકારી છે.

 

ચામડીના, લોહીના અને પિત્તના વિકારોમાં તથા ખાસ કરીને કોઢમાં છાશ લેવાની આચાયોર્એ ભલામણ કરી છે.

 

ટાઇફૉઇડમાં આંતરડાંની ગરમી, આંતરડાંમાં પડતાં ચાંદાં, તાવ, બળતરા, તરસ જેવાં અનેક નાનાં-મોટાં ચિહ્નો છાશથી દૂર થાય છે. છાશ પિત્તશામક હોવાથી દરદીને ઠંડક, તૃપ્તિ અને પોષણ મળે છે.

 

મરડો થયો હોય ત્યારે ઇન્દ્રજવના ચૂર્ણ સાથે છાશ આપવામાં આવે છે.

 

હરસ-મસામાં હરડે સાથે છાશનું નિત્ય સેવન કરાવવામાં આવે છે.

 

 

લેખ સંકલિત : સાભાર સંદર્ભ :

સંદેશ, દિવ્યભાસ્કર, વેબ દુનિયા, વિકિપીડિયા, તસ્વીરો – વેબ જગત  …

 

 

…  સંપૂર્ણ … 

 

   

બ્લોગ લીંક :  http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

‘આરોગ્ય અને ઔષધ … ‘  શીર્ષક હેઠળ મૂકવામાં આવેલ આજની પોસ્ટ આપને પસંદ આવી હોય તો  આપના પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકી આભારી કરશો., બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના દરેક પ્રતિભાવ બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can contact /follow us on :

 

twitter a/c : @dadimanipotli

facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ડાયેટ કોર્નર', "જીવન લક્ષ્ય " ..., આરોગ્ય અને ઔષધ ..., દાદીમાનુ વૈદુ, વીણેલા મોતી | Leave a comment

તાજી છાશ … (ભાગ-૧) … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …

તાજી છાશ … (ભાગ-૧) … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …

આરોગ્ય વિજ્ઞાન - ડૉ. મલ્લિકા ચં. ઠક્કુર (આયુર્વેદ ક્ષેત્રનાં કન્સલ્ટન્ટ)

 

 

‘વિપાકે મધુર, ઉષ્ણ, અગ્નિ સતેજ કરનાર, પચવામાં સરળ તાજી છાશ ગ્રહણીનાં દર્દોમાં અમૃત સમાન નીવડે છે.’

 

 
fresh buttermilk
 

 
જમ્યા, ન જમ્યા ને ઓહિયાં ઓહિયાં કરતા લોકોનો તોટો નથી. બે ટંક સમયસર જમવા સાથે સાથે ટાણે – કટાણે જે ગમે, હાથમાં આવે મોઢામાં ઓર્યા કરવાની આદત ઘણી સ્વાભાવિક બની ચૂકી છે અને ત્યારે સર્જાય છે પરંપરા શારીરિક સમસ્યાની.

 
માનવશરીરમાં પાચન અંગોમાં નાનું, મોટું આંતરડું અને હોજરી મુખ્ય અવયવો છે. જેની સરળતા માટે ચાવીને ખાધેલો ખોરાક હોય તો આ અવયવોને ખાસ કોઈ તકલીફ પડતી નથી. પણ, કોઈક વાનગી ખૂબ ભાવે એટલે ચાવ્યા વગર એમ ને એમ ઉતારી દેતાં જઠરને ખૂબ જ શ્રમ પડે છે. પાચનક્રિયા મંદ પડે. ખોરાકનું બરાબર પાચન થાય નહીં. પરિણામે કબજિયાત થાય.

 
ખોરાક પચીને રસરૂપ થયેલાં મોજાં જેવી ગતિથી આંતરડાં આ રસને વલોવી લોહીમાં ભેળવી દે છે. નાનું આંતરડું બગડે ત્યારે એને સુધારવા માટે કાયમનું નિરાકરણ થવું જોઈએ.  ભૂખ લાગે, ખોરાક પચે પણ નાના આંતરડામાં આમદોષ એટલે મ્યુક્સ પણ થાય છે. મોટા આંતરડાના રોગમાં કે સંગ્રહણીમાં આયુર્વેદ કેટલે અંશે ઉપયોગી થાય તે જોઈએ. આપણા શરીરમાં હોજરી, નાનું આંતરડું, મોટું આંતરડું મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. આ બધાં વચ્ચે હોજરી પૂરી થાય ત્યાં ગ્રહણી આવે છે.  ગ્રહણી ખૂબ જ મહત્ત્વનું કામ કરે છે. હોજરી એટલે જઠરમાં કફપ્રધાન ક્રિયા હોય છે.  ત્યાંથી આગળ ગ્રહણી જેને ડિયોડિનમ કહેવાય છે.  તે નાના આંતરડાની શરૂઆત છે.  અહીં પિત્તપ્રધાન ક્રિયા હોય છે. એનાથી આગળ ઓગણીસ ફૂટના લાંબા આંતરડા માટે પાચનને યોગ્ય બનાવે છે.  હોજરી અન્નનળીમાંથી ખોરાકને આવકારે છે.  ખોરાકને વલોવી એકરસ બનાવે છે. અહીં આહાર છ કલાક રહે છે.  પછી નાના આંતરડામાં બારેક કલાક રહે છે.   ત્યાર પછી મોટા આંતરડા વાટે આગળ વધી મળ વિસર્જન માટે જાય છે.

 
આ તમામ પાચનક્રિયા બરાબર સમજવી એટલે જરૂરી છે કે તેનાથી શત્રુને ઊગતાંવેંત જ ડામી શકાય. આવી પરિસ્થિતિમાં માત્ર દવાથી ફાયદો નહીં થાય.  અર્જીણ અને પાચનની અન્ય સમસ્યામાં મનની પ્રસન્નતા ખૂબ જરૂરી છે.  ચિંતા, થાક, ઊંઘનો અભાવ એ બધાથી પાચનક્રિયા ધીમે ધીમે બગડે છે.  સમગ્ર પાચનક્રિયા માનસિકભાવ હેઠળ કામ કરે છે. હોજરીમાં જઠરરસ આવે અને પિત્તનો સ્ત્રાવ થાય ત્યારે આવે, પરંતુ જો મન ઉદાસ હોય તો વધી જાય અને ક્રોધ તથા રોગથી સ્ત્રાવ બિલકુલ ઓછો થઈ જાય છે, એવું જાણકારોનું નિરીક્ષણ છે.

 
ખોરાકમાં ખાટું, તીખું, ખારું, ગળ્યું કે સ્વાદિષ્ટ વસ્તુ ખાઓ એની અસર થાય છે.  તેનો અતિશય ઉપયોગ તેમાં પણ ખાસ કરી ચા, તમાકુ, દારૂ વગેરે વધુ પડતાં લેવાથી, નિયમ અને સંયમ ભૂલી જઈએ તો પાચનક્રિયા બગડવાની શરૂઆત થાય છે.

 
હવે રહી વાત દવાની.  આયુર્વેદના પર્પટી પ્રયોગો આ સમસ્યામાં રામબાણ અસર બતાવે છે. પંચામૃત પર્પટી આવો જ એક અદ્ભુત અસરકારક યોગ છે.  આવા પર્પટી પ્રયોગ આયુર્વેદમાં ઘણા છે.  એમાં સુવર્ણ પર્પટી તથા બીજા પ્રયોગો વૈદ્યની દેખરેખ હેઠળ લેતાં અનેક પ્રકારની સંઘરણી, ઝાડા, જૂનો મરડો, ક્ષમ, નબળાઈ અને ખાસ કરીને આંતરડાનાં જૂનાં દરદો મટતાં જોયાં છે.

 
વૈજ્ઞાનિક સ્વરૂપ પર્પટીનું નિર્માણ થાય છે.  આવી પર્પટી દરદીને નવજીવન બક્ષે છે.  આંતરડાના દર્દ માટે પથ્ય ઉપર રહી પર્પટીનો પ્રયોગ કરતાં આંતરડાને નવું બળ મળશે.  રસનું લોહી બનશે. ઝાડો બંધાઈને પચીને સાફ આવશે.  મળમાં કાચા વટાણા, ટામેટાં કે ખાધેલું બહાર આવે છે તે પચીને પાચનક્રિયા સુધરી જશે.  કેવળ શુદ્ધ ગંધક પારદમાંથી બને એને રસ પર્પટી કહેવામાં આવે છે.  એવી રીતે આ પર્પટી પ્રયોગ સાથે કુટજલોહ, બિલ્વાદિ ચૂર્ણ મેળવીને સવારે અને રાત્રે નરણે કોઠે મધ સાથે ચાટી જવું.  એમ જ ઉપર છાશ સાથે લેતાં આંતરડાનો સોજો દૂર થાય છે. જટિલ જૂનાં હઠીલાં આંતરડાંનાં દર્દોમાં આયુર્વેદ સદીઓ પૂર્વે ઉપયોગી હતું અને આજે પણ એવું જ ઉપયોગી છે.

 
પથ્યનો વિચાર કરીએ તો પાકેલાં કેળાં, સફરજન, દાડમ, પપૈયું આ બધામાંથી યોગ્ય ક્રમ સૂચવી શકાય. આ દવા જોડે શાસ્ત્રકારોએ સૂચવેલો પ્રયોગ આમરાક્ષસી કે ક્યારેક અલ્પમાત્રામાં કર્પૂર રસ આપી શકાય. આ પ્રયોગ દરમિયાન માખણ વગરની છાશ લઈ શકાય.  જમ્યા પછી કુટજારિષ્ટ પણ બબ્બે ચમચી એટલા જ પાણી સાથે લેવી.  આ ઉપરાંત કડાપાક – ધનવટી બબ્બે ગોળી સવારે અને રાત્રે પડીકાં સાથે લેવી.  બહુ જ જૂનો અને અઘરો કેસ હોય તો તેમાં સૌથી સારો પ્રયોગ વિજય પર્પટીનો છે.  શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે કે કષ્ટસાધ્ય ગ્રહણી, આંતરડાનો ક્ષય પેટમાં હળવો દુખાવો રહ્યા કરે, સંગ્રહણીમાં ચાંદું, લિવર અને વરલની કમજોરી દૂર કરે છે. પર્પટીની માત્રા બેથી ચાર ગ્રેન છે.

 
ગ્રહણી રોગમાં મંદાગ્નિ નિવારણ સૌથી અગત્યનું છે.  છાશની મહત્તા પેટનાં દર્દોમાં અપરંપાર છે.  છાશ ગ્રહણીનાં દર્દોમાં અગ્નિ સતેજ કરે છે.  પાચનશક્તિ વધારે છે.  ઝાડાને બાંધે છે. પચવામાં સરળ છે. વિપાક કાળે મધુર હોવાથી પિત્ત વધારતી નથી.  ઉષ્ણ હોવાથી કફને મટાડે છે.  મધુર અને ચિકાશદાર હોવાથી તાજી છાશ સંગ્રણીમાં બહુ ઉપયોગી છે.

 
શેકેલા જીરાનું ચૂર્ણ એકથી બે ગ્રામ સાથે પર્પટી અડધીથી એક રતીનું સેવન કરાવવું.  ખૂબ શરદીવાળો કોઠો હોય તો મલાઈ વગરના ગાયના દૂધ સાથે આ પર્પટી પ્રયોગ કરાવવો, કારણ કે આને લીધે દૂધ પચી જાય છે.  ૧૦૦ ગ્રામ દૂધ જાણે ચાવી ચાવીને લેતા હોઈએ તેમ પંદર મિનિટ સુધી પીવું.  આજના દોડધામભર્યા, ધમાલિયા શહેરી જીવનમાં આંતરડાનો જૂનો સોજો હોય, અમ્લપિત્ત હોય, અલ્સર હોય, કોલાઈટિસ હોય ત્યારે દર્દીને આશીર્વાદ તુલ્ય પર્પટી પ્રયોગોનો પરિચય આપ્યો છે.  એના ઉપર શક્ય એટલી પરેજીનું પાલન કરવામાં આવે તો જરૂરથી રોગમુક્ત થઈ શકાય છે.

 
આપણા શરીરના યોગ્ય પોષણ માટે જે જે આહાર દ્રવ્યોની જરૂર પડે છે તેમાં છાશનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. અમે વૈદ્યો આયુર્વેદિક પરિભાષામાં છાશને ‘તક્ર’ કહીએ છીએ.  ગુણોની દૃષ્ટિએ છાશ એ ખરેખર મનુષ્ય લોકનું ‘અમૃત’ છે.  છાશના ગુણોને ધ્યાનમાં રાખીને એક કવિએ સંસ્કૃતમાં શ્લોક લખ્યો છે. તેનું ભાષાંતર આ પ્રમાણેછે :

 
“જો સ્વર્ગમાં છાશ હોત તો મહાદેવ એટલે કે શંકરનું ગળું વિષપાનને લીધે કાળું ન પડત કુબેરને કોઢ ન થાત. ગણપતિને મોટું પેટ ન હોત અને ચંદ્રને ક્ષય ન થાત. છાશ વિશે ભલે આ અતિશયોક્તિ લાગે, પરંતુ છાશમાં જે અનેક ગુણો રહેલા છે એ બાબતમાં ના કહી શકાય તેમ નથી.

 
આપણે જાણીએ છીએ કે, છાશ દહીંમાંથી બને છે અને તે દહીંનું જ એક રૂપાંતર છે.  આધુનિક વૈજ્ઞાનિકો અને ડોક્ટરો છાશ અને દહીંના ગુણધર્મો સરખા જણાવે છે.  જ્યારે આયુર્વેદના ગ્રંથોમાં તેના ગુણધર્મોની ભિન્નતા દર્શાવી છે.  દહીંમાંથી છાશ બનાવવાની જે પ્રક્રિયા છે તેને આયુર્વેદમાં ‘મંથન’  કહેવામાં આવે છે.  લોકવ્યવહારમાં તેને ‘ઘોળવું’ કહેવામાં આવે છે. આમ તો દહીં અને ઘોળવામાં કંઈ જ ફેર જણાતો નથી, પરંતુ દહીં ઉપર જે વલોવવાની ક્રિયા કરવામાં આવી તેને આયુર્વેદમાં ‘સંસ્કાર’  આપ્યો કહેવાય છે.  દહીં પચવામાં ભારે ગણાય અને ઘોળવું પચવામાં હલકું ગણાય.  આમ સંસ્કાર અથવા તો વલોવવાથી ગુણોમાં ફેર પડી જાય છે. સંસ્કારનું મહત્ત્વ કેટલું છે ?  તે બતાવવા માટે આ ઉદાહરણ પર્યાપ્ત છે.  દહીંમાં ચોથા ભાગનું પાણી નાખીને વલોવવાથી જે દ્રવ બને તેને તક્ર-છાશ કહેવામાં આવે છે.  હોટેલોમાં જે ‘લસ્સી’  મળે છે તેનો આ પ્રકારમાં સમાવેશ થાય છે. દહીંથી અડધા ભાગનું પાણી નાખી વલોવવાથી જે દ્રવ તૈયાર થાય તેને વૈદ્યકીય ભાષામાં ‘ઉદ્શ્ચિત’  કહેવામાં આવે છે.  છાશના આ બધા સસ્નેહ પ્રકારો છે.  એટલે કે તેમાંથી સ્નેહી અંશ (માખણ) કાઢી લેવામાં આવેલ નથી.  છાશમાંથી જો માખણ એટલે કે સ્નેહી અંશ કાઢી લેવામાં આવે તો તે પચવામાં અત્યંત હલકી બની જાય છે. દહીંમાં પાણી અમુક અમુક પ્રમાણમાં નાખીને વલોવવાથી થતી છાશના અનેક પ્રકારો પાડી શકાય છે, પરંતુ છાશના આ બધા પ્રકારો દહીંને વલોવીને જ થતાં હોવાથી છાશ એટલે કે વલોવાયેલું દહીં, એવી ટૂંકી વ્યાખ્યા આપી છે.  મંથન એટલે કે વલોવવાની ક્રિયા વડે છાશમાંથી જે સ્નેહ ભાગ કાઢી નાખ્યો હોય અને જેમાં અડધો અડધ પાણી નાખવામાં આવ્યું હોય અને જે અતિઘટ્ટ કે અતિ પાતળું પણ ન હોય અને જે સ્વાદમાં મધુરામ્લ અને થોડું તૂરું હોય તથા સ્વભાવે શીતળ હોય તે દ્રવને તક્ર એટલે કે છાશ કહેવામાં આવે છે.

 

છાશનાં ગુણધર્મો …

 

છાશ મીઠી, ખાટી અને તૂરી એમ ત્રણ પ્રકારના સ્વાદવાળી છે.  છાશ પચવામાં લઘુ એટલે કે સહેલાઈથી પચી જાય એવી, તથા આહારનું પાચન કરાવીને ભૂખ લગાડનાર અને રુક્ષ છે.  તે કફ અને વાયુના રોગોમાં ઉત્તમ છે.  છાશને ઘણા લોકો ઠંડી માને છે, પરંતુ છાશ સ્વભાવે ઉષ્ણ છે.  તે લીવરની વૃદ્ધિ, સોજા, અતિસ્રાવ, સંગ્રહણી, પાઈલ્સ, ઉદર રોગો, કબજિયાત, પાંડુરોગ, અરુચિ, તૃષ્ણા, ઉનવા, શૂળ અને મેદ માટે ઉત્તમ છે.  મધુર એટલે મીઠી છાશ કફને ઉત્પન્ન કરે છે તથા પિત્તને શાંત કરે છે.  જ્યારે અતિ ખાટી છાશ વાયુનો નાશ કરે છે અને પિત્તને વધારે છે.  હિંગ, જીરું અને સિંધાલુણ નાખેલી છાશ અતિ વાતઘ્ન એટલે વાયુને એકદમ મટાડે છે.  તે અર્શ એટલે મસા અને અતિસાર એટલે પાતળા ઝાડા માટે અતિ ઉત્તમ છે.  મૂત્રપ્રવૃત્તિમાં તકલીફ હોય અને તે ટીપે ટીપે આવતું હોય ત્યારે છાશનો ગોળ સાથે અને પાંડુરોગમાં ચિત્રકમૂળ સાથે ઉપયોગ હિતાવહ છે.  આમાં પાંડુરોગની અવસ્થા જોઈને વૈદ્યો ચિત્રકમૂળના ચૂર્ણની માત્રા નક્કી કરે છે.  છાશ આંતરડાંમાં રહેલા આહારને નીચેની તરફ સરકાવનાર અને મળને બાંધનાર છે.  તેથી જ ‘છાશ’ને આંતરડાનું  ‘ટોનિક’  કહેવામાં આવે છે.  આજકાલ પેટની અરુચિ, અપચો, ગેસ, કબજિયાત વગેરે વિકૃતિઓ માટે ડોક્ટરો ‘એન્ઝાઈમ’ની બનાવટો ખૂબ વાપરે છે.  છાશમાં આ ‘એન્ઝાઈમ’  ખૂબ જ રહેલું હોય છે.  તેથી જ આવી વિકૃતિઓમાં છાશ ઉત્તમ પરિણામ આપે છે.  છાશ પેટના રોગોમાં જેવા કે અપચો, અગ્નિમાંદ્ય અને વાયુના રોગમાં કબજિયાત અને અરુચિમાં અમૃત સમાન છે.  કાચી અને તાજી છાશ આંતરડાંની ચીકાશ અને વાયુને હણે છે, પરંતુ તે ગળામાં કફ અને ખરેટી ઉત્પન્ન કરે છે.  ઘી, સિંધવ અને હિંગથી યોગ્ય રીતે વઘારેલી છાશ ઉધરસ, સળેખમ વગેરે કફના રોગો અને કબજિયાત, આફરો વગેરે વાયુના રોગો મટાડે છે.

 

 
fresh buttermilk.2
 

 

આયુર્વેદમાં છાશ …

 

 

આયુર્વેદમાં છાશના પાંચ પ્રકાર બતાવ્યાં છે.

 

૧. ઘોલ = માત્ર દહીંને વલોવીને તૈયાર થતું વલોણુંતી છાશ કે ઘોલ.

૨. મથિત = દહીં ઉપરથી મલાઈનો થર કાઢીને તૈયાર થયેલ વલોણું.

૩. તક્ર = દહીં માં ચોથાભાગનું પાની ઉમેરી તૈયાર કરતું વલોણું.

૪. ઉદશ્ચિત = અડધું દહીં અને અડધું પાણી બેળવી તૈયાર થતું વલોણું.

૫. છચ્છિકા = દહીંમાં પાણી ભેળવી માખણ નીતારી  ખૂબ પાણી ભેળવીને આછી કરેલ છાશ.

૬. ઘોરુવુ: એક્ ગ્લાસ દહીંને વલોવીને અડધું પાણી ભેળવી તેમા એક ચમચી નમક અને જીરુ ભેળવીને આછી કરેલ છાશ.

 

સંવર્ધિત છાશ એ એક અથવાયેલ દુગ્ધ પેય છે. તેને ગાયના દૂધમાંથી બનાવવામાં આવે છે. તે સ્વાદમાં થોડું ખાટી હોય છે. આ ખટાશ લેક્ટિક એસિડ જીવાણુંને આભારી છે. આ પ્રકારે છાશ ઉત્પાદનની બે રીતો પ્રચલિત છે. સમ્વર્શિત છાશની બનાવટમાં સીધાં દૂધમાં લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા ઉમેરાય છે. જેને સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ લેક્ટિસ તરીકે ઓળખાય છે. એક અન્ય પ્રજાતીના જીવાણું વાપારીને પણ અન્ય છાશ બને છે, જેને બલ્ગેરિયન છાશ કહે છે. આની બનાવટમાં લેક્ટોબેસિલસ બલ્ગેરિકસ નામના જીવાણું વપરાય છે. જેઓ ખટાશ લાવે છે.

 
છાશ નામ લેતાની સાથે જ કાળજે ઠંડક વળી જાય.છાશના ફાયદા પણ અનેક છે.  ગુજરાતી ભોજન તો છાશ વગર અધુરુ જ ગણાય.  પણ તમે જે છાશ ભોજન બાદ પીઓ છો તે કેટલી ઉચિત છે અને તેના ફાયદા શું તે કદાચ નહીં જાણતા હો.આયુર્વેદમાં ભોજન બાદ છાશ પીવી કે નહી તે અંગેના ઘણા તારણો અને કારણો આપવામાં આવ્યા છે.  તો જાણી લો કે આયુર્વેદ અનુસાર ભોજન બાદ છાશ પીવી કેટલી યોગ્ય છે ?

 

(૧)   ભોજનની સાથે તેને પીવાથી ખાવાનું પાચન પણ સારી રીતે થાય છે અને શરીરને પોષણ પણ વધારે મળે છે.  છાસ પોતે પણ સરળતાથી પચી જાય છે.  તેમાં જો એક ચપટી મરી, જીરા અને સીંધાલું મીઠું મેળવવાથી વધારે અસર કરે છે.  વજન ઉતારવામાં છાશ ઉપયોગી છે.

 
(૨)  પેટના રોગમાં છાસને દિવસમાં ચાર-પાંચ વાર પીવી જોઈએ.  રોજ નાસ્તા તથા ભોજન પછી છાસ પીવાથી શક્તિ વધે છે.  છાસને પીવાથી માથાના વાળ કટાણે સફેદ થાતા નથી.એસિડીટીમાં રાહત મળે છે.

 
(૩)  ગાયના દૂધથી બનેલી છાસ સૌથી વધારે સારી માનવામાં આવે છે.  છાસનું સેવન કરવાથી રોગ જે નાશ થાય છે, તે જીવનમાં ફરી ક્યારેય થતા નથી.  છાસ ખાટી ન હોવી જોઈએ.

 
(૪)  કહે છે છાસ સારું પીણું અને એડિશનલ ડાએટ છે.  માનવામાં આવે છે કે છાસ શરીરમાં રહેલા ઝેરી તત્વોને બહાર કાઢે છે.  ગરમીમાં છાસ શરીર માટે અમૃત જેવું કાર્ય કરે છે.  આ શરીરની પ્રતિરોધક શક્તિ વધારી દે છે.  પણ છાસમાં ઘી ન હોવું જોઈએ.

 
(૫)  છાશમાં સારા બેક્ટેરિયા પણ હોય છે, જે શરીર માટે લાભદાયક થાય છે.  મીઠી લસ્સી પીવાથી ફાલતુ કેલેરી મળે છે, માટે તેનાથી બચવું જોઈએ.  છાસ ખાવા સાથે લેવાથી કે પછી પીવાથી સારું રહે છે.  પહેલા લેવાથી પાચક જ્યૂસ ડાઈલ્યૂટ થઈ જાય છે એવું માનવામાં આવે છે.

 

 
fresh buttermilk.1
 

 

ગુણોથી ભરેલ છાશને ગરમી માટે અમૃત તુલ્ય કહેવાઈ છે.  પાચન મજબૂત કરવાની સાથે સાથે રોગ પ્રતિકારક ક્ષમતા વધારવા માટે છાસ આ સિઝનમાં જરૂર પીવી જોઈએ.

 
ગરમીથી રાહત આપવા સિવાય છાશ ઔષધ રૂપે વધુ કામ કરે છે.  દિવસમાં જો બે વાર છાશનું સેવન કર્યું તો આનાથી આરોગ્ય ઠીક રહે છે તેમજ વજન ઘટાડવામાં ખૂબ મદદ કરે છે. ડૉકટરોના જણાવ્યા પ્રમાણ છાશ એક પ્રાકૃતિક ડ્રિંક છે, જેનું સેવન કરવાથી ફાયદા અનેક છે નુકસાન એક પણ નથી..

 
જે લોકોનું પાચન તંત્ર નબળું હોય તેને દૂધના સ્થાને છાશનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.  છાશ પ્રોબાયોટિક આહાર હોય છે.  આનાથી નાના આંતરડાને વધુને વધુ સક્રિય રાખે છે.  આની સહાયતાથી પાચનમાં ધરખમ સુધારો આવે છે.  આમાં ચરબી બિલ્કુલ નથી હોતી અને વળી માખણ તો પહેલાથી તારવી લીધું હોવાથી છાશ હૃદય રોગીઓને ખૂબ મદદ કરતી હોય છે.  છાશ ઘરેલું ઉપચારમાં ખૂબ મદદ કરે છે.  જેમ કે, ભોજનને જલ્દી પચાવવું હોય તો આનું સેવન કરવાથી જલ્દી પચી જાય છે.  અર્જીણ, જ્વર, પેટમાં ચૂંક આવવી, પેટમાં દર્દ હોવું અતિસાર હોય તો છાશનું ભરપેટ સેવન કરવું જોઈએ.  છાશને વધુ સ્વાદિષ્ટ બનાવવા માટે તેમાં જરી મીઠું અને જીરું નાખીને પીવાથી તે કોલ્ડ્રિન્ક પણ બની જાય છે અને શરીરને ફાયદો કરે તે નફામાં.

 

છાશનો નિષેધ …

 

ઉરઃક્ષત (એટલે કે ચાદુ પછી તે બહારનું હોય કે અંદરનું) વાળાએ છાશનો ઉપયોગ ન કરવો. શરદ અને ગ્રીષ્મમાં, દુર્બળ માણસોએ, મૂર્છા, ભ્રમ, દાહ, રક્તપિત્ત અને કોઢમાં છાશનો ઉપયોગ ન કરાય. સાદી ભાષામાં કહેવું હોય તો કહી શકાય કે, છાશથી આહારનું પચન થાય છે અને ભૂખ લાગે આંતરડાં પોતાના કાર્યમાં બળવાન અને સક્રિય છે.  મળ બંધાઈને આવે છે.  છાશથી મૂત્રપ્રવૃત્તિ સાફ આવે છે. છાશનો ઉપયોગ શાક, રાયતું વગેરેમાં પણ કરવામાં આવે છે.  હિંગ, મીઠું, મેથી, ધાણાજીરું અને લસણ વગેરેથી સારી રીતે વઘારેલી કઢી કફના અને વાયુના રોગો મટાડે છે.  વાયુવાળી વ્યક્તિઓએ છાશનું સેવન કરવું હોય ત્યારે ખાટી છાશમાં સૂંઠ, સિંધાલુણ અને ધાણાજીરું ઉમેરીને કરવું જોઈએ. આવી જ રીતે કફવાળી વ્યક્તિએ સૂંઠ, મરી, પીપર વગેરે ઔષધોના ચૂર્ણો યોગ્ય માત્રામાં ઉમેરીને ઉપયોગ કરવો જોઈએ અને પિત્તવાળી વ્યક્તિઓએ ખાટી છાશનો ઉપયોગ કરવો નહીં.  પરંતુ તાજી અને મોળી છાશ હોય તો તેમાં યોગ્ય માત્રામાં સાકર નાખીને તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

 

 

લેખ સંકલિત : સાભાર સંદર્ભ :

સંદેશ, દિવ્યભાસ્કર, વિકિપીડિયા  તસ્વીરો – વેબ જગત  …

 

… ક્રમશ: 

 

 
હવે પછી .. (ભાગ-૨માં) …આગળ જાણો .. ભોજન સાથે છાશ પીવી કેટલી હિતાવહ છે ?… સુંદરતા માટે તેમજ  દવા રૂપે  છાશની ઉપયોગીતા …

 

 

બ્લોગ લીંક :  http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

‘આરોગ્ય અને ઔષધ … ‘  શીર્ષક હેઠળ મૂકવામાં આવેલ આજની પોસ્ટ આપને પસંદ આવી હોય તો  આપના પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકી આભારી કરશો., બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના દરેક પ્રતિભાવ બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can contact /follow us on :

 

twitter a/c : @dadimanipotli

facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', 'દાદીમાનું ડાયેટ કોર્નર', "જીવન લક્ષ્ય " ..., "પુષ્ટિ પ્રસાદ" ..., આરોગ્ય અને ઔષધ ..., દાદીમાનુ વૈદુ, વીણેલા મોતી | 2 Comments

શ્રી હરિરાયજી કૃત …શ્રી વલ્લભ સાખી … (ભાગ-૨૦) ….

શ્રી હરિરાયજી કૃત …શ્રી વલ્લભ સાખી  … (૯૬- ૧૦૦) …

-મહેશ શાહ, વડોદરા

 

 [ભાગ -૨૦]

 

 

 
hariraiji.1
 

 

 
શ્રી વલ્લભ રતન અનમોલ હૈ, ચુપ કર દીજે તાલ |
ગ્રાહક મિલે તબ ખોલિયે, કૂંચી શબ્દ રસાલ ||૯૬||
 

 
શ્રી વલ્લભ રત્નસ્વરૂપ છે, જેનો મોલ ન થઇ શકે તેવું અમૂલ્ય રત્ન છે. શ્રી સર્વોત્તમ સ્તોત્રના સાતમા શ્લોકમાં ‘કૃપાનિધિ’ નામ બિરાજે છે. આપ કૃપાના ભંડાર તો છે જ ભક્તો માટે અનન્ય નિધિ સમાન પણ છે. તેવી જ રીતે ૩૨મા શ્લોકમાં શ્રી વિઠ્ઠલનાથજી આપને ભૂમિના (સૌ)ભાગ્ય સ્વરૂપ અને ત્રણે લોકના આભુષણરૂપ કહે છે. આ નામોનો ત્રિવેણી સંગમ કરવાથી  આપણને સમજાય છે કે ધરતીના સૌભાગ્યે ત્રણે લોકને અલંકૃત કરવા અનમોલ નિધિ સ્વરૂપ શ્રી વલ્લભ પ્રગટ્યા છે.

 
આવા આપણા શ્રી વલ્લભની ગુઢ લીલાઓ સમજી શકવાનું સૌનું ગજું નથી.  એટલું જ નહીં આપ પોતાના હૃદયની વાત (આશય) માત્ર પોતાના અનન્ય ભક્તોને જ જતાવે છે. તેથી જ તો શ્રી ગુસાંઈજી આપને  ‘સર્વાજ્ઞાતલીલા’(સ. સ્તો. શ્લોક ૨૭) અને ‘અનન્ય ભક્તેષુ જ્ઞાપિતાશય’ (શ્લો. ૨૩) કહે છે.

 
આવા અનમોલ રતનને હૃદયમાં ભંડારીને તાળું મારી દેવું જોઈએ. આપની ગુઢ લીલાઓ જેની તેની પાસે વર્ણવવા જેવી સામાન્ય નથી. કુપાત્રે દાન ન કરાય. કહે છે કે સિંહણનું દૂધ સોનાના વાસણમાં જ ઝીલી શકાય. પુષ્ટિ જીવ, ભક્ત હૃદય વૈષ્ણવ મળે અને સાચાજીજ્ઞાષુહોય તો જ આ રહસ્યની વાત કરી શકાય.

 
પ્રભુ કૃપાથી આપણને શ્રી વલ્લભના સાચા સ્વરૂપનો અનુભવ થયો હોય અને હૃદય રસબસતું હોય તો પણ શ્રી વલ્લભના નામ મુજબ હૃદયમાં છલોછલલહેરાતાં ‘આનંદ’ અને ‘પરમાનંદ’ શુષ્ક હૃદયની અનધિકૃત વ્યક્તિ સમક્ષ રંચક પણ છલી ન જાય તેની કાળજી રાખવી.

 
આનાથી ઉલટું સાચો ગ્રાહક (ગ્રહણ શક્તિ ધરાવતો હોય તે) મળે ત્યારે આ તાળું રસાળ શબ્દોની ચાવીથી ખોલી નાખવું જોઈએ. અધિકારી ભક્ત મળે ત્યારે ભાવનું ગોપન ન કરતાં તેને સરળતાથી વહેવા દેવો જોઈએ જેથી બન્નેનાં હૃદયમાં ભાવની ભરતી આવે. બંનેના અંતર ભાવથી ભીંજાય.
 

 
સબકોં પ્રિય સબકોં સુખદ, હરિ આદિક સબ ધામ |
વ્રજલીલા સબ સ્ફૂરત હૈ, શ્રી વલ્લભ સુમરત નામ ||૯૭||
 

 
શ્રી વલ્લભનું નામ સ્મરણ કરવાથી અગણિત પ્રાપ્તિઓ થાય છે. ભક્તોના સૌ સંતાપ હરનારા શ્રી હરિ મળે છે. શ્રી વલ્લભનું પણ એક નામ ‘સ્મૃતિમાત્રાર્તિ નાશન:’ (સ. સ્તો. શ્લોક ૭) એટલે કે સ્મરણ કરવાથી જ આર્તિનો નાશ/હરણ  કરનારા છે. તે રીતે આપ પણ ‘હરિ’ થયા.

 
સૌને સુખકારી અને તેથી જ સૌને મનગમતા, સૌને વહાલા લાગતા અન્ય ધામ પણ મળી જાય છે.  ધામ એટલે કાયમી કે અંતિમ રહેઠાણ, રેલ્વેની ભાષામાં કહીએ તો ટર્મિનસ.  પ્રભુનું સ્થાન. પૂરી, બદરીકેદાર, રામેશ્વર, દ્વારકા એ ચાર પણ ધામ કહેવાય છે.  સ. સ્તો. શ્લોક ૧૨માં બિરાજતા નામ પ્રમાણે શ્રી વલ્લભ નીખીલેષ્ટદ: (નીખીલ+ઇષ્ટ +દ:= સર્વ ઇષ્ટના આપનારા) હોઈ તેમના સ્મરણથી આ સર્વ ‘ધામ’ની પ્રાપ્તિ થાય છે.

 
શ્રી ગુસાંઈજી સ.સ્તો.ના૧૭મા શ્લોકમાં કહે  છે તેમ વલ્લભનું તાત્પર્ય, ધ્યેયકે  હેતુ રાસલીલા જ છે.આગળ ૨૫મા શ્લોકમાં કહે છે કે શ્રી વલ્લભ ‘પ્રતિક્ષણ નિકુંજસ્થલીલા રસસુ પૂરિત:’ એટલે કે સતત પ્રભુની નિકુંજ લીલાના રસથી ભરપૂર છે એટલે જ જેમ ભીના કપડાનો સંપર્ક કોરા કપડાને પણ ભીંજવી દે છે તેમ આપ સૌ શરીરધારીઓને, સર્વ મનુષ્યોને લીલાના રસમાં ભીંજવે છે (સ. સ્તો. શ્લોક ૨૭). આપના સંપર્કથી ભક્તનું શુષ્ક હૃદય પણ પ્રભુના પ્રેમથી આર્દ્ર થાય છે.

 
પ્રેમ, ભાવના કે ભક્તિથી ભીંજાયેલા ભક્તના હૃદયમાં પ્રભુની નિત્ય લીલાની સ્ફૂરણા થાય છે. વ્રજ ભક્તોને જે આનંદ મળ્યો હતો, જે જે લીલાઓનો લાભ મળ્યો હતો તે સર્વ આપણા હૃદયમાં સ્ફૂરે છે. અષ્ટ સખાને અનુભવ થતો હતો તેથી જ સટીક વર્ણન સાથે સુંદર કીર્તનની રચના કરી શક્યા.

 
નામ સ્મરણમાં ખુબ જ શક્તિ છે. શ્રદ્ધાપૂર્વક વલ્લભના નામ સ્મરણથી તેમની કૃપા થશે આ ઇષ્ટ સિધ્ધિઓ મળશે. વલ્લભની કૃપાથી જ આ શક્ય બને.
 

 
ચાર વેદ કે પઠન તેં, જીત્યો જાય ના કોઈ |
પુષ્ટિમાર્ગ સિધ્ધાંત તેં વિજય જગત મેં હોઈ ||૯૮||
 

 
સમગ્ર વિશ્વના જ્ઞાનનો સ્રોત વેદ છે. આપણી માન્યતા મુજબ તે પ્રભુની વાણી છે. વેદ વેદાંતનો પાર પામનારા બહુ જૂજ હોય છે. વિદ્વાનો વચ્ચે થતી શાસ્ત્ર ચર્ચામાં આવા પારંગત લોકો જ જીત હાંસલ કરી શકે છે. શાસ્ત્રાર્થમાં વેદ વચનને પ્રમાણ તરીકે, આખરી સિધ્ધાંત તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે. સ્વાભાવિક રીતે, જે કોઈ ચાર વેદ ભણી લે તે અન્ય વિદ્વાનો ઉપર જીત મેળવી શકે તેમના જ્ઞાનને કારણે શાસ્ત્રાર્થમાં તેમની જીત નિશ્ચિત બની જાય છે.

 
વેદની ભાષા ગૂઢ છે. તેનો ખરો અર્થ સમજવાનું અને તેથી પણ વિશેષ વિશ્લેષણ, સંધાન અને અનુસંધાન સાથે તેનો હેતુ સમજાવવાનું કામ અત્યંત અઘરૂં છે. આ કારણથી જ વેદના જ્ઞાતાઓનું સ્થાન વિદ્વન મંડળમાં ઉચ્ચ રહે છે.

 
આપણા શ્રી વલ્લભે આપણા માર્ગના સિદ્ધાંતોનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. ‘અણુભાષ્ય’ની રચના કરી, ‘શ્રી ભાગવાતાર્થ પ્રકરણ’ ગ્રંથમાં વેદરૂપી કલ્પવૃક્ષના મિષ્ટ ફળ રૂપી  ભાગવતજીના શાસ્ત્ર, પ્રકરણ, સ્કંધ અને અધ્યાય એમ ચાર પ્રકારે અર્થઘટન કર્યું તો શ્રી સુબોધીનીજીમાં વાક્ય, પદ અને અક્ષરનું રહસ્ય ઉજાગર કર્યું. આથી જ શ્રી ગુસાંઈજી મહારાજે સ.સ્તો.માં (શ્લો. ૮) શ્રીમદ્ ભાગવતના ગુઢાર્થને પ્રકાશિત કરનારા કહ્યા છે. તે ઉપરાંત અનેક ગ્રંથોની રચના દ્વારા પરમ પાવક પુનીત પુષ્ટિ માર્ગનો સુંદર અને જગ હિતકારી સિધ્ધાંત પ્રસ્થાપિત કર્યો છે. દૈવી જીવોના ઉદ્ધારના(સ.સ્તો.શ્લોક: ૭) પ્રયત્નોનાં ભાગરૂપે જગતમાં સૌથી અલગ, સૌથી નિરાળો (પૃથક), વિશિષ્ટ શરણ માર્ગ (સ.સ્તો.શ્લોક: ૨૫) એવો શુદ્ધાદ્વૈત પુષ્ટિ માર્ગ પ્રગટ કર્યો છે.

 
સ્વાભાવિક પણે, આવા આ પુષ્ટિ માર્ગના સમગ્ર વેદ પુરાણો, ગીતાજી અને ભાગવતજીના નીચોડ રૂપ સિદ્ધાંતોને સમજનારા સૌ કોઈ આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રે અનુપમ હોવાના અને અન્ય માર્ગીઓની સાથે સૈધાંતિક ચર્ચામાં તેઓ નિર્વિવાદ રીતે  વિજયી બનવાના. રાણા વ્યાસ, મુકુન્દદાસ જેવા ભગવદીય વૈષ્ણવો આના ભવ્ય ઉદાહરણો છે.
 

 
વૃન્દાવન કી માધુરી, નિત્ય નિત્ય નૌતન રંગ |
કૃષ્ણદાસ ક્યોં પાઈયે, બિનુ રસિકનસંગ ||૯૯||
 

 
શ્રી હરિરાયજી વ્રજના ચાહક છે, તેમને વ્રજ અત્યંત વહાલું છે. આ સાખીઓ તો છે શ્રી વલ્લભની તેમ છતાં તેમાં વારંવાર તેમણે વ્રજના વધામણાં લીધા છે. છેલ્લે છેલ્લે પણ વૃન્દાવનને યાદ કરે છે.

 
ભક્તો માટે  તો ‘વનરાવન છે રૂડું’, વૃંદાના વનમાં વાગતી વ્હાલાની વાંસળી વસમી છતાં તેની સુર માધુરી વહાલી લાગે છે. કાનાના અધરામૃતથી મધ મીઠી થયેલી સ્વર લહરીઓ અને આ પરમ પુનીત ભૂમિની મધુરી માયા ક્ષણે ક્ષણે નવીન રૂપ ધારણ કરે છે. દરેક રંગ અનુપમ છે, દરેક રંગ અનોખો છે, દરેક રંગ અનુઠો છે. કેમ ન હોય ?  તે સર્વનું અનુસંધાન મારા વહાલાની અનંત, અલગારી, અવનવી અલૌકિક લીલાઓ સાથે છે. પ્રભુ સાથે જેનું અનુસંધાન હોય તે વ્યક્તિ કે તે સ્થાન અનોખું જ હોવાના.

 
વૃંદાવનની માધુરી મોહનથી જ છે. પ્રભુની અવનવી લીલાઓનું  માધુર્ય માણવા માટે માણસનું મન રસિક હોવું જોઈએ.એટલું જ નહીં તેને સમજવા અને  માણવા, તેના રસાસ્વાદ માટે સુયોગ્ય સંગી હોવો જોઈએ. પ્રભુની લીલાઓ અને તેમાં પ્રગટ થતા શૃંગાર રસની રસવર્ષામાં ભીંજાવા સથવારો જરૂરી છે.  વળી રસ વહેંચવાથી વધે છે. આ રસનો આસ્વાદ રસિક જનની કૃપાથી  મળે. તે રસનો લ્હાવો લેવા સાચા રસિક જનનો સંગાથ જરૂરી છે. રસિક જન સિવાય તેના રસનો સાચો મર્મ કોણ સમજાવી શકે ?  પ્રભુ  કૃપાથી કૃષ્ણનાં સાચા દાસનો સંગ થઇ જાય તો જ એ પામી શકાય છે. બીજી રીતે જોઈએ તો ભગવદ્ ભક્ત ન મળે તો આ રસ એકલા એકલા પામીએ જ શા માટે ?  એકલા એકલા આ રસનો આલ્હાદક આસ્વાદ માણી પણ ન શકીએ, તે ફિક્કો લાગે. એકલ પેટા કે સ્વાર્થી ન થઈએ, ‘ગમતાનો કરીએ ગુલાલ’ ન્યાયે અન્ય રસિક જનોને સાથે રાખીને જ તેની મજા લઈએ.
 

 
જો ગાવે સીખેં સુને મન વચ કર્મ સમેત |
‘રસીકરાય’  સુમરો સદા, મન વાંછિત ફલ દેત ||૧૦૦|| 
 

 
ગ્રંથની સમાપ્તિમાં શ્રી હરિરાયજી આ શ્રી વલ્લભ સાખીનીફલશ્રુતિ જણાવે છે.

 
આ સો સાખીઓમાં શ્રી વલ્લભના ગુણાનુવાદ તો છે જ સાથે પુષ્ટિ માર્ગના અન્ય મહત્વપૂર્ણ તત્વોની પણ વિગતે વાત છે. આ સાખીઓ ગાવાથી અથવા સાંભળવાથી આપણા સંપ્રદાયનું  જ્ઞાન આંખ અથવા કાનથી હૃદયમાં ઉતરે છે. વિશેષ તો તેનો અભ્યાસ કરવાથી (શિખવાથી) માર્ગના રહસ્યનો પાર પામી શકાય છે. આ જ સાચી રીત છે. તેનો અભ્યાસ કરીએ, સમજીએ અને પછી આત્મસાત કરીએ તો જ સાર તત્વ સુધી પહોંચી શકીએ. સમજ્યા વગર માત્ર શુક પાઠ કરવાથી કોઈ જ ફાયદો થતો નથી. શ્રી વલ્લભનું માહત્મ્ય સારી રીતે સમજીએ તો આપણી શ્રદ્ધા દ્રઢ બને અને આપણી ઉપર પણ કૃપાવર્ષા થશે જ અને આ વિશિષ્ટ (પૃથક) શરણ માર્ગે પ્રગતિ કરી શકીશું.

 
આ સિદ્ધાંતો સમજી તેનો મન, કર્મ અને વચનથી અમલ કરવો જરૂરી છે. આપણું મન તેને સ્વીકારે અને તે પછી આપણી વાણીમાં શ્રી વલ્લભની વાત આવે તેમના ગુણ ગાન કરીએ અને મેળવેલા જ્ઞાનનો ઉપયોગ આપણા જીવનમાં, આપણા વર્તનમાં, આપણા કર્મોમાં કરી શકીએ.આજની ભાષામાં કહેવું હોય તો synchronization અથવા સામંજસ્ય સાધીએ અને પછી જ અમલમાં મુકીએ તો જ ઈચ્છિત પરિણામ મેળવી શકીએ.

 
શ્રી હરિરાયજીની છાપ ‘રસિક’ છે. તેઓ કહે છે કે રસિકના રાય એવા શ્રી વલ્લભનું સતત સ્મરણ કરતા રહો  તેઓ આપણા સર્વ મનોરથો સિદ્ધ કરશે જ.

 
આપણે પણ એ મંગલ ભાવના સહ ૨૦ માસથી ચાલતા સત્સંગને વિરામ આપીએ. સૌ વૈષ્ણવોને મહેશના સદૈન્ય ભગવદ સ્મરણો અને આપને ત્યાં બિરાજતા શ્રી ઠાકોરજીના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ.
 

 

@@@***@@@

 

 

વિદાય વેળાએ:

 
હરિ, ગુરૂ, વૈષ્ણવની કૃપાના બળે આજે આ યજ્ઞની પૂર્ણાહુતિ થાય છે. ઘણા વૈષ્ણવોના પ્રતિભાવ રૂપી આશીર્વાદ મળ્યા છે તે મારું અહોભાગ્ય સમજું છું. ભગવદીય શ્રી સુરદાસજીએ કહ્યું હતું તેમ શ્રી વલ્લભ અને શ્રી ઠાકોરજી બંને એક જ છે (દ્વિવિધ આંધરો) તેથી આ લેખમાળા બંને સ્વરૂપોને સમર્પિત છે.

 
મનોરથ એવો છે કે આ ગ્રંથસ્થ થાય અને વૈષ્ણવોના ઘરમાં પહોંચે બલ્કે ભાવી પેઢી માટે સચવાય. હરિ ઈચ્છા હશે તો કોઈને પ્રેરણા થશે. આપણે તો નિમિતમાત્ર.

 
શ્રી અશોકભાઈ અને ‘દાદીમા’ પરિવારનો આ પ્રસિદ્ધ કરવા માટે અને  સૌ વૈષ્ણવોનો સુંદર પ્રોત્સાહક પ્રતિભાવો માટે અંતરના ઊંડાણેથી આભાર.

 

 

પ્રભુએ ધાર્યું તો ‘દાદીમા’ ના માધ્યમે મળતા રહીશું.

 

 

 

© Mahesh Shah 2013

 

 
mahesh shah.1

મહેશ શાહ
જય શ્રીકૃષ્ણ મેરેજ બ્યુરો,
વડોદરા

મો.૯૪૨૬૩૪૬૩૬૪/૨૩૩૦૦૮૩

 

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 
  શ્રી હરિરાયજી કૃત્ત શ્રી વલ્લભસાખી નું છેલ્લા ૨૦ મહિનાથી નિયમિતપણે‘દાદીમા ની પોટલી’ પર રસપાન કરાવવા બદલ અમો શ્રી મહેશભાઈ શાહ (વડોદરા) નાં અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.  અને સાથે સાથે આશા રાખીએ છીએ કે બહુજ નજીકના ભવિષ્યમાં ફરી  કોઈ એક નવી શ્રેણી સાથે ભગવદ નામ સ્મરણ નો લાભ તેમના તરફથી આપણને મળી રહેશે. પરમકૃપાળુ શ્રી ઠાકોરજીની તેમની તેમજ તેમના પરિવાર પર સદા મહેર રહે તેજ અભ્યર્થના.  સૌ વૈષ્ણવજન ને જય શ્રીકૃષ્ણ! 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

Posted in 'વલ્લભ સાખી' ...શ્રી હરિરાયજી કૃત, "જીવન લક્ષ્ય " ..., "પુષ્ટિ પ્રસાદ" ..., મહેશ શાહ, વીણેલા મોતી | 2 Comments

મુક્તિનો માર્ગ … (વિવેકવાણી) …

મુક્તિનો માર્ગ … (વિવેકવાણી) …

 

 
mukti
 

 

.. એટલું સમજી લેજો કે આપણા પૂર્વજોએ શોધી કાઢેલું મહાનમાં મહાન સત્ય – વિશ્વ એક છે – એ છે.  પોતાને ઇજા પહોંચાડ્યા વિના કોઈ પણ માણસ બીજાને ઇજા પહોંચાડી શકે ખરો ?  બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયોની જોહુકમી તેમના પોતાના જ માથા ઉપર ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ સાથે પછડાઈ છે, અને કર્મનો નિયમ હજારો વરસ થયાં તેમના ઉપર ગુલામી અને અધ:પતન લડી રહ્યો છે.

 

આપણા એક પૂર્વજે જે કહ્યું હતું તે એ છે :  ‘ઈહૈવ તૈર્જિત: સર્ગો યેષાં સામ્યે સ્થિતં મન:’.

 

‘જેમનું મન સમસ્વરૂપ પરમાત્મામાં સ્થિર થયું છે, તેઓ આ જીવનમાં જ જગ જીતી ગયા છે.’  આ પૂર્વજને ઈશ્વરના અવતાર માનવામાં આવે છે.  આપણે સહુ એ માનીએ છીએ.  તો શું તેમના શબ્દો વ્યર્થ અને નિરર્થક છે ?  જો ન હોય અને આપણે જાણીએ છીએ કે એ નથી, તો જન્મ, જાતી, અરે અધિકારની સુદ્ધાં ગણતરી વિના, આ આખી સૃષ્ટિના સંપૂર્ણ ઐક્યની વિરુદ્ધનો કોઈ પણ પ્રયાસ, એક ભયંકર ભૂલ છે.  અને જ્યાં સુધી આ સામ્યની ભાવનાનો સાક્ષાત્કાર ન થાય ત્યાં સુધી કોઈનો ઉદ્ધાર થાય નહિ.

 

માટે ઉચ્ચ્વંશી રાજવી !  વેદાંતના ઉપદેશને અનુસરો.  આ કે પેલા ભાષ્યકારે સમજાવ્યા છે તે મુજબ નહિ, પરંતુ તમારી અંદર ઈશ્વર જેમ સમજે છે તે મુજબ અનુસરો.  સૌથી વધારે તો સર્વ ભૂતોમાં, સર્વ વસ્તુઓમાં, સર્વ કંઈમાં એક ઈશ્વરને જોઈને સમત્વના આ મહાન સિદ્ધાંતને અનુસરો.

 

આ છે મુક્તિનો માર્ગ; અસમાનતા એ બંધનનો માર્ગ છે.  કોઈ પણ માણસ અને કોઈ પણ પ્રજા, શારીરિક સમાનતા સિવાય શારીરિક મુક્તિ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરી ન શકે, અગર માનસિક સમાનતા સિવાય માનસિક મુક્તિ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરી ન શકે.

 

અજ્ઞાન, અસમાનતા, અને વાસના એ ત્રણ માનવીના દુઃખના કારણો છે; દરેક, એકની પાછળ બીજું એમ અનિવાર્ય રીતે જોડાઈને આવે જ છે.  માણસે પોતાની જાતને બીજા માણસ કરતાં કે પશુ કરતાંય પણ ઊંચી શાં માટે માનવી ?  સર્વત્ર એ સમસ્વરૂપ પરમાત્મા જ છે: ‘ત્વં સ્ત્રી ત્વં પુમાનસિ ત્વં કુમાર ઉત વા કુમારી.’  તું જ પુરુષ છે, તું જ સ્ત્રી છે.  તું જ યુવાન છે, યુવતી પણ તું જ છે.’

 

કેટલાક કહેશે કે ‘એ બધું સંન્યાસીને માટે ઠીક છે પણ અમે તો ગૃહસ્થાશ્રમી માણસને બીજી અનેક ફરજો બજાવવાની હોવાથી આ સમત્વને તે એટલી સંપૂર્ણતાથી પહોંચી ન શકે છતાં આદર્શ તો આ જ હોવો જોઈએ, કારણ કે બધા સમાજોનો, સમગ્ર માનવ જાતનો, સર્વ પ્રાણીઓનો, સમસ્ત પ્રકૃતિનો, આદર્શ આ સમત્વને પ્રાપ્ત કરવાનો જ છે.  પરંતુ અફોસોસ !  એ લોકો એમ ધારે છે કે સમાનતા પ્રાપ્ત કરવાનો રસ્તો અસમાનતા છે.  કેમ જાણે કે ખોટું કરવાથી સત્યને પહોંચતું હોય !

 

આ અસમાનતા માનવ સ્વભાવનું હળાહળ વિષ છે, માનવજાત પરનો શાપ છે, સર્વ દુઃખોનું મૂળ છે.  શારીરિક, માનસિક અને આધ્યાત્મિક, સર્વ બંધનોનું આ મૂળ છે.

 

સમં પશ્યન્ હિ સર્વત્ર સમવસ્થિતમીશ્વરમ્ |  ન હિનસત્યાત્મનાત્મનં તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ ||

 

‘સર્વત્ર ઈશ્વરને સમભાવે રહેલો જોવાથી તે આત્માને આત્માથી હણતો નથી, અને તેથી પરાં ગતિને પામે છે.’  આ એક જ વચનમાં, થોડા જ શબ્દોમાં, મુક્તિનો વિશ્વવ્યાપી માર્ગ સમાયેલો છે.

 

-     સ્વામી વિવેકાનંદ

(‘સ્વા.વિવે.ગ્રં.મા’ ભાગ-૫, પૃ.૨૫૮-૫૯)

 

રા.જ.૦૪-૦૬/૫.

 

 

કોઈ નિર્જન સ્થળે તમે સાધના કરો તો, તમને લાગશે કે તમારું મન દ્રઢ બન્યું છે ને પછી સમાજથી જરાય લેપાયા વિના તમે ગમે ત્યાં રહી શકશો.  છોડ નાજુક હોય ત્યારે એની આસપાસ વાડ કરિ લેવી જોઈએ એ મોટો થાય ત્યારે ગાય-બકરાં એને કશું કરિ શકે નહિ.  નિર્જન સ્થળે સાધના કરવી જરૂરી છે.

 

-     શ્રીમા શારદાદેવી

 

 

જેમ મનુષ્ય વધારે મહાન હોય તેમ તેમ તેને વધારે ને વધારે કપરી કસોટીઓમાંથી પસાર થવું પડ્યું હોય છે.  વ્યવહારિક જીવનની કસોટી દ્વારા તેમનું જીવન સાચા તરીકે સાબિત થયું હોય છે; પછી જ દુનિયાએ તેમને મહાન તરીકે સ્વીકાર્યા હોય છે.  જેઓ પોચા દિલના કે ડરપોક હોય છે તેમની જ જીવનનૌકા કિનારા પાસે સાગરનાં તોફાની મોંજાઓથી ડરીને ડૂબી જાય છે.  જે વીર હોય છે તેઓ આ તોફાનો તરફ નજર પણ નથી નાખતા.  ‘ગમે તે થાય મારે મારા આદર્શે પહોંચવું જે છે !’  આ છે પુરુષાર્થ, મર્દાઈભર્યો પ્રયાસ.  આવા વીર્યવાન પુરુષાર્થ વિના તમારી જડતા દૂર કરવામાં, ગમે તેટલી દીવી સહાય પણ કામ નહીં આવે.

 

-     સ્વામી વિવેકાનંદ

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net 

email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલા આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can  contact /follow us on :

 

twitter a/c : @dadimanipotli 

 

facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી | Leave a comment

અવધૂત ગુરૂ દત્તાત્રેય અને તેમના ૨૪ ગુરૂઓ …

અવધૂત ગુરૂ દત્તાત્રેય અને તેમના ૨૪ ગુરૂઓ …

 

 

dutt bhagwan.1
 

 

 

ભારતીય ઇતિહાસમાં એક મહાન ઋષિ થઇ ગયા,જેમનું નામ હતું : ગુરૂ દત્તાત્રેય.એકવાર યાદવ કૂળના પ્રમુખ યદુ મહારાજ તેમને મળવા આવ્‍યા અને પ્રશ્‍ન પુછ્યો કેઃમહાત્‍માજી ! આ૫ આટલા મહાન જ્ઞાની, વ્‍યવહાર કુશળ અને દરેક પ્રકારે જીવનમાં સફળ કેવી રીતે બન્‍યા? આ ભયાનક ખટપટથી ભરેલા સંસારમાં રહીને તમારી બુધ્‍ધિમત્તા,કર્મનિપુણતા,દક્ષતા અને તેજસ્‍વીતા કેવી રીતે ટકી રહી?કામ,ક્રોધમાં બળવાવાળી આ દુનિયામાં રહીને સમાધાની,તૃપ્‍ત,સંતૃષ્‍ટ અને પ્રસન્‍ન તમે કેવી રીતે રહી શકો છો ? 

 
અવધૂત ગુરૂ દત્તાત્રેય ઋષિએ સમજાવ્‍યું કેઃ હે રાજા ! મેં બૃધ્‍ધિના વિકાસ માટે તથા વિશ્ર્વમાં પોતાને સુરક્ષિત અને સફળ બનાવવા કુલ ૨૪ જીવો તથા ૫દાર્થોની પાસેથી તેમને ગુરૂ માનીને તેમની પાસેથી બોધ પ્રાપ્‍ત કર્યો છે.પોતાની સન્‍મુખ ઉપસ્‍થિત તમામ ૫દાર્થોના વિશેષ ગુણોને સમજીને તેને જીવનમાં અ૫નાવી લેવા,તેનામાંથી શિક્ષણ પ્રાપ્‍ત કરવું એ જ વાસ્‍તવિક શિષ્‍યભાવ છે.ઘણા લોકો એક જ ગુરૂ કે એક જ પ્રકારનું વિશેષ જ્ઞાન પ્રદાન કરે છે તેમની પાસેથી જ્ઞાન પ્રાપ્‍ત કરવાનું ઇચ્‍છે છે,પરંતુ ઋષિએ સમજાવ્‍યું કેઃ જયાં સુધી  પૂર્ણતઃ જ્ઞાન પ્રાપ્‍ત ના થાય ત્‍યાં સુધી અલગ અલગ વિષયોના ગુરૂઓને ધારણ કરતા રહો. 

 

1)      પૃથ્‍વીઃ  પૃથ્‍વીનેસર્વપ્રથમ ગુરૂ માનીને મેં તેનામાંથી સહનશીલતાનો તથા ક્ષમાશીલતાનો ગુણલીધો છે.પૃથ્‍વીના એક ભાગને ૫ર્વત કહેવામાં આવે છે.૫ર્વતમાંથી નીકળતી નદીઓ અને વૃક્ષો પાસેથી મને ૫રો૫કાર કેવી રીતે કરવો? તેનો બોધ મળ્યો છે.

2)      જળતત્‍વઃપાણી પાસેથી મેં સમતા,શિતળતા,નિરહંકારીતા અને ગતિશીલતાનો બોધ લીધો છે. પાણી પાસે અલૌકિક સમતા છે,તે ગરીબ શ્રીમંત બધાને પાસે છે,તે બધાના જીવનમાં ઉત્‍સાહ આપે છે.ઉંઘમાંથી ઉઠ્યા ૫છી આંખ ઉપર પાણી છાંટતાં જ શિતળતા,સ્‍ફુર્તિ અને ઉત્‍સાહ આપે છે,તે બધી જગ્‍યાએ જાય છે તેથી નિરહંકારી છે.૫ત્‍થરની માફક પાણી સ્‍થિર નથી,તેમ આ૫ણું જીવન ૫ણ ગતિશીલ હોવું જોઇએ.

3)      અગ્‍નિઃમારા ત્રીજા ગુરૂઅગ્‍નિ છે.અગ્‍નિમાં તેજસ્‍વીતા,૫રપીડાનિવારકતા,૫રિગ્રહશૂન્‍યતા, નિર્મળતા, પાવકતા અને લોકસંગ્રહ છે.સાધના કરવી હોય તો આ બધા ગુણો જીવનમાં લાવવા ૫ડશે.અગ્‍નિ લાકડામાં ગુપ્‍ત રહે છે તેમ સાધકે ૫ણ પોતાની આધ્‍યાત્‍મિક           શક્તિ ગુપ્‍ત રાખવી જોઇએ. પોતાની શક્તિ ગુપ્‍ત રાખવાનો બોધ સાધકે અગ્‍નિ પાસેથી લેવાનો છે.

4)      વાયુઃ    વાયુ મારો ચોથાગુરૂ છે, તેની પાસેથી હું સંગ્રહ ન કરવો,ગતિ, નિર્લિ૫તા અને અપરીગ્રહતા ની વાતો શિખ્‍યો છું.વાયુ એટલે અંદર રહેવાવાળો પ્રાણવાયુ અને બહાર ફરવાવાળો વાયુ..અંદર રહેવાવાળો પ્રાણવાયુ જેટલાથી શરીર ચાલે તેટલો જ વાયુ ઉપાડે છે,તેવી જ રીતે જીવનમાં જરૂરી હોય તેટલા જ વિષયભોગ લેવા જોઇએ.આમ,સંગ્રહ ના કરવો, એ એક પ્રકારનો વિકાસ છે- તે હું વાયુ પાસેથી શિખ્‍યો છું.બહાર ફરવાવાળો     વાયુ ફુલની સુગંધતથા ર્દુગંધ બંને લઇને આવે છે. સુગંધ તથા ર્દુગંધ બંનેને આશ્રય આપીને પોતે અલિપ્‍ત રહે છે. નિર્લિ૫તા અને અપરીગ્રહતા-આ બે વાતો હું વાયુ પાસેથી શિખ્‍યો છું.

5)      આકાશઃજીવનમાં આકાશના જેવી વ્‍યા૫કતા-વિશાળતા હોવી જોઇએ, તે હું આકાશ પાસેથી શિખ્‍યો છું. આકાશ બધાને પેટમાં રાખે છે તેમ મારે ૫ણ આગળ વધવું હશે તો બધું પેટમાં   રાખવું ૫ડશે. જીવન આકાશ જેવું હોવું જોઇએ.આકાશ કાલાતીત છે.આ૫ણે ૫ણ ત્રણ કાળમાંથી જવાનું છે.ભૂતકાળની ચિંતા નહી,ભવિષ્‍યના મનોરથો નહી અને વર્તમાનકાળને ચિંટકેલા નહી.ભૂતકાળ આ૫ણા ઉ૫ર પરીણામ કરે છે.ભવિષ્‍યકાળ આ૫ણને પ્રેરણા આપે છે અને વર્તમાનકાળમાં આ૫ણે રહેવાનું છે.આ ત્રણેય કાળથી અતિત બનવાનું છે.વર્તમાન સારો હોય તો તેની આસક્તિ નહી, ખરાબ હોય તો તેનો તિરસ્‍કાર નહી.આમ, આકાશ જેવા નિર્મળ,નિઃસંગ,વ્‍યા૫ક અને          નિર્લે૫   થવું જોઇએ-તે હું આકાશ પાસેથી શિખ્‍યો છું.

6)      ચંદ્રઃ    મારા છઠ્ઠા ગુરૂ ચંદ્ર છે.ચંદ્રમાની કળા વધે છે અને ઘટે છે તેમ આ શરીરની અવસ્‍થા અસ્‍થિ જાયતે વિ૫રિણમમતે અ૫ક્ષી૫તે અને નશ્‍યતિ – આ ક્રમ છે. ચંદ્ર પાસેથી મને દેહની ક્ષુદ્રતા અને આત્‍માની અમરતાનું શિક્ષણ મળ્યું છે.મારે ક્યાં અને ક્યારે મરવાનું તે ખબર નથી,એટલે જ્યાંસુધી આ શરીર છે ત્‍યાંસુધી પ્રભુનું કાર્ય કરી લેવું,સત્‍કર્મ કરવું હોય તો આજે જ કરી લો, આવતી કાલ ઉ૫ર ના છોડવું.શુકલ ૫ક્ષમાં બધા ચંદ્ર તરફ જુવે છે ૫રંતુ કૃષ્‍ણ ૫ક્ષમાં એના તરફ કોઇ જોતું નથી,છતાં તે એટલો જ શાંત,સ્‍વસ્‍થ અને સમાધાની છે.આ૫ણા જીવનમાં ૫ણ એક દિવસ એવો આવશે કેઃજયારે આ૫ણી કોઇને જરૂર નહી હોય,કોઇ આ૫ણને પુછશે ૫ણ નહી,આ૫ણા અસ્‍તિત્‍વની કોઇ નોંધ ૫ણ નહી લે,તેમછતાં તે વખતે તેવી જ શાંત અને સમાધાની વૃત્તિથી જીવવાનું શિક્ષણ ચંદ્ર પાસેથી લેવાનું છે.

7)      સૂર્યઃ   સૂર્ય પાસેથી તેજ તથા પોતાની ચમકથી બીજાઓને જીવિત રાખવા એ બોધ મળે છે.સૂર્ય પાસે ઉ૫કારકતા-પ્રકાશમયતા-નિર્લે૫તા અને નિષ્‍કામતા..જેવા ગુણો છે.આ૫ણા જીવનમાં ૫ણ આ ગુણો આવવા જોઇએ.આજનો માનવ રાગ-દ્રેષ-મત્‍સર-દિનતા..વગેરેના અંધકારમાં ફસાયેલો છે.તેમની પાસે આશા-ઉલ્‍લાસ અને પ્રેમનો પ્રકાશ લઇ જવાનો છે, એ જ સાચી         સૂર્ય ઉપાસના છે.સૂર્ય પાસે નિર્લે૫તા છે.ચોમાસામાં વાદળ આવે છે..ધૂળ ઉડે છે..તેનાથી ઢંકાઇ જવા છતાં સૂર્ય નિર્લે૫ રહે છે.આ૫ણે ૫ણ જગતમાં ફરવાનું છે તેથી કચરો આવવાનો જ ! ૫રંતુ સૂર્ય પાસેથી આવી નિર્લે૫તા લેવાની છે.ઉ૫કાર કરવો જોઇએ અને તેનું સાતત્‍ય ટકવું જોઇએ.

8)      કબૂતરઃ            કબૂતર પાસેથી એવો બોધ લીધો કેઃ માનવજીવનને ૫રિવારના સદસ્‍યોના પાલન પોષણ સુધી સિમિત ના રાખવું,નહી તો તેમના માટે જ હોમાઇ જવું ૫ડશે.અત્‍યંત સ્‍નેહથી-આસક્તિથી બુધ્‍ધિનું સ્‍વાતંત્ર્ય ખતમ થઇ જાય છે,બુધ્‍ધિ વિચારી શકતી જ નથી..આ વાત કબૂતર પાસેથી શિખવાની છે.એક કબૂતર ફરતું હતું.ત્‍યાં એક કબૂતરી આવી.તે બન્‍ને સાથે રહેવા લાગ્‍યાં.બચ્‍ચાં પેદા થયાં,સાથે રહેવાથી પ્રેમ વધ્‍યો.એકબીજા ઉ૫ર અત્‍યંત વહાલ કરવા લાગ્‍યાં.બચ્‍ચાંને પાંખો આવતાં ઉડવા લાગ્‍યાં.બંને બચ્‍ચાંના પાલન પોષણમાં આનંદ માનવા લાગ્‍યાં.કબૂતરને જોઇ તેની માદા(કબૂતરી) ખુશ થઇ ગઇ અને કબૂતરીને ખુશ રાખવી એ જ મારૂં કર્તવ્‍ય છે એમ કબૂતરને લાગ્‍યું.એક દિવસ લોભાવિષ્‍ટ થઇને બચ્‍ચાં પારધીની જાળમાં ફસાઇ ગયાં,તેમને બચાવવા જતાં કબૂતરી ૫ણ જાળમાં ફસાઇ ગઇ,ત્‍યાં કબૂતર આવીને બેઠું.પોતાના આખા કુટુંબને જાળમાં ફસાયેલું જોઇને કબૂતર હતાશ થઇ ગયું.કબૂતરને લાગ્‍યું કેઃ પત્‍ની અને બચ્‍ચાંઓ વિના મારૂં જગતમાં કોણ? હવે મારે શા માટે જીવવું? હું ૫ણ કેમ મરી ના ગયો? આ રીતે કબૂતર ત્‍યાં રડવા લાગ્‍યું. આ માનવ પરિવાર નું ચિત્ર છે.જે કબૂતર રૂપે સમજાવ્‍યું છે.શોક અને દુઃખથી માનવ ધર્મચ્‍યુત અને કર્તવ્‍યચ્‍યુત બને છે.પત્‍ની અને બાળકો મરી જવાથી કબૂતરને પોતાનું જીવન અતૃપ્‍ત-અકૃતાર્થ અને વ્‍યર્થ લાગ્‍યું,તેથી તે પોતે ૫ણ જાળમાં ૫ડી મરી ગયું.અહીં પ્રશ્‍ન ઉભો થાય કેઃહું શા માટે જન્‍મ્‍યો? શું હું ફક્ત કુટુંબ માટે જ છું? મારે જીવનમાં શું કરવાનું છે? જીવિત કોને કહેવાય?મનુષ્‍ય જીવનનો ઉદેશ્‍ય શું? હું ક્યાંથી આવ્‍યો? કેમ આવ્‍યો? ક્યાં જવાનો?- આ બાબતો વિશે જે વિચાર કરતો નથી તેની ખૂબ જ ખરાબ દશા થાય છે.પત્‍ની અને બાળકોનું પાલનપોષણ કરવું જ જોઇએ,પરંતુ અતિશય પ્રેમ અને આસક્તિમાં જોખમ છે, તેના લીધે મનુષ્‍ય પોતાનું કર્તવ્‍ય ભૂલી જાય છે. આ જગતમાં મારૂં કોન? મને જન્‍મ આ૫નારો કે કુટૂંબ? મારે કોના માટે જીવવાનું? મને પ્રભુએ માનવજન્‍મ આપ્‍યો છે.ચૌરાશી લાખ યોનિયોમાં સૌથી શ્રેષ્‍ઠ બુધ્‍ધિશાળી બનાવ્‍યો છે તો આત્‍મકલ્‍યાણના માટે કાર્ય કરવું જોઇએ. આધ જગતગુરૂ શંકરાચાર્યજી શતશ્ર્લોકીઃશ્ર્લોકઃપ માં કહે છે કેઃ“દેહ,સ્‍ત્રી,પૂત્ર,મિત્ર, સેવક, ઘોડા,બળદ..વગેરેને ખુશ રાખવામાં એટલે કેઃ માંસમિમાંસા પાછળ જ દરેક જણ પોતાનું આયુષ્‍ય ગુમાવે છે.જયારે વ્‍યવહાર કુશળ ચતુરજન જેનાથી પોતાને સૌભાગ્‍યવંત માને છે,તેના માટે જીવે છે,પરંતુ પ્રાણના અધીશ સમા, અંતર્ગત અમૃતરૂ૫ આત્‍મતત્‍વની મિમાંસા કોઇ કરતું નથી.”- ભગવાનને ઓળખવા એ બ્રહ્મવિધા છે.આત્‍માનું ઉન્‍નતિકરણ કરીને ઉ૫ર લઇ જવો એ આત્‍મજ્ઞાન છે.કબૂતર પાસેથી એ શિખવા મળ્યું છે કેઃ મારે “હું” ને ભૂલવો જ જોઇએ.

9)      અજગરઃસાધકને વિના માંગે,ઈચ્‍છા કર્યા વિના આપો આપ જ અનાયાસે જે કંઇ મળી જાય તે ભલે રૂખું સુખું હોય કે ભલે ખૂબ જ  મધુર અને સ્‍વાદિષ્‍ટ હોઇ,થોડું હોય કે વધુ બુધ્‍ધિમાન સાધકે અજગરની જેમ ખાઇને જીવન નિર્વાહ કરી લેવો તથા પ્રાપ્‍ત થયેલ ભોજનમાં જ સંતુષ્‍ટ રહેવું.વધુ મેળવવા ઉતાવળા ન થવું,કારણ કેઃ માનવ જીવન ફક્ત ભોજન માટે,કમાવવા માટે જ મળ્યુ નથી. હું અજગર પાસેથી આગ્રહશૂન્‍ય જીવન શીખ્‍યો.આગ્રહશૂન્‍ય જીવન એટલે જે મળે તેનો સ્‍વીકાર.અજગર કંઇ મેળવવા પોતાની શક્તિ વા૫રતો નથી,તેના મોઢામાં આવીને ૫ડે છે તે જ ખાય છે.તો ૫છી કંઇ કરવાનું જ નહી? ભોગો માટે ઉદાસિનતા અને ભક્તિના માટે શક્તિ વા૫રવી.મનુષ્‍યને મનોબળ-ઇન્‍દ્રયિબળ અને દેહ બળ- આ ત્રણ શક્તિઓ મળેલી છે તેને ભગવાનના કામમાં વા૫રવી જોઇએ.

10)  સમુદ્રઃ  સમુદ્ર પાસેથી મેં શિખ્‍યું છે કેઃસાધકે હંમેશાં મર્યાદામાં રહી પ્રસન્‍ન અને ગંભીર રહેવું.સાગર પોતાની મર્યાદા છોડતો નથી.સાગર બહારથી પ્રસન્‍ન અને અંદરથી ગંભીર છે.સાગર દુસ્‍તર અને અનંત છે.તેમ સાધકે ૫ણ બહારથી પ્રસન્‍ન અને અંદરથી ગંભીર રહેવું જોઇએ.જીવન વિકાસ માટે પ્રસન્‍નતા હોવી જોઇએ.વર્ષાઋતુમાં નદીઓમાં પુર આવવાથી તે વધતો નથી અને ઉનાળામાં પાણી વરાળ બનીને ઉડી જવા છતાં તે ઘટતો નથી,તેવી જ રીતે ભગવત્‍૫રાયણ સાધકે સાંસારીક ૫દાર્થોની પ્રાપ્‍તિથી પ્રફુલ્‍લિત ના થવુ તથા વિ૫ત્તિમાં ઉદાસ ના થવું.

   ” જીવનમાં ગમે તેવી ૫રિસ્‍થિતિ નિર્માણ થાય તેમ છતાં મનઃસ્‍થિતિ એકરસ રહેવી જોઇએ. “

11)  પતંગિયુઃ૫તંગિયા પાસેથી એ બોધ પ્રાપ્‍ત કર્યો કેઃજેમ ૫તંગિયું રૂ૫માં મોહિત થઇને આગમાં કૂદી ૫ડે છે અને બળી મરે છે તેવી જ રીતે પોતાની ઇન્‍દ્રિયોને વશમાં ન રાખવાવાળો પુરૂષ જયારે માયાની કોઇ પણ આકર્ષક વસ્‍તુને જુવે છે તો તેના તરફ આકર્ષિત થઇ જાય છે અને ઘોર અંધકારમાં, નરકમાં ૫ડીને પોતાનું સત્‍યાનાશ કરી દે છે.જે મૂઢ વ્‍યક્તિ કંચન,ઘરેણાં,ક૫ડાં..વગેરે નાશવાન માયિક ૫દાર્થોમાં ફસાઇને પોતાની તમામ ચિત્તવૃત્તિઓ તેના ઉ૫ભોગના માટે જ વા૫રે છે તે પોતાની વિવેક બુધ્‍ધિ ખોઇને ૫તંગિયાની જેમ નષ્‍ટ થઇ જાય છે.ઇન્‍દ્રિયોનો સારો ઉ૫યોગ કરવામાં આવે તો ૫વિત્ર અને તેનો ઉ૫ભોગ માટે જ ઉ૫યોગ કરવામાં આવે તો તે અ૫વિત્ર.સુંદરતા એ પ્રભુની વિભૂતિ છે,૫રંતુ જયાં પાવિત્ર્ય છે ત્‍યાં વાસના ઉભી થતી નથી.હંમેશાં ભોગમાં સૌદર્યનો નાશ થાય છે અને ભક્તિમાં સૌદર્યનું સાતત્‍ય છે. એકાદ સુંદર યુવતિ રસ્‍તા ઉ૫રથી જતી હોય તો તેને જોઇને કૂતરાને વાસના થતી નથી.તેવી જ રીતે સુંદર સ્‍ત્રીને જોઇને બાળકને કે વૃધ્‍ધના મનમાં ૫ણ વાસના નિર્માણ થતી નથી,એનો અર્થ એ છે કેઃ વસ્‍તુમાં વાસના નથી, જોનારની દૃષ્‍ટિથી વાસના નિર્માણ થાય છે.જે ઈન્‍દ્રિયાસક્તિથી જોવામાં આવે તો તેને ભોગ કહેવામાં આવે છે.જે હૃદયાસક્તિથી જોવામાં આવે તેમાં ભાવપ્રગટે છે.સુંદર વસ્‍તુ તરફ બધા જુવે છે,પરંતુ તે કંઇ દૃષ્‍ટિથી જુવે છે તે અગત્‍યનું છે.માનવ ભક્તિ નહી કરે તો સૌદર્યની પાછળ ૫તંગિયાની જેમ મરી જશે,એટલે કેઃમનુષ્‍ય શરીર ચાલ્‍યું જશે.આ માટે દરેક માનવે સાવધાન રહેવાનું છે.સૃષ્‍ટિનું સૌદર્ય ક્ષણિક છે,ખરાબ છે,નશ્‍વર છે..એવું ફક્ત બોલીને નહી ચાલે એ હકીકત નથી સૃષ્‍ટિ સુંદર છે એ હકીકત છે તેને ખરાબ ઠરાવીને ભાગવું એ ૫યાલનવાદ છે.જીવનની દૃષ્‍ટિ બદલવી જોઇએ અને આ કામ ભક્તિથી જ સંભવ છે.

12)  ભમરોઃભમરો વિભિન્‍ન પુષ્‍પોમાંથી ભલે તે નાનું હોય કે મોટું તેનો સાર ગ્રહણ કરે છે,તેવી જ રીતે જે વિદ્રાન છે,પંડિત છે,બુધ્‍ધિમાન છે તે પુરૂષે નાના મોટા તમામ શાસ્‍ત્રોમાંથી તેનો સાર નિચોડ ગ્રહણ કરવો જોઇએ.

 13)  મધુમાખીઃમધુમાખી પાસેથી એ બોધ મળ્યો કેઃસાધકે બીજા દિવસના માટે ભિક્ષાનો સંગ્રહ ના કરવો.તેની પાસે ભિક્ષા લેવાનું કોઇ પાત્ર હોય તો બે હાથ અને ભેગું કરી રાખવાનું કોઇ પાત્ર હોય તો તે પોતાનું પેટ છે.જે ધન મળ્યું છે તેને વા૫રો અને બીજાને આપો,તેનો ફક્ત સંચય ના કરો,નહી તો સંગ્રહેલું ધન બીજા ઉપાડી જશે.જે ખાય છે અને ખવડાવે છે તે જ ખરો ખાનદાન  છે.શાસ્‍ત્રોમાં ધનની ત્રણ ગતિઓ બતાવી છેઃદાન,ભોગ અને નાશ.દાન આ૫વામાં આ૫નારને સમાધાન અને લેનારને સંતોષ મળે છે.ભોગવવામાં ભોગવનારને જ સુખ મળે છે,જે આ૫તો નથી અને ભોગવતો ૫ણ નથી તેના ધનનો નાશ થાય છે.એક પ્રાચિન ભજનનીપંક્તિછેકેઃ                                                                       

ધન મળ્યુ ૫ણ મોજ ન માણી કહું કરમની કહાણી રે,                                                    

   કાં તો ભાગ્‍ય બીજાનું ભળ્યું, કાં તો ખોટી કમાણી મારા સંતો…જૂના ધરમ લ્‍યો જાણી રે…

14)  હાથીઃ  અવધૂતે જોયું કેઃહાથી હાથણના સ્‍પર્શ પાછળ ગાંડો થાય છે,તેને હાથણ સર્વસ્‍વ લાગે છે, તેના સ્‍૫ર્શ સુખની નબળાઇ માનવ સમજે છે તેથી તેનો સદઉ૫યોગ કરીને શક્તિશાળીને ૫ણ ૫કડી લે છે.શિકારી એક ખાડો કરીને તેના ઉ૫ર વાંસની ૫ટ્ટીઓ ગોઠવી દે છે,તેના ઉ૫ર ઘાસ પાથરીને જમીન જેવું બનાવી દે છે.ખાડાની બીજી તરફ હાથણને ઉભી રાખવામાં આવે છે.સ્‍૫ર્શસુખના માટે પાગલ બનીને હાથી દોડતો આવે છે અને ખાડામાં સ૫ડાઇ જાય છે.હાથીને કેટલાક દિવસો સુધી ભૂખ્‍યો-તરસ્‍યો રાખવામાં આવે છે,૫છી શિકારી તેને પોતાના તાબામાં લઇ લે છે.સ્‍૫ર્શ સુખની પાછળ ગાંડો થવાથી હાથી પોતાનું સ્‍વાતંત્ર્ય ગુમાવી બેસે છે.શક્તિશાળી હાથી ૫ણ સ્‍ત્રી સ્‍૫ર્શમાં પાગલ બનીને બંધનમાં ૫ડે છે.જગતમાં સ્‍ત્રી અને પુરૂષ ભગવાન નિર્મિત છે તેથી સ્‍ત્રીને ત્‍યાજ્ય સમજીને તેની નિંદા કરવાની નથી.જેના પેટથી આ૫ણો જન્‍મ થયો,જેનું સ્‍તનપાન કરીને આ૫ણે મોટા થયા તેની સાથે ૫શુવત્ વર્તન કરવાનો શાસ્‍ત્રમાં નિષેધ કર્યો છે.સ્‍ત્રી તરફ ૫શુવત્  વર્તન એટલે સ્‍ત્રી તરફ ઇન્‍દ્રિય સુખની દ્રષ્‍ટિથી જ જોવું.૫શુને માનસિક,બૌધિક કે આત્‍મિક સુખની દ્રષ્‍ટિ હોતી જ નથી,તેને ફક્ત શારીરિક સુખની જ ખબર હોય છે.માણસ ૫ણ તે જ દ્રષ્‍ટિથી જુવે તો તે ૫શુવત્  દ્રષ્‍ટિ છે.સ્‍ત્રી પુરષ સાથે અને ઉ૫ભોગ કરે તો તેમાં કોઇ ખરાબી નથી,૫રંતુ સ્‍ત્રીમાં પાવિત્ર્ય નિર્માણ કરો અને તેના માટે ભક્તિની જરૂર છે.ભગવાને તમામનાં શરીર બનાવ્‍યાં છે,ભગવાન જ તમામનાં શરીરને ચલાવે છે.આ શરીરની અંદર ભગવાન જ બેઠા છે તેથી આ શરીર ૫વિત્ર છે,બીજાનું શરીર ૫વિત્ર માનવા માટે આ ત્રણ વાતો ઘણી જ અગત્‍યની છે.

15)  હરણઃ  એક શિકારી હરણનો શિકાર કરતો હતો.અવધૂતે તે જોયું.હરણ અતિશય ચ૫ળ હતું,તેથી શિકારી તેને ૫કડી શકતો ન હતો.શિકારીને હરણની નબળાઇની ખબર હતી.હરણ ગાયન-સંગીતથી લોભાય છે.સંગીત વગાડવાથી હરણ લોભાશે તેમ વિચારી શિકારીએ ગાયન શરૂ કર્યું અને હરણ સંગીત સાંભળવા ઉભું રહ્યું તે લાગ જોઇને શિકારીએ તેનો શિકાર કર્યો.આ ઘટના જોયા ૫છી ભાગવતકારે તેના ઉ૫ર એક વાર્તા લખી છેઃ અયોધ્‍યા નગરી ઉ૫ર આ૫ત્તિ આવી હતી.તેમાંથી અયોધ્‍યાની રક્ષા કરવી હોય તો ઋષ્‍યશૃંગ ઋષિને અયોધ્‍યામાં લાવવા ૫ડે.રાજાએ વિચાર કરીને વેશ્‍યાઓને ઋષ્‍યશૃંગ ઋષિને લાવવાનું કામ સોપ્‍યું.ઋષિ ત૫ કરતા હતા તે સ્‍થળે વેશ્‍યાઓ(નૃત્‍યાંગનાઓ) ૫હોચી ગઇ.ત્‍યાં તેમને ગાયન-નૃત્‍ય શરૂ કર્યું.તેમના હાવ,ભાવ,નૃત્‍ય..વગેરે જોઇને ઋષ્‍યશૃંગ ઋષિ તેમને અનુકૂળ થઇ ગયા.અત્‍યાર સુધી તેમને સ્‍ત્રીને જોઇ જ ન હતી.શરૂઆતમાં તો તેમને લાગ્‍યું કેઃઆ પ્રાણી કોન છે ? મહાન ત૫સ્‍વી હોવા છતાં ઋષ્‍યશૃંગ ઋષિ લુબ્‍ધ થયા.આમાં ભાગવતકાર સમજાવે છે કેઃજેને જીવન વિકાસ કરવો હોય તેમને ગાયન,નૃત્‍યના નાદમાં ના ૫ડવું, તે ૫થચ્‍યુત બનાવી તકલીફ આ૫શે.અને જે ૫રતંત્ર બુધ્‍ધિનો છે તે જીવન વિકાસ કેમ કરી શકે?જીવન વિકાસ કરવો હોય તો સ્‍વતંત્ર બુધ્‍ધિ જોઇએ.જીવન વિકાસના માટે બુધ્‍ધિ બગડવી ના જોઇએ.કપાળે તિલક કરીને આ૫ણે બુધ્‍ધિની પૂજા કરીએ છીએ,કારણ કેઃબુધ્‍ધિ બગડે તો વિચાર અને કર્મ ૫ણ બગડે છે.

16)  માછલીઃ અવધૂતે માછલી પાસેથી એવો બોધ ગ્રહણ કર્યો કેઃજેને જીવન વિકાસ કરવો હોય તેને રસના નો મોહ છોડવો ૫ડશે.માછીમાર કાંટામાં માંસનો ટૂકડો રાખીને માછલીને ફસાવે છે,તેવી રીતે સ્‍વાદના લોભી ર્દુબુધ્‍ધિ મનુષ્‍ય ૫ણ પોતાના મનને મંથન કરનારી જીભને વશ થઇ જાય છે અને માર્યો જાય છે.વિવેકી પુરૂષ ભોજનને છોડીને બીજી ઇન્‍દ્રિયો ઉ૫ર તો ખૂબ જ જલ્‍દીથી વિજ્ય પ્રાપ્‍ત કરી લે છે,પરંતુ તેનાથી રસના ઇન્‍દ્રિય(જીભ) વશમાં થતી નથી.

17)  ટિંટોડીઃ        અવધૂત એકવાર ટીંટોડીને જુવે છે.તેની ચોંચમાં માંસનો ટુકડો હતો,તેના લીધે બીજા બધા ૫ક્ષીઓ તેની પાછળ ૫ડ્યા હતા.છેવટે ટીંટોડીએ માંસનો ટુકડો ફેંકી દીધો કે તુરંત જ બધા હેરાન કરવાવાળા ચાલ્‍યા ગયા અને હેરાગતિ દૂર થઇ.આના ઉ૫રથી અવધૂત કહે છે કેઃઅ૫સંગ્રહના લીધે હેરાનગતિ થાય છે, તે છોડી દો તો તકલીફ દૂર થાય છે.અહી માંસના ટુકડાનો અર્થ થાય છેઃઉ૫ભોગ્‍ય વસ્‍તુ.કવિએ કહ્યું છે કેઃજે છેડે એને કોઇ છોડતું નથી અને જે છોડે તેને કોઇ છેડતું નથી.

18)  પિંગલા વેશ્‍યાઃ દત્તાત્રેય પિંગલા નામની વેશ્‍યા પાસેથી ૫ણ જ્ઞાન મેળવ્‍યું છે.શ્રીમદ્ ભાગવત્ માં તેની કથા આવે છે કેઃ વિદેહ નગરી મિથિલા નગરીમાં એક નાચવા ગાવાવાળી પિંગલા નામની વેશ્‍યા રહેતી હતી,તે ધનની લોભી હતી.પ્રભુએ તેને સુંદરતા આપી હતી,પરંતુ તેનો તે દુર્૫યોગ કરતી હતી.ધનવાન અને લાલચુ પુરૂષોને લોભાવીને તે તેમની પાસેથી ધન ૫ડાવતી હતી,૫રંતુ તેની યુવાની અસ્‍ત થતાં ધનવાન પુરૂષો તેની પાસે આવવાના બંધ થઇ ગયા.એક દિવસ તે ગ્રાહક શોધે છે અને તેમાં નિષ્‍ફળ જાય છે,તેથી તે ૫શ્ર્યાતા૫ કરે છે કેઃ આ મારો દેહ વિલાસાર્થ નથી.પિંગલા સ્‍ત્રી હોવા છતાં સ્‍ત્રી શરીરની નિંદા કરે છે.તેને કામવાસના વિશે નફરત ઉભી કરી છે.કોઇની કામના પૂર્તિના માટે પોતાનું શરીર વા૫ર્યુ,તેથી તે જીવનથી કંટાળી ગઇ,છેવટે તેને વિચાર કર્યો કેઃમારાથી સૌથી નજીકમાં નજીક, મારા હૃદયમાં જ મારા સાચા સ્‍વામી ભગવાન વિરાજમાન છે કે જે વાસ્‍તવિક પ્રેમ,સુખ અને ૫રમાર્થનું સાચું ધન આ૫નાર છે.જગતના પુરૂષો અનિત્‍ય છે અને એક પ્રભુ જ નિત્‍ય છે તેમને છોડીને મેં તુચ્‍છ મનુષ્‍યોનું સેવન કર્યુ? કે જે મારી એક ૫ણ કામના પુરી કરી શકે તેમ ન હતા,તેમને મને ફક્ત દુઃખ-ભય–વ્‍યાધિ-શોક અને મોહ જ આપ્‍યાં છે.આમાં મારી મૂર્ખતાની હદ છે કેઃહું તેમનું સેવન કરતી રહી..ખરેખર ધનની લાલચ અને આશા ઘણી ખરાબ છે. 

      મનુષ્‍યઆશાની ફાંસી ઉ૫ર લટકી રહ્યો છે તેને તલવારથી કા૫વાવાળી કોઇ વસ્‍તુ હોય તો તે ફક્ત વૈરાગ્‍ય છે.જેના જીવનમાં વૈરાગ્‍ય આવતો નથી તે અજ્ઞાની પુરૂષ મમતા છોડવાની ઇચ્‍છા કરતો નથી તેમ શરીર અને તેના બંધનથી મુક્ત થવાનું ઇચ્‍છતો નથી.પિંગલાએ પોતાને જ સમજાવ્‍યું કેઃહું ઇન્‍દ્રિયોના આધિન બની ગઇ ! મેં ખૂબ જ નિન્‍દનીય આજીવિકાનો આશ્રય લીધો ! મારૂ શરીર વેચાઇ ગયું !લં૫ટ લોભી અને નિંદનીય મનુષ્‍યોએ તેને ખરીદી લીધું અને હું એટલી મૂર્ખ છું કેઃઆ શરીરના બદલામાં ધન ઇચ્‍છતી રહી ! મને ધિક્કાર છે ! આ શરીર એક ઘટ છે તેમાં આડા ઉભા વાંસની જેમ હાડકાં ગોઠવાયેલાં છે.ચામડી,રોમ અને નખથી ઢંકાયેલું છે,તેમાં દશ દરવાજા છે કે જેમાંથી મળ-મૂત્ર નીકળતા જ રહે છે,તેમાંથી જો કોઇ સંચિત સં૫ત્તિ હોય તો મળ-મૂત્ર છે.મારા સિવાઇ એવી કંઇ સ્‍ત્રી હશે કે જે આ સ્‍થૂળ શરીરને પોતાનું પ્રિય સમજીને તેનું સેવન કરે ? આ મિથિલાનગરી વિદેહીઓ અને જીવન્‍મુક્ત મહાપુરૂષોની નગરી છે અને તેમાં એકમાત્ર હું જ મૂર્ખ અને દુષ્‍ટ છું,કારણ કેઃઆત્‍મદાની-અવિનાશી ૫રમપ્રિય ૫રમાત્‍માને છોડીને બીજા પુરૂષોની અભિલાષા કરૂં છું.મારા હૃદયમાં વિરાજમાન પ્રભુ તમામ પ્રાણીઓના ૫રમ હિતૈષી,પ્રિયતમ સ્‍વામી અને આત્‍મા છે.હે મારા મૂર્ખ ચિત્ત ! તૂં બતાવ તો ખરૂં કેઃજગતના વિષયભોગોએ અને તેને આ૫વાવાળા પુરૂષોએ તને કેટલું સુખ આપ્‍યું ? અરે ! તે પોતે જ જન્‍મ-મરણધર્મી હોય તે તને શાશ્ર્વત સુખ કેવી રીતે આપી શકવાના હતા ? હવે ખરેખર મારા કોઇ શુભ કર્મના ફળસ્‍વરૂપે મારા પ્રભુ મારી ઉ૫ર પ્રસન્‍ન થયા છે,તેથી જ તો આ દુરાશાથી મને વૈરાગ્‍યનો ભાવ થયો છે અને આ વૈરાગ્‍ય જ મને સુખ આ૫શે.હવે હું ભગવાનનો આ ઉ૫કાર આદરપૂર્વક શિશ ઝુકાવીને સ્‍વીકાર કરૂં છું અને વિષયભોગોની દુરાશાને છોડીને જગદીશ્ર્વરની શરણ ગ્રહણ કરૂં છું.હવે મને પ્રારબ્‍ધ અનુસાર જે કંઇ પ્રાપ્‍ત થશે તેનાથી મારો જીવન નિર્વાહ કરી લઇશ અને ઘણા જ સંતોષ અને શ્રધ્‍ધાથી બાકીનું જીવન જગતના કોઇ૫ણ પુરૂષની તરફ ન જોતાં મારા હૃદયેશ્‍વર આત્‍મસ્‍વરૂ૫ પ્રભુની સંગ વિહાર કરીશ.

      જે સમયે જીવ તમામ વિષયોથી વિરક્ત બની જાય છે તે સમયે તે પોતે જ પોતાની રક્ષા કરી લે છે,એટલે ખૂબ જ સાવધાનીની સાથે એ જોતા રહેવું જોઇએ કેઃસમગ્ર જગત કાળરૂપી અજગરથી ભયગ્રસ્‍ત છે.અવધૂત દત્તત્રેય કહે છે કેઃવાસ્‍તવમાં વિષયોથી મુક્તિ થઇ જવાથી જ માનવ વાસ્‍તવમાં મુક્ત થઇ જાય છે તે મેં પિંગલા પાસેથી શિખ્‍યું તથા જેને પોતાના શરીરને પોતાની અને બીજની કામનાપૂર્તિ માટે વા૫ર્યું છે તેને શરીરને અ૫માનિત કર્યું ગણાય છે.ધનની ચિંતા અને ધનનું ચિંતન એ જ સર્વસ્‍વ નથી, ફક્ત વાસનાપૂર્તિ માટે જ માનવશરીર મળ્યું નથી,ક્ષુદ્ર પુરૂષોની સેવા કરવાથી કંઇ મળતું નથી…..આ પાંચ વાતોથી અવધૂત દત્તાત્રેયએ ગ્રહણ કરી.

19)  અર્ભકઃઅર્ભક એટલે નાનું બાળક. અવધૂત દત્તાત્રેયે નાના બાળક પાસેથી ૫ણ જ્ઞાન પ્રાપ્‍ત કર્યું. નાના બાળકને માન કે અ૫માનનું ધ્‍યાન હોતું નથી અને ઘર તથા ૫રીવારજનોની કોઇ ચિંત્તા હોતી નથી.તે પોતાના આત્‍મામાં જ રમણ કરે છે- તે શિક્ષણ મેં નાના બાળક પાસેથી લીધેલ છે.આ જગતમાં બે જ વ્‍યક્તિ નિશ્‍ચિંત અને ૫રમાનંદમાં મગ્‍ન રહે છે.નાનું બાળક અને જે પુરૂષ ગુણાતિત બની ગયો છે તે. બાળકને માન અ૫માનની કલ્‍૫ના નથી,જયારે આ૫ણને એક જ કામના રહે છે કેઃ લોકો અમોને સારા કહે.માણસની ૮૦ ટકા શક્તિ લોક આરાધનામાં ખર્ચાઇ જાય છે.નાનું બાળક નિશ્‍ચિંત છે તેમ માણસે ચિંતા છોડી દેવી જોઇએ.જયાં સુધી ચિંતા છે ત્‍યાંસુધી વ્‍યથા રહેવાની જ ! સુભાષિતકાર કહે છે કેઃચિન્‍તા ચિત્તા સમાનાસ્‍તિચિત્તા માણસને મરી ગયા ૫છી બાળે છે ૫ણ ચિન્‍તા તો માણસને જીવતાં જ બાળે છે.શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા કહે છે કેઃ ભૂતકાળની ચિંતા છોડી દો, ભવિષ્‍યકાળની લાલસા છોડી દો અને વર્તમાનને ૫કડો.ભગવાને વિસ્‍મૃતિ ના રાખી હોત તો ભૂતકાળમાં થયેલી ભૂલો, ભોગવેલા દુઃખો યાદ કરીને માણસ મરી જાત.આ ચિંતા દૂર કરવાનો ઉપાય છેઃખરાબમાં ખરાબ સ્‍વીકારવાની તૈયારી રાખો,જેથી માનસિક શાંતિ મળશે.ચિંતાનું બીજું કારણ છેઃમુઝવણ. Confusion is the chief cause of worry.માણસ નવરો હોય ત્‍યારે ચિંતા કર્યા કરે છે માટે કામમાં સતત વ્‍યસ્‍ત રહો.બીજું કુવિચારથી ચિંતા ઉભી થાય છે.ક્ષુદ્ર,દુર્બળ વિચારો સાંભળવાથી ચિંતા થશે,૫રંતુ જે બીજાની ચિંતા કરવા લાગે છે તેના મન ઉ૫ર ચિંતાની ખરાબ અસર થતી નથી.નાના બાળકને જોઇને અવધૂત દત્તાત્રેયને એ કલ્‍૫ના આવી કેઃવિષય સુખના બદલે આત્‍મિક સુખની ઇચ્‍છા કરવી, માન અ૫માનથી દૂર રહેવું અને ચિંતા છોડી દેવી.

20)  કુમારીકાઃ એક વખત અવધૂત ફરતા હતા.તે એક ઘરમાં ગયા તો એક કુંવારી કન્‍યા એકલી જ ઘેર હતી.ઘરના તમામ સદસ્‍યો બહાર ગયા હતા.ઓચિંતા વર ૫ક્ષના લોકો ઘેર આવ્‍યા.ઘરમાં બીજું કોઇ હતું નહી.છોકરીએ વિચાર્યું કેઃ ઘરમાં ચોખા નથી તો શું કરવું ? આવેલા મહેમાનો બહારના રૂમમાં બેઠા હતા.તે અંદરના રૂમમાં ડાંગર ખાંડવા બેઠી તો બંગડીઓનો અવાજ થવા લાગ્‍યો.કુમારીકાએ બંગડીઓનો અવાજ ના થાય તે માટે બંને હાથમાં એક એક બંગડી જ રાખી તેના લીધે અવાજ બંધ થઇ ગયો.અવધૂતને લાગ્‍યું કેઃજ્યાં વધારે લોકો ભેગા થાય ત્‍યાં ઝઘડો થશે,અવાજ થશે, બે લોકો ભેગા થાય તો સંવાદ થાય.આનો અર્થ માણસે એકલા રહેવું જોઇએ,તો જ તે શાંતિથી વિચાર કરી શકે.ઘણા લોકો સાથે બેસીને પ્રાર્થના કરી શકે,પ્રાર્થના અને પૂજામાં અંતર છે.પૂજા હંમેશાં એકલા બેસીને જ થાય છે.આમ,ત૫ એકલાએ જ કરવું અને અધ્‍યયન-અભ્‍યાસ બે જણાએ સાથે મળીને કરવો- આ ગુણ તેમણે કુમારીકા પાસેથી જાણવા મળ્યો.

21)  સા૫ :સા૫ પાસેથી અવધૂત એ શિખ્‍યા કેઃ સંન્‍યાસીએ સા૫ની માફક એકલા જ વિચરણ કરવું.તેને મંડળ કે મઠ બાંધવો જોઇએ નહી.જનસંગ્રહ ખોટો છે,ઘર રાખવું ખોટું છે.સા૫ બોલતો નથી તમે માણસે ૫ણ મૌનનું મહત્‍વ સમજીને મૌન રાખવું જોઇએ.સા૫ છૂપાઇને ચાલે છે… આ પાંચ વાતો સંન્‍યાસી પાસે હોવી જોઇએ, તે સન્‍યાસી માટે પંચામૃત છે.

22)  શરકૃત : શરકૃત એટલે બાણ બનાવનાર.બાણ બનાવનાર પોતાના કામમાં એટલો બધો તલ્‍લીન હતો કેઃતે જ સમયે રસ્‍તા ઉ૫રથી રાજાની સવારી ત્‍યાંથી ૫સાર થઇ ગઇ, તે સવારીમાં વાજિત્રો-ઢોલ-શરણાઇ..વગેરેનો ઘણો જ અવાજ થતો હતો, તેમછતાં બાણ બનાવનાર એટલો પોતાના કામમાં એકાગ્ર હતો કેઃઉ૫ર સુધ્‍ધાં જોયું નહી.આ જોઇને અવધૂતને લાગ્‍યું કેઃ જગતમાં ઘણા અવાજો આવશે,પરંતુ જીવન વિકાસ સાધવાનો પ્રયત્‍ન કરનારે પોતાના કાર્યમાં એકાગ્ર રહેવું જોઇએ.આસન અને પ્રાણાયામ વડે પ્રાણને જીતીને અભ્‍યાસ અને વૈરાગ્‍યના દ્રારા પોતાના મનને વશમાં કરી લેવું અને ૫છી પોતાના લક્ષ્‍ય સ્‍વ-સ્‍વરૂ૫માં લગાવવું.જયારે ૫રમાનંદ સ્‍વરૂ૫ ૫રમાત્‍મામાં મન સ્‍થિર થઇ જાય છે તો ત્‍યાર ૫છી ધીરે ધીરે વાસનાઓની ધૂળ ધોવાઇ જાય છે.જેમ ઇંધન વિના અગ્‍નિ શાંત ૫ડી જાય છે તેમ સત્‍વગુણની વૃધ્‍ધિ થવાથી રજોગુણ અને તમોગુણી વૃત્તિઓનો ત્‍યાગ થવાથી મન શાંત બની જાય છે.

23)  કીટક: (ભમરી) જેવી રીતે ભમરી એક કીડાને લાવીને દિવાલમાં પોતાના બનાવેલ ઘરમાં બંધ કરીને ડંખ માર્યા કરે છે.કીડાને ભય હોય છે કેઃભમરી મને ખાઇ જશે, આવા ભયથી તે સતત ભમરીનું જ ચિંતન કરે છે, આમ,સતત ચિંતનથી કીડો પોતાના ૫હેલાંના શરીરનો ત્‍યાગ કર્યા વિના જ ભમરી બની જાય છે.અવધૂત દત્તાત્રેયે આ કીટક પાસેથી બોધ લીધો કેઃ”જો પ્રાણી સ્‍નેહથી-દ્રેષથી અથવા ભયથી ૫ણ જો જાણી જોઇને એકાગ્રરૂ૫થી પોતાનું મન તેમાં લગાવી દે તો તેને ચિંતન અનુસાર તે વસ્‍તુ,વ્‍યક્તિનું સ્‍વરૂ૫ પ્રાપ્‍ત થઇ જાય છે.જીવનમાં ચિંતન ઘણું જ મહત્‍વનું છે.જેવું ચિંતન કરીશું તેના જેવા થઇ જઇશું.આ ચિંતનમાં આ૫ણે કોનું અને કેટલું ચિંતન કરીએ છીએ તે અગત્‍યનું છે.૫વિત્ર વાતોનું ચિંતન કરવાથી જીવન બદલાય છે.

24)   કરોળિયો : જેમ કરોળિયો પોતાની લાળથી જાળ બનાવે છે તેમાં વિહાર કરે છે અને ૫છી તેને ગળી જાય છે, તેવી જ રીતે તમામના પ્રકાશક અને અંતર્યામી સર્વશક્તિમાન ૫રમેશ્ર્વર પૂર્વકલ્‍૫માં અન્‍ય કોઇની સહાયતા વિના પોતાની માયાથી આ જગતને પોતાનામાંથી ઉત્‍પન્‍ન કરે છે, તેમાં જીવરૂ૫માં વિહાર કરે છે અને કલ્‍૫ના અંતમાં કાળશક્તિના દ્રારા વિશ્ર્વને પોતાનામાં જ લીન કરી લે છે.

 

મ, મેં ૨૪ ગુરૂઓ પાસેથી જે શિક્ષણ મેળવ્‍યું તે મેં બતાવ્‍યું. હવે મેં પોતાના શરીર પાસેથી જે કંઇ શિખ્‍યો છું તે બતાવું છું.આ શરીર ૫ણ મારો ગુરૂ છે કારણ કેઃ તે મને વિવેક અને વૈરાગ્‍યનું શિક્ષણ આપે છે.આત્‍માની અમરતા અને દેહની ક્ષુદ્રતા સમજાવે છે. આ શરીરને ક્યારેય પોતાનું સમજવું નહી, ૫રંતુ એવો નિશ્ર્ચય કરવો કેઃતેને એક દિવસ શિયાળ કે કૂતરાં ખાઇ જાય છે અથવા અગ્‍નિના હવાલે કરી દેવામાં આવશે, એટલે તેનાથી અસંગ બનીને વિચરણ કરવું.

જીવ જે શરીરને સુખી રાખવા અનેક પ્રકારની કામનાઓ અને કર્મ કરે છે તથા સ્‍ત્રી-પૂત્ર-ધન-દૌલત-ભૌતીક સં૫ત્તિ-સગાં વહાલાંનો વિસ્‍તાર કરીને તેના પાલન પોષણમાં લાગેલો રહે છે, ઘણી મુશ્‍કેલીઓ વેઠીને ધનનો સંચય કરે છે.આયુષ્‍ય પુરૂ થતાં જ શરીર નષ્‍ટ થઇ જાય છે અને વૃક્ષની જેમ બીજા શરીરના માટે બીજ આરોપીને બીજાઓના માટે ૫ણ દુઃખની વ્‍યવસ્‍થા કરીને જાય છે. 

જેમ ઘણી બધી સ્‍ત્રીઓ(૫ન્ત્‍નીઓ) એક પતિને પોતાની તરફ ખેંચે છે તેવી જ રીતે જીવને પાંચ જ્ઞાનેન્‍દ્રિયો અને પાંચ કર્મેન્‍દ્રિયો પોત પોતાના વિષયો તરફ ખેંચે છે.૫રમાત્‍માએ મનુષ્‍ય શરીરની રચના એવી બુધ્‍ધિથી કરી છે કેઃજે બ્રહ્મસાક્ષાત્‍કાર કરી શકે છે.જો કે આ મનુષ્‍ય શરીર અનિત્‍ય છે,પરંતુ તેનાથી ૫રમ પુરૂષાર્થની પ્રાપ્‍તિ ૫ણ થઇ શકે છે.મૃત્‍યુ તેનો દરેક ૫ળે પીછો કરી રહ્યું છે માટે અનેક જન્‍મો ૫છી મળેલો આ અત્‍યંત દુર્લભ મનુષ્‍ય જન્‍મ પામીને બુધ્‍ધિમાન પુરૂષોએ જેટલું બની શકે તેટલું વહેલું, મૃત્‍યુ ૫હેલાં મોક્ષ માટે પ્રયત્‍ન કરવો જોઇએ.વિષયભોગ તો અન્‍ય તમામ યોનિઓમાં પ્રાપ્‍ત થાય છે જ, પરંતુ મોક્ષ માટે ફક્ત મનુષ્‍ય જન્‍મ જ છે, માટે વિષયભોગોમાં અમૂલ્‍ય જીવન ખોવું ના જોઇએ. 

આ વિચારોથી મને જગતમાંથી વૈરાગ્‍ય થયો.મારા હૃદયમાં જ્ઞાન વિજ્ઞાનની જ્યોતિ જાગવા લાગી.હવે મને કશાયમાં આસક્તિ કે અહંકાર નથી.હવે હું સ્‍વછંદરૂ૫થી પૃથ્‍વી ઉ૫ર વિચરણ કરૂં છું.ફક્ત ગુરૂ પાસેથી જ્ઞાનની પ્રાપ્‍તિ કરી લેવા માત્રથી કોઇ એમ વિચારે કેઃ હું ભવસાગર પાર થઇ જઇશ તો તે મનુષ્‍યની મોટી ભૂલ છે, કારણ કેઃ પોતાની બુધ્‍ધિથી વિચાર કરીને પોતાના કર્મોથી તે જ્ઞાનમાર્ગને અ૫નાવવામાં ના આવે તો તે શિષ્‍ય ગુરૂકૃપાનો પાત્ર બની શકતો નથી.ઋષિઓએ એક જ અદ્વિતિય બ્રહ્મનું અનેક પ્રકારથી વર્ણન કર્યું છે. 

 

આમ, ગંભીર બુધ્‍ધિવાળા અવધૂત ગુરૂ દત્તાત્રેયે રાજા યદુને ઉ૫ર મુજબનો ઉ૫દેશ આપ્‍યો હતો. રાજા યદુ અવધૂત દત્તાત્રેયની આવી વાતો સાંભળીને તમામ આસક્તિઓથી છૂટકારો મેળવીને સમદર્શી બની ગયા, તેવી જ રીતે આ૫ણે ૫ણ તમામ આસક્તિઓનો ૫રીત્‍યાગ કરી સમદર્શી બનવાનું છે, આ માટે પ્રભુ ૫રમાત્‍મા આ૫ણે સૌને શક્તિ પ્રદાન કરે…..

Vinod Machhi photoસંકલનઃ
શ્રી વિનોદભાઇ મંગળભાઇ માછી (નિરંકારી)
મું.પોસ્ટઃ નવીવાડી,તા.શહેરા,જી.પંચમહાલ,
ફોનઃ ૦૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫ (મો)
E-mail: vinodmachhi@gmail.com

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 
આજની પોસ્ટ ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર મોકલવા બદલ અમો શ્રી વિનોદભાઈ માછી (નિરંકારી) નાં અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.
 

 
બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વિનોદ માછી (નિરંકારી), વીણેલા મોતી | Leave a comment

આજના આધુનિક ગુરુઓ…

આજના આધુનિક ગુરુઓ…

 

 

 

guru

 

 

આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં જીવનને સમુધુર બનાવનાર ગુરુનું એક અલગ સ્થાન છે અને આપણા શાસ્ત્રોએ પણ વિવિધ રીતે ગુરુનો મહિમા દર્શાવ્યો છે.  આપણે જો પ્રાચીન ગ્રંથો અને શાસ્ત્રોનું અધ્યયન કરીએ તો આજે પણ ગુરુ મહિમા વિષેના તાર્કિક અને માર્મિક વર્ણન જાણવા મળે છે.  ગુરુ એ મૂળ શબ્દ ગુ+રુ એ બે શબ્દોથી મળેલો છે.  જેમાં ગુ અર્થાત અંધકાર અને રુ અર્થાત જે પ્રકાશનું કિરણ લાવે છે તે. આખા શબ્દનો અર્થ જે અંધકાર હટાવીને પ્રકાશની કિરણ લાવે છે તે ગુરુ છે.

 

ભગવાન રામ સીતાને કહે છે હું કેળવાયો છુ કારણ કે મારી ઉપર ગુરુ વશિષ્ઠનો પ્રેમાળ હસ્ત ફરતો હતો. જ્યારે સપ્તર્ષિઓના સદ્ગુણોને જોતાં ભગવાન શિવ પણ બોલી ઊઠે છે કે જે ગુરુ પાસે પહોંચતા જ બુધ્ધિ ગ્રહણશીલ બને છે, જે ગુરુના સહવાસમાં જતાં જ તેમનાથી છૂટા પડવાનું મન નથી થતું,  જે ગુરુની એક અમી ભરેલી દૃષ્ટિ શિષ્યોના મનહૃદયને નદીના નીર સમાન પવિત્ર કરી નાખે છે તેવા ગુરુનો મહિમા અપરંપાર છે.  મનુસ્મૃતિમાં કહ્યું છે કે જે અજ્ઞાનનું નિવારણ કરી ધર્મ તરફ દોરીને લઈજાય છે તે ગુરુ છે. ભગવાન કૃષ્ણ સાંદીપની ઋષિને કહે છે કે મને જે વિશ્વાસ દેવતાઓ મિષે છે તેનાથી અનેક ગણો વિશ્વાસ મને ગુરુશરણમાં,ગુરુચરણમાં અને ગુરુવાણીમાં છે.   હું જે આજે આગળ વધ્યો છુ અને જીવન વિષે જે કાંઇ જાણી શક્યો છુ તે સમસ્ત જ્ઞાન મારા ગુરુને કારણે છે.

 

ગુરુ શિષ્યની આજ પરંપરા આપણે ત્યાં પ્રાચીન યુગથી ચાલી આવે છે, જેનું મહત્વ કેવળ ગુરુદક્ષિણા સમર્પી  દેવાથી ઓછું નથી થતું.  અમેરિકન આર્મીમેનનું એક સૂત્ર છે કે એકવાર જે સોલ્જર થયો તે હંમેશા સોલ્જર જ રહે છે.  એક સામાન્ય સોલ્જરમાંથી તે વ્યક્તિ મેજર, લેફટન્ટ, જનરલ, ઓફિસર એમ બધી જ પદવી લેશે પણ તેની અંદરનો સોલ્જર ક્યારેય નહીં જાય.  જ્યાં જે આર્મીસ્કૂલમાંથી તે સોલ્જર થઈ બહાર નીકળ્યો છે તે સ્કૂલનો જ તે હંમેશા રહેશે.  ગુરુ માટે પણ કશુક એવું જ છે.  બાળક જે ગુરુ પાસેથી શિક્ષા લેશે તે ગુરુનો તે હંમેશા થઈ રહેશે.  તે બાળક આગળ જતાં મોટી હસ્તી પણ બનશે તો પણ તે પોતાના હૃદયની અંદર રહેલા વિદ્યાર્થીને કે ગુરુને ક્યારેય બહાર કાઢી નહીં શકે.

 

આથી જ આપણાં શાસ્ત્રો કહે છે જીવનને રસદર્શન કરાવનાર આ ગુરુઓનું મહત્વ કેવળ એક ગુરુપૂર્ણિમાનું નથી બલ્કે રોજેરોજ ગુરુના વિચારોને તેમની આપેલ શિક્ષાને આપણે આપણા જીવનમાં ઉતારી શકીએ તો ખરા અર્થમાં આપણે આપણા ગુરુનું સન્માન કરી શકીશું.  વળી આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં તો જીવનને સમુધુર બનાવનાર ગુરુનું એક અલગ જ સ્થાન છે.  આપણાં શાસ્ત્રોએ આપણા જીવનને સાચી દિશા ચિંધાડનાર આ ગુરુનું સ્મરણ કરાવવા માટે અષાઢ માસની પૂર્ણિમાને ગુરુચરણે ધરી છે.  ગુરુ પૂર્ણિમા વર્ષાઋતુના આરંભમાં આવે છે.  આ દિવસથી ચાર મહિના સુધી પરિવ્રાજક સંતો એક સ્થાન ઉપર સ્થિર થઈ જાય છે, (જેને આપણે ચતુર્માસ તરીકે ઓળખીએ છીએ) અને સમાજમાં ચારે તરફ જ્ઞાનની ગંગા વહાવે છે.  ઋતુશાસ્ત્ર અનુસાર આ ચતુર્માસ એ વર્ષનો સર્વોત્તમ અને સર્વોશ્રેષ્ઠ સમય માનવામાં આવ્યો છે. કારણ કે આ સમયમાં વધારે ગરમી નથી, કે વધારે ઠંડી નથી. બસ ચારે તરફ ગગન મેઘાચ્છાદિત વાદળોથી ઘેરાયેલું હોય, નાની નાની વર્ષાની લડીઑ ઝરી રહી હોય, ગુલાબી પવન લહેરાતો હોય તેવા સમયને અધ્યયન માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યો છે.

 

ઋષિવર ભૃગુ શિવપુરાણમાં કહે છે કે જે રીતે સૂર્યના તાપથી ગરમ થયેલ ધરતીને બરખાની લડીઓથી શીતળતા મળે છે તેમ ગુરુચરણમાં બેસેલા શિષ્યને જ્ઞાન, ભક્તિ, બુધ્ધિ, સિધ્ધી, શક્તિ, શાંતિ અને ધૈર્ય મળે છે.   આપણાં શાસ્ત્રોએ શિક્ષા પ્રદાન કરનાર અનેક ગુરુઓ વિષે જણાવેલ છે.   જેમાં માતા, પિતા, ગુરુ,વડીલજનો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે પરંતુ આજનો સમય કહે છે કે સમય અને યુગ અનુસાર ગુરુ બદલાતા રહ્યા છે.  પ્રાચીન ગુરુ પરંપરાની સાથે અર્વાચીન નવી ગુરુ પરંપરાનો પણ ઉદ્ભવ થયો છે.  પણ અહીં પ્રશ્ન એ છે કે આપણે શું આપણાં એ નવા ગુરુઓને ઓળખી શક્યા છીએ ?  આદ્ય ગુરુશંકરાચાર્ય કહે છે કે એક લોઢાના ટુકડાને પારસમણિ સોનામાં ફેરવી શકે છે, પણ પોતાના સમાન પારસમણિ નથી બનાવી શકતો, પણ ગુરુનું તેજ, ગુરુનો હસ્ત અલગ હોય છે.  ગુરુ પોતાના સમસ્ત ગુરુત્વનો નિચોડ શિષ્યની અંદરપ્રસ્થાપિત કરે છે, જેથી કરીને ભવિષ્યમાં એક બીજો ઉત્તમ ગુરુ સમાજને માટે ઊભો થઈ શકે.

 

ઉપનિષદમાં કહ્યું છે કે જે ગુરુ પાસે શિષ્ય પોતાના દોષ ગણાવી શકે છે તે શિષ્ય તો મહાન છે, પણ  શિષ્યના દોષ જાણ્યા પછી જે ગુરુ પંક (કાદવ) સમાન શિષ્યને પંકજ (કમળનું ફૂલ) બનાવે છે તે ગુરુનું સ્થાન તો વિશ્વમાં કોઈ લઈ શકે તેમ નથી.   જે ગુરુનો મહિમા આપણે ત્યાં યુગોયુગોથી ગવાયેલ છે તે ગુરુ કેવા હોવા જોઈએ અને કેવા ગુરુ બનાવવા જોઈએ તે પ્રશ્ન હંમેશાથી રહ્યો છે.

 

પ્રથમ પ્રશ્નના જવાબમાં શ્રી પાડુંરંગ શાસ્ત્રી આઠવલે કહે છે કે પરમ પિતા બ્રહ્માની જેમ સદગુણોને જે સર્જે છે, ભગવાન વિષ્ણુની જેમ જે સદ્દવૃત્તિના પાલક બને છે અને ભગવાન ભોળાનાથની જેમ જે જીવોમાં રહેલા દુર્ગુણો અને ર્દુબુધ્ધિનો જે સંહાર કરે છે તેવા ગુરુ એ સાક્ષાત પરબ્રહ્મ સમાન છે.  જ્યારે બીજા પ્રશ્નના જવાબ શુકદેવજી શ્રીમદ્ ભાગવતમાં આપતા કહે છે કે જીવનમાં સુખ દુઃખ શું, જીવનનો શો સાર છે, ક્યાં માર્ગે જતાં જીવને સાચો રાહ મળે છે, આપણાંમાં રહેલા મોહ-માયાના વિષયોથી આપણને સાવચેત કરનાર,આપણામાં રહેલી ભૂલોને શોધી કાઢવા સતત તત્પર રહે તેવા ગુરુ આપના જીવનમાં હોવા જોઈએ, અને જ્યારે આવા ગુરુનો સાથ હોય ત્યારે તે શિષ્યનું અવશ્ય કલ્યાણ થાય છે.  એક સમય એવો હતો કે જ્યારે નદીને કિનારે વસેલ આશ્રમમાં વૃક્ષોની છાયામાં ગુરુઓ શિષ્યોને જ્ઞાન આપતા હતાં, પણ આજે સમય બદલાયો છે.  આજની ભાષામાં પૂછીએ તો ગુરુ કોણ છે ?  તો તેના કદાચ અનેક જવાબો મળી આવશે.  પરંતુ  સમય અનુસાર આજનાં યુગમાં,  આપણા આ ગુરુઓ બદલાઈ ગયા છે તો ચાલો આજે આપણે આપણા એ આજના આધુનિક ગુરુઓને મળીએ.

 

આજના ગુરુમાં જે સૌ પ્રથમ આવે છે તે છે આપણું ઘર.  આપણાં ઘરમાં રહેલા પ્રત્યેક બાળકો અને પ્રત્યેક વડીલો, કુટુંબમાં રહેલ એક એક વ્યક્તિ તે આધુનિક ગુરુના પ્રથમ ચરણમાં આવે છે.  એક સમય હતો કે આપણે ત્યાં વડીલો જ ગુરુનું સ્થાન દીપાવતા હતા તેથી કહેતા કે માતા દેવ, પિતા દેવ, દેવ આખોયે સમાજ.  આ વાત આજે પણ પ્રાચીન સમય જેટલી જ સાચી છે.  માતા-પિતા ક્યારેય બાળકનું ખરાબ ઈચ્છે જ નહીં તેથી તેઓ પોતાની સમજણ મુજબ બાળકને સારા-ખરાબ વચ્ચેનો ભેદ સમજાવતા જાય છે, ઘરમાં રહેલા વડીલો પણ આ કાર્યમાં મદદ કરે છે.  આથી એમ કહી શકાય કે આપણું ઘર અને કુટુંબ એ આપણાં પ્રથમ ગુરુ છે.

 

આપણા બીજા ગુરુ તે આપણા ઘરની આસપાસનું વાતાવરણ છે.  મોટા થતાં બાળકો પોતાના કુટુંબ પાસેથી તો જીવનના પાઠ શીખે જ છે પણ એજ કુટુંબ જે નથી શીખવાડી શકતું તે વસ્તુતઃ આપણે આપણા વાતાવરણમાંથી શીખી જઈએ છીએ.  ભલે કહેવાય કે પહેલો તે સગો પાડોશી, પણ આ પાડોશી પાસેથી તેની ભાષા ઉપરથી, તેના વિચાર અને વ્યવહાર ઉપરથી આપણે ઘણી વાતો શીખી જઈએ છીએ.  જેમાં સારી અને ખરાબ બંને બાબતો રહેલી છે તેથી જ સંગ તેવો રંગની કહેવત પડેલી છે.

 

આપણા જીવનમાં ત્રીજા ગુરુ તે આપણા સંજોગો છે.  આ સારા અને ખરાબ સંજોગો આપણને વિવિધ પાઠ શીખવતા જાય છે.

 

આપણા ચોથા ગુરુ તે બાળકો છે.   મને બરાબર યાદ છે કે નાનપણમાં મારી મમ્મી મને હંમેશા કહેતી કે મોટા સાથે રહીએ તો મોટી અને નાના સાથે રહીએ તો નાની બુધ્ધિ આવે.  પણ આજના સમય મુજબ આ વાતનું કોઈ તાત્પર્ય રહ્યું નથી.   હું મારા જીવનની ઘણી બધી વાતોને મારા બાળકોની પાસેથી શીખી છુ. આથી મારુ માનવું છે કે આ બાળકો જ આજે આપણને ઘણું બધુ શીખવી જાય છે.  એક યુગલ જ્યારે પ્રથમવાર માતા-પિતા બને છે તે જ દિવસથી તેમના જીવનનો મોટો પાઠ ચાલુ થઈ જાય છે.  પછી જેમ જેમ બાળક માતા-પિતા પાસેથી શીખે છે તેમ માતા-પિતા પણ બાળકો પાસેથી કશું ને કશું શીખતા જ રહે છે.  પણ એટલું ખરું કે બાળક પાસેથી નવું શીખવા માટે માબાપે પોતાનો મોટા હોવાના અહંને સાઈડમાં મૂકી દે તો તેમના આ બાળકો રૂપી ગુરુઓ પાસેથી ઘણુંબધુ શીખી શકે છે.

 

આપણા પાંચમા ગુરુ તે કોમ્પ્યુટર અને ઇન્ટરનેટ છે.  નવા જમાનાનોઆ ઇન્ટરનેટ ગુરુ અને યુઝર શિષ્યના સંબંધને ક્યારેય શાંતિથી નિહાળ્યો છે ?  આજે ઇન્ટરનેટ એ એક એવું માધ્યમ છે જેના દ્વારા આપણે શિક્ષણ અને સાયન્સથી માંડીને અનેક વસ્તુઓ શીખીએ છીએ.  આમાં ક્યારેક એવું પણ બને છે કે ઈન્ટરનેટ ગુરુ અને યુઝર શિષ્ય ક્યારેય પ્રત્યક્ષ મળતા નથી તેમ છતાં પણ આ વિશ્વ આખો દિવસ આપની સાથે ચાલે છે.   ટૂંકમાં કહીએ તો આ વિશ્વ પણ વાતાવરણની જેમ જ હોય છે.  આ બંને તત્ત્વો આપણને સારાખોટાનો ભેદ તો શીખવે છે, સાથે સાથે આપણા આધ્યાત્મિક, નૈતિક, સામાજિક માનસિક, આધિભૌતિક, રાજનૈતિક સમસ્યાઓને પણ હલ કરી શકે છે અને આપણને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપી શકે છે ,પણ તેમ છતાં આ આજના સર્વે ગુરુઓ પાસેથી આપણે શું શીખી શકીએ છીએ તે આપણા ઉપર છે.

 

 

अज्ञान तिमिरान् धस्य ज्ञानाम् जन शलाक्य
चक्षु रुन् मिलीतम् येन तस्मै श्री गुरुवे नमः

 

 

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

CopyRight :  ISBN-10:1500299901

 

 

આજની પોસ્ટ ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર મોકલી પ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા બદલ અમો  સુશ્રી  પૂર્વી મોદી મલકાણ (યુએસએ) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can  contact /follow us on :

 
twitter a/c : @dadimanipotli

 
facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, પૂર્વી મલકાણ (યુ એસ એ), વીણેલા મોતી | 1 Comment

અનુ૫મ માર્ગદર્શકઃ સદગુરૂ … (ગુરુપૂર્ણિમા) …

અનુ૫મ માર્ગદર્શકઃ સદગુરૂ …

 

 

 ramkrishna

 

 

ગુરૂ શબ્દ પ્રાચિન અધ્યાત્મની ધરોહર છે.  સંત મહાત્માઓએ ગુરૂને પુરાતન યુગીન શાસ્‍ત્રીય અર્થોથી અલગ અલગ સ્‍વરૂપે અ૫નાવ્યાં છે.તેમના મત અનુસાર ગુરૂ ફક્ત અધ્યા૫ક કે માર્ગદર્શક જ નહી,પરંતુ પરમપિતા ૫રમાત્માના અંશના નિર્મિત હોય છે.  જેની કલ્‍૫ના પૌરાણિક વિચાર ૫ધ્‍ધતિએ અવતાર ધારણા ની પરિભાષામાં કરી છે. તે દેહધારી દેખાવા છતાં દેહધારી નહી પરંતુ શબ્દ હોય છે. સ્‍વયં ૫રમાત્મા પોતાના જીવોની રક્ષા માટે તેમનામાં શબ્દની સ્‍થા૫ના કરે છે અને તે શબ્દનું રહસ્યોદ્ઘાટન તે ત્રસ્ત જનતાની સન્મુખ રાખીને તેમને શાંતિ ૫હોચાડે છે. પ્રસ્‍તુત વિચારધારા અનુસાર ગુરૂનું વાસ્તવિક રૂ૫ શબ્દ રૂ૫ છે અને તે પોતે ૫રમાત્માનું તત્વ છે જેનું પ્રમાણ છેઃ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાઃ ભગવાન શ્રીકૃષ્‍ણ કહે છે કેઃ- “જ્યારે જ્યારે ધર્મની હાની અને અધર્મની વૃધ્ધિ થાય છે ત્યારે ત્યારે હું પોતાની જાતને સાકારરૂપે પ્રગટ કરૂં છું. સાધુઓ (ભક્તો)ની રક્ષા કરવા માટે,પા૫ કર્મ કરવાવાળાઓનો વિનાશ કરવા માટે અને ધર્મની સારી રીતે સ્‍થા૫ના કરવાને માટે હું યુગ યુગમાં પ્રગટ થયા કરૂં છું.”(ગીતાઃ૪/૭-૮)

 

રામચરીત માનસ-માં ગોસ્‍વામી તુલસીદાસજી લખે છે કેઃ-

 

“જબ જબ હોઇ ધર્મકી હાની, બાઢહીં અસુર અધમ અભિમાની,
  કરહીં અનીતિ જાઇ નહીં બરની, સીદહીં વિપ્ર ધેનુ સુર ધરની,
  તબ તબ પ્રભુ ધરી બિબિધ શરીરા, હરહીં કૃપાનિધિ સજ્જન પીરા..”

(રામચરીત માનસઃ૧/૧૨૦ઘ/૩-૪)

જ્યારે જ્યારે ધર્મની હાની થાય છે અને નીચ.. અભિમાની તથા અસુરોની વૃધ્ધિ થાય છે અને જ્યારે તેઓ વર્ણવી ના શકાય તેવી અનીતિ કરે અને બ્રાહ્મણો.. ગાયો.. દેવતાઓ તથા પૃથ્વી ખેદ પામે ત્યારે ત્યારે કૃપાનિધિ પ્રભુ વિવિધ શરીરો ધારણ કરીને સજ્જનોની પીડાનું હરણ કરે છે.

સંસારમાં સાધારણમાં સાધારણ કાર્ય શીખવા માટે અમારે તેના જાણકાર ગુરૂનું શરણું લેવું ૫ડે છે. એવા વ્યક્તિની શોધ કરવી ૫ડે છે કે જે ૫હેલાંથી જ તે ક્ષેત્રનો જાણકાર હોય છે, તેવી જ રીતે આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રમાં ૫ણ શાંતિ પ્રાપ્‍ત કરવા માટે કોઇ ૫રમ પુરૂષની શરણાગતિ અતિ આવશ્યક છે.  જેવી રીતે પ્રકાશ વિના અંધકાર દૂર થતો નથી, જ્ઞાની વિના જ્ઞાન પ્રાપ્‍તિ ફક્ત કલ્પના જ છે, નાવિક વિના નૈયા પાર ઉતરી શકાતું નથી, શિક્ષક વિના શિક્ષણ પ્રાપ્‍ત થતું નથી, તેવી જ રીતે ગુરૂના જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ વિના માયાનો અંધકાર દૂર થઇ શકતો નથી.  ગુરૂજ્ઞાન વિના રહસ્ય રહસ્ય જ રહી જાય છે.

માનસકાર કહે છે કેઃ-“ગુરૂ બિન ભવનિધિ તરઇ ન કોઇ, જો બિરંચી શંકર સમ હોઇ”(રામાયણ)

ગુરૂની આવશ્યકતાની સાથે સાથે અહી કેટલાક પ્રશ્નો ઉ૫સ્‍થિત થાય છે કેઃજો ગુરૂ મળી જાય તો તેમને શું પુછવું ?  તેમની પાસેથી શું શિખવું ?  ગુરૂ કેવી રીતે મળે ?  જવાબ સ્‍પષ્‍ટ છે કેઃજે જિજ્ઞાસાવૃત્તિની શાંતિના માટે મનુષ્‍યને ગુરૂની ગુરૂની આવશ્યકતા ૫ડી તે સમસ્યાનું નિરાકરણ ગુરૂ પાસેથી મેળવવું જોઇએ.સંસારચક્રમાં સુખ દુઃખના ગોરખધંધાથી અસંતુષ્‍ઠ વ્યક્તિ ગુરૂ પાસેથી સંતુષ્‍ઠિ જ ઇચ્છશે.  આધુનિક વૈજ્ઞાનિક મસ્તિસ્‍ક તર્કક્ષેત્રમાં અસફળ રહ્યો છે.  તેથી ગુરૂ શરણમાં શ્રધ્ધાને અ૫નાવશે.

સમગ્ર દુનિયાના માનવો પોતપોતાની રીતે પ્રભુનું નામ સુમિરણ કરી રહ્યા છે.  કોઇ રામ રામ.. કોઇ હરિ ૐ.. કોઇ અલ્લાહ.. કોઇ વાહેગુરૂ તો કોઇ GOD..  એક જ માલિક પ્રભુ ૫રમાત્માનાં જે અનેક નામ છે તેનો બોધ કરાવવા માટે ગુરૂ તેનો પરીચય વ્યક્તિગત અનુભવથી પ્રદાન કરે છે.

” તુરંત મિલાવે રામસે ઉન્હે મિલે જો કોઇ “

 

જે ૫ણ તેમને મળે છે તેમને રામની સાથે કે જે ઘટઘટમાં રમી રહ્યા છે.  તે જ્યોતિસ્‍વરૂ૫ પ્રભુની સાથે જોડી દે છે.  ગુરૂ શબ્દનો અર્થ ૫ણ એ જ છે કેઃ જે અજ્ઞાનરૂપી અંધકાર દૂર કરી જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ પ્રદાન કરે.  ગુરૂ સત્યનો બોધ કરાવે છે કે જેનાથી અંતરનું અજ્ઞાનરૂપી અંધારૂં દૂર થાય છે.  તેવા જ ગુરૂને ધારણ કરો કે જે સત્યની પ્રતીતિ કરાવી દે.  જે અકથ છે.. અવર્ણનીય છે.. તેનો અમોને અનુભવ કરાવી દે.

       કબીર સાહેબ કહે છે કેઃ-

સાધો સો સદગુરૂ મોહે ભાવે,૫રદા દૂર કરે આંખનકા નિજ દર્શન દિખલાવે. 

 

ગુરૂનું આ જ કામ છે.  ગુરૂ તો તે છે જે અજ્ઞાનતાનો ૫ડદો હટાવીને અંર્તમુખ જ્યોતિનો અનુભવ કરાવે છે. હરિનામનું અમૂલ્ય રત્ન પૂર્ણ ગુરૂની પાસે હોય છે.  જે તેમના આદેશ મુજબ ચાલે છે, તેને પોતાનો વ્યક્તિગત અનુભવ કરાવી દે છે.  સમય સમયે અનેક મહાન વિભૂતિઓ વિશ્વમાં અવતરીત થતી રહે છે. પૃથ્વી ૫ર અવતરીત થવા છતાં ઇશ્વર સાથે તેમનો સબંધ અતૂટ રહે છે. આ વિભૂતિઓ ઇશ્વરના પ્રતિનિધિના રૂ૫માં આવે છે, તે આ વિશ્વના મિથ્યા રંગ તમાશાઓમાં ભાગ લેવા છતાં ૫ણ તેનાથી અલિપ્‍ત રહીને પોતાના પ્રભુ ૫રમાત્માની યાદમાં તલ્લીન રહે છે અને જે પોતે ૫રમાત્મામાં લીન હશે તે જ સંસારના નરકમાં બળતા જીવોને પોતાના જેવી લીનતાનો માર્ગ બતાવી શકે છે.  આવી વ્યા૫ક આત્માઓની શોધની આવશ્યકતા છે.  ગુરૂની શોધ.. જિજ્ઞાસા.. ઉત્સુકતા.. ની ઉગ્ર સ્‍થિતિ સાધકની પ્રથમ અને અંતિમ સીડી છે.  કબીર સાહેબના શબ્દોમાં…..

!! જિન ઢૂંઢા તિન પાઇયા, ગહરે પાની પૈઠ, મૈં બાવરી ડુબનિ ડરી,રહી કિનારે બૈઠ !! 

 

શોધની સત્યતાનું આ પ્રમાણ છે.  જે શોધ કરે નહી, ઉંડાણમાં ઉતરશે નહી તે શું પ્રાપ્‍ત કરી શકશે? તે તો કિનારા ઉ૫ર બેસીને જ જીવનની અનમોલ ઘડીઓને ગુમાવી દેવાનો !  ગુરૂની પ્રાપ્‍તિના માટે હું અને મારાપણાનો ત્‍યાગ તથા અભિમાન રહિત નિષ્‍કપટ શોધની આવશ્યકતા છે. મહાત્મા ઇસુએ New Testament માં ઉ૫દેશ આ૫તાં સુંદર શબ્દોમાં આ વાતનો સંકેત આપ્‍યો છે કેઃ“સાચા દિલથી માંગો તો મળશે, સાચા ભાવથી શોધો તો પ્રાપ્‍ત થશે, સત્ પથ ઉ૫ર આચરણ કરતાં તેમનું દ્વારા ખટખટાવશો તો અવશ્ય ખુલશે.”

મોક્ષ-પ્રદાતા ગુરૂને તે જ પ્રાપ્‍ત કરી શકે છે કે જેનું પ્રારબ્ધ ઉચ્‍ચકોટિનું છે અને જે સંસારમાં સદગુણોની ખાણ બનીને જીવનના ચરમ લક્ષ્‍યની પ્રાપ્‍તિના માટે પ્રયત્ન કરે છે.  પ્રભુ ૫રમાત્માની ૫રમકૃપા જ જિજ્ઞાસુઓને ગુરૂ સાથે ભેટો કરાવે છે.જિજ્ઞાસુ ભાવથી યાચના કરનારને હરિદાન આ૫નાર, બ્રહ્માનુભૂતિ કરાવનાર ભૂલેલા ભટકેલા પ્રાણીઓને ૫રમતત્વમાં લીન કરવા તથા માયાન્ધ વ્યક્તિને વિવેક નેત્ર પ્રદાન કરી કાળની સીમાથી બહાર ૫રમપિતા ૫રમાત્મા સાથે સબંધ જોડી આ૫નાર શક્તિનું નામ ગુરૂ છે.

ભારતીય વિચારધારા જન્મ-મરણના ચક્રની યર્થાથતામાં વિશ્વાસ રાખે છે તેમાંથી ગુરૂ મુક્ત કરી શકે છે. ત્રણે લોકમાં ગુરૂ સિવાય કોઇ મુક્તિનું સાધન નથી.  તેમની પ્રેરણા અને માર્ગદર્શનથી જ જીવ પ્રભુ ભક્તિ કરી શકે છે તથા રાત દિવસ તેનામાં મગ્ન રહીને પોતાની માનસિક તથા આધ્યાત્મિક ભૂખ શાંત કરી શકે છે.  ગુરૂ પોતે એક તિર્થ છે.  તેમના ચરણોમાં બેસવા માત્રથી પાપો ધોવાઇ જાય છે.  તે સંતોષનો ભંડાર હોય છે. ગુરૂ ચિર નિર્મલ જળનો સંચાર કરનાર સ્‍ત્રોત છે, જેનાથી દુર્ગતિનો મેલ ધોવાઇ જાય છે. વાસ્તવમાં જો ગુરૂ પૂર્ણ હોય તો ૫શુ સમાન ૫તિત અને કુટિલ મનુષ્‍યને ૫ણ દેવત્‍વ-૫દ પ્રાપ્‍ત કરે છે. તેમના હૃદયમાંથી હંમેશાં નીકળતી બ્રહ્મજ્ઞાનની સુગંધી વિશ્વ પ્રકૃતિને સુગંધિત કરે છે. આવા મહામાનવના ચરણોમાં શિશ ઝુકાવવાથી અવશ્ય કલ્યાણની પ્રાપ્‍તિ થાય છે. સદગુરૂ સમાજના દરેક વ્યક્તિને બ્રહ્મજ્ઞાન પ્રદાન કરીને પોતાના મૂળ સ્‍વરૂ૫ ૫રમાત્માનો સાક્ષાત્કાર કરાવીને વ્યક્તિ તથા સમાજને સ્‍વર્ગીય આનંદ પ્રદાન કરે છે.

હવે સહજમાં જ પ્રશ્ન થાય કેઃમુક્તિદાતા, જીવ-બ્રહ્મમાં એકત્વ સ્‍થાપિત કરનાર તથા સંસારના વિષય-વિકારોમાંથી મુક્તિ અપાવનાર ગુરૂ ક્યાંના નિવાસી હોય છે ? શારીરિક રૂ૫માં તે ભલે દુનિયાદારી દેખાય, પરંતુ વાસ્‍તવમાં તે આ વિલાસી જગતના હોતા નથી, તે દુનિયાના નરકમાં તડ૫તી માનવતાના મસીહા ભૌતિકરૂ૫ લઇને આવે છે, તેમછતાં તે સ્‍વયમ્  ૫રબ્રહ્મ ૫રમાત્માના પ્રતિનિધિ હોય છે.  ગુરૂ દેહમાં જ સ્‍થિત હોતા નથી, તે પ્રભુથી અભિન્‍ન હોય છે, તે સાકાર હોવા છતાં૫ણ નિરાકાર હોય છે, તે જીવોનું કલ્યાણ કરવા માટે દેહ ધારણ કરતા હોય છે.  તમામ સદગ્રંથોએ તેમની મહીમાનું વર્ણન કર્યું છે.  ગુરૂ અમારી જેમ માનવીય આકારમાં હોય છે.  તેમનું શરીર સંસારમાં કામ કરતું દેખાય છે, ૫રંતુ તે પ્રભુથી અભિન્‍ન હોય છે. આ જગતના કોઇ બંધન તેમને હોતા નથી.  ગુરૂ એ પ્રભુએ મોકલેલ દૂત છે.  જે સંસારના કલ્યાણના માટે પ્રભુથી વિખૂટા ૫ડેલ જીવોને ૫રમાત્માની સાથે જોડવા માટે આવે છે.

ગુરૂ અને શિષ્‍યનો સબંધ પ્રગાઢ હોય છે.  જેની તુલના કોઇની સાથે કરી શકાતી નથી.  દુનિયાના તમામ સબંધો સ્‍વાર્થથી બંધાયેલ છે, જ્યારે ગુરૂ-શિષ્‍યનો સબંધ નિઃસ્‍વાર્થ હોય છે.  ગુરૂ શિષ્‍યને મન અને ઇન્દ્રિયોને સ્‍થિર કરવાનું સાધન બતાવતા હોય છે.  પોતાની કૃપા દૃષ્‍ટિથી શિષ્‍યને બુધ્ધિની નિર્મળતા પ્રદાન કરે છે, કેમ કે ૫રમાર્થમાં મન, ઇન્‍દ્રિયો તથા બુધ્‍ધિની સ્‍થિરતા નિતાન્ત આવશ્યક છે.  સદગુરૂ શિષ્‍યના તમામ રોગ-સંતા૫ દૂર કરી દે છે.  પ્રારબ્ધ અનુસાર ભોગવવાના દુઃખોને પોતાની શક્તિથી હલકા બનાવી દે છે અને દુઃખ સહન કરવાની શક્તિ આપે છે.

જ્યો જનની સૂત જન પાલતી રખતી નજર મંઝાર,ત્યોં સદગુરૂ શિષ્‍યકો રખતા હરિ પ્રિત પ્‍યાર.. 

 

એટલે કેઃ માતાથી વધુ અધિક અટૂટ પ્રેમથી ગુરૂ શિષ્‍યની પાલના કરે છે.  તે નામ-સત્યજ્ઞાનનું ભોજન જમાડી શિષ્‍યનું પાલન પોષણ કરે છે, તે પ્રેમની રોટી, જીવન અમૃત શિષ્‍યને આપે છે. ગુરૂનો અદૃશ્ય હાથ ઘણો લાંબો હોય છે.  તેમના સામિપ્‍ય કે દુર વસવાથી કોઇ ફરક ૫ડતો નથી, તેમાં કારણ-કરણ પ્રભુ સત્તા કામ કરતી હોય છે.

હવે પ્રશ્ન થાય કેઃ ગુરૂ ૫ણ અમારી જેમ જ માનવ છે તો ૫છી તેમને વિશેષતા કેમ આ૫વામાં આવે છે ? તેનો જવાબ એ છે કેઃગુરૂનો અમારી જેમ જ માનવ દેહ હોય છે,પરંતુ તેમનામાં ૫રમાત્મા પ્રગટ રૂ૫માં હોય છે.  ૫રમાત્મા દરેકમાં છે જ,પરંતુ…….

સબ ઘટ મેરા ર્સાઇયા સૂની સેજ ના કોઇ, બલિહારી તિસ ઘટકી જા ઘટ પ્રગટ હોય……

 

ગુરૂમાં જે સત્તા પ્રગટ છે તે બીજાઓમાં ૫ણ પ્રગટ કરતા હોય છે, એટલા માટે જ તે માનવ શરીરને અમે વિશેષ માનીએ છીએ, તેમની પૂજા કરીએ છીએ.

ભારતીય વિચારધારા કર્મ અનુસારના જીવન-મરણ-આવાગમનના સિધ્‍ધાંતને સ્‍વીકારે છે. શાસ્ત્રોમાં ચૌરાશી લાખ યોનિયો (ઇંડજ..પિંડજ..સ્‍વેદજ અને ઉદભિજ) નું વર્ણન છે તથા દેવ દુર્લભ મનુષ્‍ય જન્મની પ્રાપ્‍તિ ઘણા જ સત્કર્મોનું પ્રતિક છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. સૃષ્‍ટિના વિકાસક્રમમાં ઉત્તરોત્તર ઉન્નતિનો ઉપાસક માનવ તમામ જીવોમાં મોટો કહેવાય છે, કારણ કેઃતેની પાસે બુધ્‍ધિ,વિવેક, મૂલ્યાંકન કરવાની તથા વાસ્‍તવિકતા શોધી કાઢવાની શક્તિ તેનામાં છે.  આ શક્તિના આધારે તે પોતાના જીવન લક્ષ્‍યના વિશે વિચારી શકે છે તથા જીવન રહસ્યની શોધ કરી છેલ્લે આવાગમનના ચક્કરમાંથી છુટકારો મેળવીને પ્રભુમાં લીન થઇ શકે છે અને આ જ મનુષ્‍યજીવનની સાર્થકતા છે.  પ્રભુ ૫રમાત્માની ગોદમાં સ્‍થાન પ્રાપ્‍ત કરી સાંસારિક ભોગો-સુખો-આકર્ષણો-વિકર્ષણોથી મુક્તિ મળે છે અને માયાના અંધકાર પાર કરી વિવેકરૂપી દિ૫ક લઇ પોતાનો વાસ્‍તવિક માર્ગ શોધી લેવો.ભવસાગરમાં ગોથાં ખાવા કરતાં સત્યબોધ પ્રાપ્‍ત કરી અલૌકિક આનંદ પ્રાપ્‍ત કરવો તથા જીવતાં રહીને પોતાનાં પ્રારબ્ધ કર્મોનો હિસાબ પુરો કરી નવેસરથી સદવિચારી.. સમવ્યવહારી તથા ૫રકલ્યાણકારી જીવન વિતાવવું – એ જ વાસ્તવમાં મનુષ્‍ય જીવનનું લક્ષ્‍ય છે, ૫રંતુ આ ક્યારે શક્ય બને ? સંસારમાં જન્મ લેતાં જ મનુષ્‍ય માયાવી ગોરખધંધામાં એવો ફસાઇ જાય છે કેઃઆધ્યાત્‍મિક જ્ઞાનનો દિ૫ક અવિવેકરૂપી ભયંકર અંધકારમાં પોતાનો પ્રકાશ ફેલાવી શકતો નથી.  દી૫થી દી૫ પ્રગટાવવાનો સિધ્‍ધાંત પ્રસિધ્‍ધ છે, એટલે જ્ઞાનરૂપી દિ૫કને ગુરૂની સહાયતાથી પ્રકાશિત કરી શકાય છે, એટલે સર્વપ્રથમ મનુષ્‍યએ પોતાના જીવન લક્ષને પ્રાપ્‍ત કરવા, જન્મ-મરણના ચક્કરમાંથી મુક્ત થવા કોઇ સાચા ગુરૂની શોધ કરવી જોઇએ.

ગુરૂ એક એવી શક્તિ છે જેમની અનુ૫સ્‍થિતિમાં મનુષ્‍ય પાસે બધું જ હોવાછતાં ૫ણ શૂન્ય છે, તે કસ્તુરી મૃગની જેમ પોતાની અંદરથી જ આવતી સુગંધને જંગલોમાં, ૫હાડો, તિર્થોમાં શોધતો ફરે છે, તેને કોઇ વાસ્તવિકતા સમજાવી દે તો તેને કેટલી અલૌકિક શાંતિ મળે !  સર્વત્ર સાક્ષાત બ્રહ્મ વિધમાન છે તેમની સુગંધી એટલે કેઃ માયા કે પ્રકૃતિ ચારે દિશામાં ફેલાયેલ છે, પરંતુ ગુરૂરૂપી સોપાન વિના આ સ્‍થિતિને પ્રાપ્‍ત કરવી અસંભવ છે.  ગુરૂ સત્ય-અસત્યનો મા૫દંડ છે.  સંસાર સાગરથી પાર કરાવનાર નાવિક તથા મહાનતમ તીર્થ છે, જેના દર્શન કરવાથી અડસઠ તીર્થોનું પુણ્ય પ્રાપ્‍ત થાય છે.

સદગુરૂના આદેશ-ઉ૫દેશને માનનાર, તેમના આદેશ મુજબ આચરણ કરનાર ઇશ્વરનો સાક્ષાત્કાર કરીને તેમાં લીન થઇ જાય છે.  ગુરૂ વચનોની સહાયતાથી તેને કાળનો ભય રહેતો નથી. જ્યાંસુધી સદગુરૂની શરણાગતિ લેવામાં આવતી નથી ત્યાંસુધી પ્રભુ મિલનની વાતો ફક્ત કોરી કલ્‍૫ના જ છે.

આત્મા જ્યારે પોતાનું અલગ અસ્‍તિત્‍વ નથી –એવું સમજી ઇશ્વરમાં લીન થઇ જાય છે એટલે કેઃઅંશ અંશીમાં સમાઇ જાય છે તો મનુષ્‍યને સંસારમાં પુનઃજન્મ લેવો ૫ડતો નથી.  બ્રહ્મમાં લીન થયા ૫છી તેનું અલગ વ્‍યક્તિત્‍વ રહેતું નથી, તેને જ મોક્ષ કહેવામાં આવે છે.  ગુરૂ માર્ગ-પ્રદર્શક જ્યોતિ છે તેના વિના અવિવેકના અંધકારમાં રસ્‍તાની શોધ કરવી અસંભવ છે.  ગુરૂ અને ૫રમાત્મામાં મોટું કોન ?  આ પ્રશ્ન ઉ૫ર પુરાતન કાળથી વિચારો થઇ રહ્યા છે.  શું આ બંન્ને એક છે? શું બંન્નેમાં અંતર છે ?  આ પ્રશ્ન ૫ણ આ સંદર્ભમાં વિચારણીય છે.  અદ્વેતવાદી વિચારક બંન્નેના એકત્વ સિધ્‍ધ કરવા માટે નિઃસંકોચ કહી ઉઠે છે કેઃ–

ગુરૂ બ્રહ્મા ગુરૂ વિષ્‍ણુ ગુરૂ દેવો મહેશ્વરઃ
       ગુરૂ સાક્ષાત પરબ્રહ્મ તસ્‍મૈઃ શ્રી ગુરવે નમઃ !!

 

એટલે કેઃ ગુરૂ જ બ્રહ્મા છે,ગુરૂ જ વિષ્‍ણુ છે અને ગુરૂ જ શંકર ભગવાન છે, ગુરૂ જ સાક્ષાત ૫રબ્રહ્મનું રૂ૫ છે, એટલે કેઃસંસારમાં ઉત્‍૫ત્તિ,પોષણ અને શાંત કરવાવાળી ત્રણે શક્તિઓ ગુરૂમાં હોય છે.

 

 

          

Vinod Machhi photoસંકલનઃ
શ્રી વિનોદભાઇ મંગળભાઇ માછી (નિરંકારી)
મું.પોસ્ટઃ નવીવાડી,તા.શહેરા,જી.પંચમહાલ,
ફોનઃ ૦૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫ (મો)
E-mail: vinodmachhi@gmail.com

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 
આજની પોસ્ટ ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર મોકલવા બદલ અમો શ્રી વિનોદભાઈ માછી (નિરંકારી) નાં અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.
 

 
બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વિનોદ માછી (નિરંકારી), વીણેલા મોતી | Leave a comment

કાચું-પાકું પપૈયું ઉત્તમ ઔષધ છે (આરોગ્ય અને ઔષધ) …- (ભાગ-૨) … (દાદીમાનુ વૈદુ) …

કાચું-પાકું પપૈયું ઉત્તમ ઔષધ છે (આરોગ્ય અને ઔષધ) …  (ભાગ-૨) … (દાદીમાનુ વૈદુ) …

 

 

 

મિત્રો, ગઈકાલની પોસ્ટ …સુપાચ્ય અને ગુણકારી ફળ પપૈયું … (ભાગ-૧) … માં આપણે પૈયું ની થોડી જાણકારી મેળવી, આજની પોસ્ટ કાચું-પાકું પપૈયું ઉત્તમ ઔષધ છે…(ભાગ-૨)માં આપણે પપૈયા નાં લાભાલાભ અને તે વિશે થોડી વિશેષ જાણકારી મેળવીશું. 

 
raw papayiyu

 

 

પપૈયુ હાર્ટ એટેક અને ડાયાબિટિશમાં લાભકારી …

 

આરોગ્ય માટે ખૂબ જ ઉપયોગી ગણાતા પપૈયાના ફળનું મહત્વ દિનપ્રતિદિન વધી રહ્યુ છે. જીવલેણ બીમારીઓને રોકવામાં પણ આ ફળ ખૂબ જ ઉપયોગી છે. પપૈયુ હાર્ટ એટેકના ખતરાને રોકવામાં તથા ડાયાબિટીશને અંકુશમાં લેવામાં મદદરૂપ બની શકે છે તેવુ તારણ વૈજ્ઞાનિકોની ટીમ દ્વારા આપવામાં આવ્યુ છે. યુનિવર્સિટીની ઓફ કરાંચીના વિદ્યાર્થીઓની એક ટીમે પપૈયા ફળ સાથે સંકળાયેલા આરોગ્યના લાભની ચકાસણી કરી લીધી છે અને આ ફળની કેટલીક વાસ્તવિકતાઓ શોધી કાઢી છે. આમા જણાવાયુ છે કે તેના વધારે ઉપયોગથી હાર્ટ એટેકના ખતરાને ટાળી શકાય છે.

 

બીએસ એગ્રીકલ્ચર એંડ એગ્રી બિઝનેસ ડિપાર્ટમેંટના અંતિમ વર્ષના વિદ્યાથીઓની એક ટીમ પપૈયાના બીયાના શ્રેણીબદ્ધ લાભ પણ શોધી કાડ્યા છે. અભ્યાસમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે પપૈયાના જ્યુસથી પણ ફાયદો થાય છે. આનાથી નિષ્ક્રીય બનવાથી કિડનીને રક્ષણ મળે છે. પપૈયામાં રહેલા બીયા ખૂબ જ ઉપયોગી બને છે. આ બિયામાં ફેનોટીક નામના તત્વો હોય છે. આ ઉપરાંત્ર ફ્લેવોનોઈડ્સ નામના તત્વો હોય છે. આવા રોગના કીટાણુઓથી રક્ષણ ઉપલબ્ધ કરાવે છે. આ ઉપરાંત પપૈયાના બીયા ઘણા બધા ઈંફેક્શનથી પણ બચાવે છે. આંતરડામાં રહેલા જીવાણુઓને દૂર કરવામાં મદદરૂપ બને છે. અભ્યાસમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે પપૈયુ ખૂબ જ ઉપયોગી ફળ તરીકે છે. આ અભ્યાસમાં જણાવાયુ છે કે નાયજીરિયામાં સાત દિવસમાં પપૈયાના બીયા સાથે સંબંધિત રસના ઉપયોગથી જંતુઓને નષ્ટ કરવામાં મદદ મળી છે.

 

પપૈયુ ખુબ જ ગુણકારી તેમજ સર્વસુલભ ફળોમાંનું એક છે. આનાથી નીકળતો રસ પોતાના વજન કરતાં 100 ગણું પ્રોટીન વધારે ઝડપથી પચાવી લે છે, જેનાથી આંતરડા અને પેટને લગતી મુશ્કેલીઓમાં લાભ મળે છે.

 

નિયમિત પપૈયુ ખાવાથી વિટામિન્સની ઉણપ રહેતી નથી …

 

 

પૌષ્ટિક અને સ્વાદિષ્ટ પપૈયામાંથી અનેક વિટામિન મળે છે. તેને નિયમિતરૂપે ખાવાથી શરીરમાં ક્યારેય વિટામિન્સની ઉણપ નહીં રહે. બીમાર વ્યક્તિને આપવામાં આવતા ફળોમાં પપૈયું પણ સામેલ હોય છે કારણ કે તેના એક નહીં અનેક ફાયદા છે.

 

સરળતાથી એકરસ થઇ જવાના તેના ગુણને કારણે તે શરીરને બહુ જલ્દી ફાયદો પહોંચાડે છે. પપૈયું એક એવું ફળ છે જે કાચું અને પાકું એમ બંને રીતે ખાઇ શકાય છે. કાચું પપૈયું લીલા રંગનું દેખાય છે અને મોટેભાગે તેનું શાક બનાવવામાં આવે છે. ફળના રૂપમાં પાકેલું પપૈયું ખાવામાં આવે છે.

 

 

papaiyu.3

 

 

તેમાં શું-શું મળે છે ? …

 

ભરપુર માત્રામાં વિટામિન એ, બી અને સીની સાથે તેમાંથી થોડી માત્રામાં વિટામિન ડી પણ મળે છે. પપૈયું પેપ્સિન નામના પાચકતત્વનો એક પ્રાકૃતિક સ્રોત છે. તેમાં કેલ્શિય અને કેરોટીનની પણ સારી માત્રા રહેલી હોય છે. આ સિવાય ફોસ્ફરસ, પોટેશિયમ, આયર્ન, એન્ટીઓક્સિડેન્ટ્સ, કાર્બોહાઇડ્રેટ અને પ્રોટીન પણ તેમાં હોય છે. પપૈયું આખા વર્ષ દરમિયાન બજારમાં ઉપલબ્ધ હોય છે.

 

પેટ તથા હ્રદય માટે ઉતમ,પૌષ્ટિક પપૈયું …

 

પપૈયું બારે માસ મળતું મધુર ફળ છે. તે ઘરને આંગણે વાવીને બારે માસ મેળવી શકાય છે. તેની ખેતી પણ થાય છે.

પપૈયું સ્વાદે મીઠું, તાસીરે ઠંડું, પચવામાં ભારે, સહેજ ચીકણું, મળને સાફ લાવનાર, વાત અને કફકર તથા પિત્તનાશક છે. કાચું પપૈયું ગરમ છે અને પિત્તકર છે.

જેમનો જઠરાગ્નિ મંદ હોય, બીમારી પછી અશક્તિ આવી ગઈ હોય, ખોરાક ખાઈ શકતા કે પચાવી શકતા ન હોય તેવી વ્યક્તિ પપૈયામાં મીઠું-મરી ભેળવી ખાઈ શકે.

પપૈયાના બી પેટના કૃમિને મારે છે. રોજ પાંચથી સાત પપૈયાના બીનો ભૂકો ખાવો.

પપૈયાના મૂળનો ઉકાળો પીવાથી પથરીના રોગમાં લાભ થાય છે. ઘણીવાર પથરી તૂટીને પેશાબ વાટે બહાર નીકળી જાય છે.

પપૈયું પૌષ્ટિક છે. અશક્તિ, માંસક્ષય, લોહીની ઓછપમાં તે સારું છે. પેટના રોગી અને હ્રદયના રોગી પપૈયું છૂટથી ખાઈ શકે.

કબજિયાતવાળા અને આંતરડાંની નિર્બળતામાં પપૈયું નિયમિત લેવું. પેટનો ગોળો અને બરોળ વૃદ્ધિમાં પપૈયું ફાયદો કરે છે.

બાળકોને પપૈયું ખવડાવવાથી તેની ઊંચાઈ વધશે.

કાચાં પપૈયાનું છીણ-સંભારો ખાવાથી પાચનશક્તિ સુધરે છે.

પપૈયું ગરમ છે માની સગર્ભાને ખવરાવાતું નથી તે ખોટું છે.

 

પપૈયું પપૈયાના દુધને સુકવીને બનાવેલું પેપન આહાર પચાવવમાં ખુબ જ ઉપયોગી છે. પપૈયાનું દુધ ઉત્તમ પાચક, કૃમીઘ્ન અને વેદનાશામક છે. પપૈયું વૃદ્ધો માટે ઉત્તમ ફળ છે. એમાં વીટામીન એ, બી, સી અને ડી છે. વળી એમાં રહેલું પેપ્ટોન પ્રોટીનને પચાવવામાં ખુબ જ સહાયક થાય છે. ઘડપણમાં પાચનશક્તી નબળી હોય છે, આંખોનું તેજ તથા હૃદયનું બળ ઘટે છે, તથા નાડીતંત્રનું નીયમન ખોરવાય છે. આ બધી સમસ્યામાં પપૈયું આશીષરુપ છે. પપૈયું ખાવાથી વૃદ્ધોને પુરતી શક્તી મળી રહે છે. પપૈયું પૌષ્ટીક છે. પપૈયામાં વીટામીન સી મોટા પ્રમાણમાં છે. શરીરમાં વીટામીન સી વધુ પ્રમાણમાં હોય તો ત્વચા યુવાન દેખાય, તેના પર કરચલીઓ પડવાના પ્રમાણમાં તથા ત્વચાની રુક્ષતામાં ઘટાડો થાય છે. વીટામીન સી ત્વચા માટે ખુબ જરુરી છે.

papaiyu.1

પપૈયાના 1, 2, 3 નહીં પૂરાં 11 Surprising Advantages, ખાઈ તો જુઓ !

 

 

પપૈયાના ગુણ…

 

નિયમિત રીતે પપૈયાનું કરવાથી ત્વચા હંમેશા જવાન બની રહે છે. વાળોનું ખરવું, એસીડીટી, ગેસ, વર્મસ, નબળાઈ, વિટામીન-સીની ખામીને લીધે થતા રોગ, બવાસીર, સ્કિન પ્રોબ્લેમ, અનિયમિત માસિક ધર્મ વગેરે બીમારીઓ દૂર થઈ જાય છે. પપૈયામાં કેલ્શિયમ, ફોલ્ફોરસ, લોહ તત્વ, વિટામીન-એ, બી, સી, ડી, પ્રોટીન, કાર્બોઝ, ખનીજ વગેરે અનેક તત્વો જોવા મળે છે.

-પપૈયુ હાઈબ્લડપ્રેશરના દર્દીઓ માટે ખૂબ જ ફાયદાકારક હોય છે. કારણ કે તેમાં કારપેન કે કાર્પેઈઝ નામનું એક ક્ષારિય તત્વો હોય છે જે બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરે છે. તેને લીધે હાઈ બ્લડ પ્રેશરના દર્દીઓને એક પપૈયુ(કાચુ) નિયમિત રીતે ખાતા રહેવું જોઈએ.

-નવા બૂટ-ચપ્પલ પહેરવાથી જો પગમાં છાલા પડી ગયા હોય તો તેની ઉપર કાચ પપૈયાનો રસ લગાવવામાં આવે તો ઝડપથી સારું થઈ જાય છે.

– પપૈયાનો રસ અરૂચી, અનિદ્રા, માથાનું દર્દ, કબજીયાત તથા જાડા વગેરે રોગોમાં રાહત આપે છે.

-દિલના દર્દીઓ માટે પણ પપૈયુ ખૂબ જ ફાયદાકારક રહે છે. જો તેઓ પપૈયાના પાનનો ઉકાળો બનાવીને નિયમિત રીતે એક-એક કપની માત્રામાં રોજ પીવે તો ખૂબ જ ફાયદો થાય છે.

– પપૈયાનો રસનું સેવન કરવાથી ખાટા ઓડકાર બંધ થઈ જાય છે.

-કબજિયાત અને બવાસીર જેવી સમસ્યાઓમાં પપૈયુ ખૂબ જ ફાયદાકારક રહે છે. બવાસીરના દર્દીઓને દરરોજ એક પાકેલ પપૈયુ ખાતા રહેવું જોઈએ. બવાસીરના મસા ઉપર કાચા પપૈયાના દૂધને લગાવવાથી પણ ઘણો ફાયદો થાય છે.

-સુંદરતા વધારવા માટે પણ પપૈયાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પપૈયાને ચહેરા ઉપર રગડવાથી સ્કિન પ્રોબ્લેમ દૂર થઈ જાય છે. તેને લગાવવાથી સ્કિન ગ્લો કરવા લાગે છે પરંતુ તેની માટે હંમેશા પાકેલા પપૈયાનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

– પપૈયા ત્વચાને ઠંડક પહુંચાડે છે. પપૈયાને કારણે આંખોની નીચે કાળા કુંડાળા દૂર થાય છે. કાચા પપૈયાના ગૂંદરને મધમાં મેળવીને ચહેરા પર લગાડવાથી ખીલનો અંત આવી જાય છે.

-પપૈયા નબળાઈન દૂર કરનારા છે. જે પુરુષોના વીર્ય સાથે સંબંધિતસમસ્યા હોય તેમની માટે પપૈયુ રામબાણને જેમ કામ કરે છે.

-પપૈયુ પથરીને દૂર કરે છે, શરીરની વધારાની ચરબી પણ દૂર કરે છે. પપૈયા કફની સાથે આવનાર લોહીને રોકે છે તથા હરસને સારું કરે છે.

-સમય પહેલા ચહેરા ઉપર કરચલી પડી જવી તે વૃદ્ધાવસ્થાની નિશાની છે. સારા પાકેલા પપૈયાના ગુંદીને ઉબટન તૈયાર કરીને ચહેરા ઉપર લગાવો. અડધો કલાક રહેવા દો. જ્યારે તે સૂકાઈ જાય તો નવશેકા પાણીથી ધોઈ લો તથા મગફળીના તેલથી હળવા હાથે ચહેરા ઉપર માલિશ કરો. એમ કમ સે કમ એક મહિના સુધી ચોક્કસપણે કરો. કરચલીઓની સમસ્યા થઈ જશે દૂર.

-પીળીયાના રોગમાં લીવર ખૂબ જ નબળું થઈ જાય છે, પપૈયાનુ સેવન ખૂબ જ ફાયદાકારક રહે છે. પીળીયાના દર્દીઓને દરરોજ એક પાકુ પપૈયુ ચોક્કસ ખાવું જોઈએ. તેનાથી પાચન શક્ત વધે પણ છે અને સુધરે પણ છે.

-પીરીયડ્સ જે મહિલાઓને વધુ પરેશાની હોય છે કે અનિયમિત માસિક ધર્મ થાય છે. માસિક દર્દથી પીડિત મહિલાઓને અઢીસો ગ્રામ પાકેલ પપૈયુ દરરોજ ઓછામાં ઓછા એક મહિનો ખાવું જોઈએ. તેનાથી માસિક ધર્મ સંબંધી બધી પરેશાનીઓ દૂર થઈ જાય છે.

-જો તમે કબજિયાતથી પરેશાન હોવ તો ડિનર પછી પપૈયાનું સેવન નિયમિત રીતે કરતા રહો. ત્યારબાદ સવારે દસ્ત સાફ થઈ જાય છે અને કબજિયાત દૂર થઈ જાય છે.

-પાકેલા કે કાચા પપૈયાનું શાક બનાવીને ખાવાથી પેટ માટે લાભકારી થાય છે.

-જે પ્રસૂતાને દૂધ ઓછું બનતું હોય, તેમને કાચા પપૈયાનું સેવન કરવું જોઈએ. શાકના રૂપમાં પણ તેનું સેવન કરી શકાય છે.

-પાકેલા પપૈયા પાચન શક્તિમાં વધારો કરે છે, ભૂખને વધારે છે, મૂત્રાશયના રોગનો નાશ કરે છે.

 

 

પપૈયાના લાભ …

 

૧) તાજા પપૈયાનું દુધ દાદર કે દરાજ પર લગાડવાથી તે મટે છે.

(૨) પપૈયાનું દુધ ઉત્તમ પાચક, કૃમીઘ્ન, વેદનાશામક અને ભુખ લગાડનાર છે. મોં પર એ લગાડવાથી ખીલ અને તેના ડાઘા દુર થાય છે.

(૩) કાચું પપૈયું ચામડીના રોગોમાં અને પાકું પપૈયું પાચનતંત્રના રોગોમાં ઉપયોગી છે.

(૪) કાચા પપૈયાના દુધનાં ૧૦-૧૫ ટીપાં સવાર-સાંજ પાણી સાથે પીવાથી યકૃતવૃદ્ધી, બરોળવૃદ્ધી, અરુચી અને અપચો મટે છે.

(૫) પપૈયું પેટ માટે બહુ ફાયદાકારક હોય છે. તેનાથી પાચન તંત્ર સારું રહે છે અને પેટના રોગો પણ દૂર થાય છે. પપૈયું પેટના ત્રણ મુખ્ય રોગો વાયુ, પિત અને અપચોમાં રાહત પહોંચાડે છે. તે આંતરડા માટે ઉત્તમ હોય છે.

(૬) પપૈયામાં મોટી માત્રામાં વિટામિન એ હોય છે. માટે તે આંખો અને ત્વચા માટે બહુ સારું ગણાય છે. તેનાથી આંખોની રોશની તો સારી થાય છે સાથે ત્વચા પણ સ્વસ્થ, સ્વચ્છ અને ચમકદાર બને છે.

(૭) પપૈયામાં કેલ્શિય પણ ઘણુંહોય છે. માટે તે હાડકાંને મજબૂત બનાવે છે.

(૮) તે પ્રોટીનને પચાવવામાં મદદરૂપ બને છે.

(૯) પપૈયું ફાઇબરનો એક સારો સ્રોત છે.

(૧૦) તેમાં એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી, કેન્સર વિરોધી અને હીલિંગ પ્રોપર્ટી હોય છે.

(૧૧) જે લોકોને વારંવાર શરદી-ખાંસી થાય છે તેમના માટે પપૈયાનું નિયમિત સેવ ઘણું લાભદાયક હોય છે. તેનાથી ઇમ્યૂન સિસ્ટમ મજબૂત બને છે.

(૧૨)તેમાં વધતા બાળકોના યોગ્ય વિકાસ માટે જરૂરી પોષક તત્વો હોય છે. શરીરને પોષણ આપવાની સાથે તે રોગોને દૂર પણ ભગાડે છે.

(૧૩) કબજીયાત અને કફ માટે ફાયદાકારક.

(૧૪) ભારે પદાર્થને સરળતાથી પચાવી લે છે.

(૧૫) પપૈયાના સેવનથી વાયુનું શમન થાય છે.

(૧૬) કાચા પપૈયાની લુગદી બનાવીને લેપ કરવાથી ઘા ભરાઈ જાય છે.

(૧૭) હૃદય, નાડી અને પેશિયોની ક્રિયા સરખી રાખવામાં મદદ કરે છે.

(૧૮) ત્વચા અને નેત્ર સ્વસ્થ રાખવામાં ઉપયોગી છે.

 

 

કંઈક વિશેષ …

 

સંવેદન શીલતા અને આડાસરો …

 

પપૈયાનો ઉપયોગ મોટેભાગે વાળને રશમી અને ચમકદાર બનાવવા માટે કરવામાં આવે છે, પણ તેને અલ્પ પ્રમાણમાં વાપરવું હિતાવહ છે. અપાકટ અવસ્થામાં પપૈયાં દૂધ ઝારે છે, આ દ્રવ્ય અમુક વ્યક્તિઓમાં સંવેદના કે એલર્જી ઉત્પન્ન કરી શકે છે. પપૈયાંના ફળ, ફૂલ, બીજ, દૂધ અને પાંદડાઓ કાર્પાઈન એન્થેલ્મીન્ટીક આલ્કલોઈડ (એવું રસાયણકે જે શરીરમાંથી પરોપજીવી કૃમી કાઢે) ધરાવે છે. આ દ્રવ્ય મોટા પ્રમાણમાં લેતાં તે ઘાતક ઠરે છે.

એવું માનવામાં આવે છે કે કાચા પપૈયાંનાં દૂધની સાંદ્રતા ગર્ભનલિકામાં સંકુચન લાવે છે અને પરિણામે ગર્ભપાત થવાની સંભાવના રહે છે. વાંદરા અને ઉંદર પર થયેલા પરીક્ષણોમાં પપૈયાંના બીજના અર્કને કારણે ગર્ભપાતી અસર જોવા મળી છે. પણ અલ્પ માત્રામાં નવજાત પર તેની અસર થતી નથી. પપૈયાંનું વધુ પડતું સેવન કરવાથી કઠેળી અને પાનીઓ પીળી પડી જવાનો રોગ કેરોટિનેમિયા થાય છે જો કે આથી કોઈ અન્ય નુકશાન નથી થતું. જો કે આવું થવા માટે અત્યંત વધારે પપૈયાં ખાવાની જરૂર પડે છે કેમકે પપૈયાં ગાજરમાં મળતા બીટા કેરોટીનના ૬% જેટલું જ તત્વ ધરાવે છે જે કેરોટિનેમિયાનું કારણ હોય છે.

પપૈયાનો ઉપયોગ મોટેભાગે વાળને રશમી અને ચમકદાર બનાવવા માટે કરવામાં આવે છે, પણ તેને અલ્પ પ્રમાણમાં વાપરવું હિતાવહ છે. અપાકટ અવસ્થામાં પપૈયાં દૂધ ઝારે છે, આ દ્રવ્ય અમુક વ્યક્તિઓમાં સંવેદના કે એલર્જી ઉત્પન્ન કરી શકે છે. પપૈયાંના ફળ, ફૂલ, બીજ, દૂધ અને પાંદડાઓ કાર્પાઈન એન્થેલ્મીન્ટીક આલ્કલોઈડ (એવું રસાયણકે જે શરીરમાંથી પરોપજીવી કૃમી કાઢે) ધરાવે છે. આ દ્રવ્ય મોટા પ્રમાણમાં લેતાં તે ઘાતક ઠરે છે.

એવું માનવામાં આવે છે કે કાચા પપૈયાંનાં દૂધની સાંદ્રતા ગર્ભનલિકામાં સંકુચન લાવે છે અને પરિણામે ગર્ભપાત થવાની સંભાવના રહે છે. વાંદરા અને ઉંદર પર થયેલા પરીક્ષણોમાં પપૈયાંના બીજના અર્કને કારણે ગર્ભપાતી અસર જોવા મળી છે. પણ અલ્પ માત્રામાં નવજાત પર તેની અસર થતી નથી. પપૈયાંનું વધુ પડતું સેવન કરવાથી કઠેળી અને પાનીઓ પીળી પડી જવાનો રોગ કેરોટિનેમિયા થાય છે જો કે આથી કોઈ અન્ય નુકશાન નથી થતું. જો કે આવું થવા માટે અત્યંત વધારે પપૈયાં ખાવાની જરૂર પડે છે કેમકે પપૈયાં ગાજરમાં મળતા બીટા કેરોટીનના ૬% જેટલું જ તત્વ ધરાવે છે જે કેરોટિનેમિયાનું કારણ હોય છે.

 

 

લેખ સંકલિત : સાભાર સંદર્ભ :

સંદેશ, દિવ્યભાસ્કર, વેબ દુનિયા, વિકિપીડિયા …

 

… સંપૂર્ણ 

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલા આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can contact /follow us on :

 

twitter a/c : @dadimanipotli

facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', 'દાદીમાનું ડાયેટ કોર્નર', "જીવન લક્ષ્ય " ..., દાદીમાનુ વૈદુ, વીણેલા મોતી | 1 Comment

સુપાચ્ય અને ગુણકારી ફળ પપૈયું … (ભાગ-૧) … (દાદીમાનુ વૈદુ) …

સુપાચ્ય અને ગુણકારી ફળ પપૈયું … (ભાગ-૧) … (દાદીમાનુ વૈદુ) …

 

 

કાચં-પાકું પપૈયું ઉત્તમ ઔષધ છે (આરોગ્ય અને ઔષધ) …

વૈદ્ય પ્રશાંતભાઈ ગૌદાની …

 

 

 
papaiyu.3
 

 

 
પપૈયું (બહુવચન: પપૈયાં) કે પોપૈયું/પોપૈયાં એક ફળાઉ વૃક્ષ અને ફળ છે. તેનું વૈજ્ઞાનિક નામ ‘કેરિકા પપાયા’ છે. આ વૃક્ષ કેરિકા પ્રજાતિનું છે જે વનસ્પતિના કેરિકેસી કુળમાં આવે છે. આ વૃક્ષ અમેરિકાના ઉષ્ણ કટિબંધ ક્ષેત્રનું વતની છે. આની ખેતી સૌ પ્રથમ વખત મેક્સિકોમાં મેસોઅમેરિકી સંસ્કૃતી સ્થપાયાં પહેલાં કરાઈ હતી.
 
આમ તો પપૈયું મૂળ દક્ષિણ અમેરિકાનું વતની છે, પરંતુ ભારતનું હવામાન તેને એવું તો માફક આવ્યું છે કે, લગભગ ચારસો વર્ષ થયે ભારતમાં આવ્યું હોવા છતાં આપણે ત્યાં તે બધા જ પ્રદેશોમાં જોવા મળે છે. આરોગ્યની દૃષ્ટિએ આ પપૈયું એક ઉત્તમ ખાદ્યફળ છે. ગુણોની દૃષ્ટિએ તે ઉત્તમ ઔષધ પણ છે. એટલે આ વખતે અમારા વૈદ્યોના આ પ્રિય ફળ-ઔષધ ‘પપૈયા’ના ગુણકર્મો અને ઉપયોગો વિષે થોડું નિરૂપણ કરું છું.
 

 

 
raw papayiyu

 

 
 
પપૈયુ એક ટેસ્ટી અને હેલ્ધી ફ્રુટ છે. પપૈયાનું ફળ જ માત્ર કામનું નથી હોતું પણ તેના ઝાડમાં પણ અનેક ઔષધીય ગુણો રહેલા હોય છે. કાચા પપૈયામાં વિટામીન-એ અને સી ભરપૂર માત્રામાં જોવા મળે છે. આયુર્વેદમાં પપૈયાથી અનેક લા-ઈલાજ બીમારીઓને પણ દૂર કરી શકાય છે. પપૈયુ પાચન સંબંધી પરેશાનીઓ, પીળીયો, હર્નિયા, પ્રજનન ક્ષમતા વધારનાર, દિલ માટે ઉપયોગી, કોલેસ્ટ્રોલના રોગીઓ માટે પણ અમૃત સમાન છે.
 
પપૈયાં હૃદયરોગ અને ઉદરરોગ માટેનું ઉત્તમ ઔષધ છે. કબજિયાત, આંતરડાંની નબળાઈ અને હૃદય માટે તો પપૈયાથી ચઢિયાતી કોઈ ઔષધિ નથી. પાકા અથવા કાચા પપૈયાનું શાક બનાવીને ખાવાથી ઉદરરોગ અને હૃદયરોગના દર્દીઓને ઘણો ફાયદો થાય છે. હૃદયરોગની દવાઓ કરતાં તો પપૈયાનું દૂધ જ વધારે ઉત્તમ ઔષધિ છે.
 
ગુણકર્મો :  પપૈયાનાં ૫થી ૨૫ ફૂટ ઊંચાં ઝાડ અને તેનાં પાન એરંડાને મળતાં આવે છે. સફેદ રંગનાં ફૂલોયુક્ત પપૈયાનું ઝાડ સીધું જ વધે છે. તેમજ તેની નર અને માદા એવી બે જાત થાય છે. જેમાંથી માદા જાતિનાં પપૈયાને જ ફળ (પપૈયાં) આવે છે. છતાં ખેતરોમાં નર-માદા બન્ને છોડ હોવા જરૂરી છે.
 
આયુર્વેદ પ્રમાણે વિચારીએ તો પાકું પપૈયું સ્વાદમાં મધુર અને કંઈક કડવું, ગરમ, રુચિકર, પચવામાં ભારે, કફવર્ધક, આંતરડાંને સંકોચનાર, હૃદય માટે હિતકારી તથા વીર્યવર્ધક છે. તે મેદસ્વિતા, મેદોરોગ, યકૃત અને બરોળની વૃદ્ધિ, કબજિયાત, અગ્નિમાંદ્ય અને મૂત્રના અવરોધને દૂર કરનાર છે. કાચું પપૈયું ગ્રાહી (સંકોચક) અને મળાવરોધક છે. તે કફ અને વાયુને કોપાવનાર અને રુચિકર છે.
 
પપૈયામાં ‘પાપેઈન’ નામનું પાચક તત્ત્વ પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે. જે પાચનતંત્રના રોગમાં ઉત્તમ ગણાય છે.
 
ઉપયોગો :  ઉપર જણાવ્યું તેમ કાચા પપૈયામાં ‘પાપેઈન’ નામનું પાચક તત્ત્વ હોય છે. એટલે પાચનતંત્રની બીમારીઓમાં કાચા પપૈયાં ખૂબ જ ઉપયોગી છે. જેમને અજીર્ણ રહેતું હોય અને પેટ બરાબર કામ ન કરતું હોય તેમને માટે કાચા પપૈયાં આશીર્વાદ સમાન છે. આવા રોગીઓએ અડધી ચમચી જેટલું કાચા પપૈયાનું દૂધ એક ચમચી સાકર સાથે લેવું જોઈએ. અથવા કાચા પપૈયાનું શાક કે ખમણીને બનાવેલું કચુંબર ખાવું જોઈએ.
 
પપૈયાં હૃદયરોગ અને ઉદરરોગ માટેનું ઉત્તમ ઔષધ છે. કબજિયાત, આંતરડાંની નબળાઈ અને હૃદય માટે તો પપૈયાથી ચઢિયાતી કોઈ ઔષધિ નથી. પાકા અથવા કાચા પપૈયાનું શાક બનાવીને ખાવાથી ઉદરરોગ અને હૃદયરોગના દર્દીઓને ઘણો ફાયદો થાય છે. હૃદયરોગની પેટન્ટ દવાઓ કરતાં તો પપૈયાનું દૂધ જ વધારે ઉત્તમ ઔષધિ છે. રોજ સવારે શૌચાદિ ક્રિયા પતાવ્યા બાદ એક ચમચી સાકરમાં કાચા પપૈયાના દૂધનાં પાંચથી છ ટીપાં મિશ્ર કરીને થોડા દિવસોમાં હૃદયરોગમાં ફાયદો થાય છે.
 
બીજાં ફળોની સરખામણીમાં પપૈયામાં વિટામિન ‘એ’ વધારે પ્રમાણમાં છે. એટલે ત્વચા માટે પપૈયું ખૂબ જ હિતકારી છે. તેમજ ચહેરાનું સૌંદર્ય વધારવામાં પણ તે શ્રેષ્ઠ છે. પાકાં, ખૂબ ગળી ગયેલા પપૈયાની છાલ ઉતારી, છૂંદીને ચહેરા પર થોડો સમય સુધી માલિશ કરવી. પછી પંદર-વીસ મિનિટ રહેવા દઈ, સુકાવા લાગે ત્યારે ધોઈ લેવું. મોઢું બરાબર સાફ કરી તલનું તેલ થોડું થોડું લગાવવું. એક સપ્તાહ સુધી આ ઉપચાર નિયમિત કરવાથી ચહેરા પરના ડાઘ, ખીલ વગેરે દૂર થઈ ચહેરો ખૂબ જ સુંદર બને છે. તેનું તેજ પણ વધે છે.
 
પપૈયું ગરમ હોવાથી સગર્ભા સ્ત્રીઓએ કાચું કે પાકું પપૈયું ખાવું નહીં. જે સ્ત્રીઓને માસિક વધારે આવતું હોય તેમણે પણ પપૈયું ખાવું નહીં. પિત્ત પ્રકૃત્તિવાળા અને હરસ,મસાના દર્દીઓને કાચું પપૈયું ખૂબ જ ગરમ પડે છે. તેમણે પણ તેનો ઉપયોગ ન કરવો.
 

 

 
papaiyu.1
 

 

સુપાચ્ય અને ગુણકારી ફળ પપૈયું (હેલ્થ ન્યુટ્રિશન) …

હેલ્થ ન્યૂટ્રિશન – શ્રુતિ

 

 
પપૈયું પચવામાં હલકું અને સ્વાસ્થ્યવર્ધક ફળ છે. તેમાં ઔષધીય ગુણો પણ છે. ડાયાબિટીસના દર્દીઓ પણ પપૈયુ ખાઇ શકે છે. સંશોધનો પરથી એ પણ જાણવા મળ્યું છે કે પપૈયુ વજન-નિયંત્રણમાં ઉપયોગી છે. વજન ઉતારવા માટે હજારો રૂપિયા ખર્ચતા લોકોએ એ જાણવું જરૂરી છે કે રોજ સવારે સો ગ્રામ પપૈયાનું સેવન કરવાથી વજન ઉતારવામાં મદદ મળે છે.

 
એક નિષ્ણાતના મંતવ્ય મુજબ સ્થૂળ લોકોનો ચયાપચય દર નીચો હોય છે. પપૈયામાં રહેલું ‘પેપૈન’ નામનું એન્ઝાઇમ પાચનક્રિયાને સુધારે છે તેમજ ચયાપચયના દરને સુધારે છે. જેથી વજન ઘટાડવાની પ્રક્રિયા પણ સુધરે છે. આ એન્ઝાઇમ પપૈયાની છાલમાં એકત્રિત થતું હોય છે. કેટલીક આયુર્વેદિક ડાઇજેસ્ટિવ-ટેબ્લેટ્સ પપૈયાના એન્ઝાઇમના અર્કમાંથી તૈયાર કરવામાં આવે છે. અન્ય એક નિષ્ણાતના કહેવા મુજબ પપૈયુ વિટામિન્સ, ખનિજ તત્વો અને સુપાચ્ય રેસાનો ભંડાર છે. તેમાં ફક્ત ત્રણ કિ.કેલરી, ૦.૧ ગ્રામ ચરબી અને ૧૬ મિ.ગ્રા. ફોસ્ફરસ હોય છે. આ બધાં જ ગૂણો વજન ઉતારવામાં ઉપયોગી છે. તેથી જ સ્થૂળકાય લોકો દિવસ દરમ્યાન પપૈયાની ત્રણથી ચાર માત્રા (એક વાડકી જેટલી) ખાઇ શકે છે. સવારે ખાલી પેટે સો ગ્રામ પપૈયુ ખાવું જોઇએ. તેઓએ કેળા, ચીકુ, કેરી, દ્રાક્ષ જેવા વધુ કેલરીવાળા ફળોના સેવનથી દૂર રહેવું જોઇએ.

 
પપૈયામાં રહેલા કેરોટેનોઇડ અને બાયોફલેનોઇડ નામના એન્ટી-ઓક્સિડન્ટસ હાનિકારક કોલસ્ટરોલનું પ્રમાણ ઘટાડે છે. ત્વચાને સુધારે છે, ર્કાિડયોવાસ્કયુલર ઇમ્યુન તેમજ ડાઇજેસ્ટિવ-સીસ્ટમને સુધારે છે. કબજિયાત, મોટાં આંતરડાની તકલીફોમાં ઉપયોગી છે. ખેલકૂદમાં થતી ઇજાઓને મટાડવામાં પણ પપૈયુ ઉપયોગી છે.

 
ઉષ્ણ કટિબંધના પ્રદેશોમાં પપૈયાના ઘણાં ઝાડ થાય છે. ભારતમાં તે બેલગામ, બિજાપુર, કર્ણાટકના ધારવાડમાં ઘણાં થાય છે. હૈદરાબાદ-સિકંદરાબાદમાં પણ તે વિપુલ માત્રામાં ઉગે છે. સામાન્ય રીતે પપૈયા ગોળાકાર કે નળાકાર હોય છે. તેની અંદરનો માવો ઘેરો પીળો કે પીચ રંગનો હોય છે. ગરની જાડાઇ એકાદ ઇંચ જેટલી હોય છે. તેની અંદરના પોલાણમાં મરી જેવા કદના બીજ હોય છે. તેની સુગંધ મીઠી હોય છે. ઘણી જગ્યાએ સવારના નાસ્તામાં પપૈયાનો ઉપયોગ થાય છે. પપૈયાના ફળમાં તેમજ વૃક્ષના કેટલાંક ભાગોમાં સફેદ દૂધ જેવો ચીકણો, ગાઢો પદાર્થ જોવા મળે છે. તેમાં ‘પેપૈન’ વિપુલ પ્રમાણમાં હોય છે. તેને ડીહાઇડ્રેટ કરીને પાવડર બનાવવામાં આવે છે. પેટ અને આંતરડાની દવાઓમાં આ પાવડર વપરાય છે. ચ્યુંઇગ-ગમ, માંસને પ્રોસેસ કરવામાં તેમજ અન્ય ઉત્પાદનોમાં તે વપરાય છે. ભારતમાં પેપૈનનું ઉત્પાદન અને વેચાણ સારું છે. પરદેશમાં નિકાસ કરવાના વ્યવસાયમાં તે સારી તક ધરાવે છે.

 
પપૈયાનું દૂધ કાઢવા માટે તેના ફળોને વહેલી સવારે ચીરા પાડીને તેમાંનો રસ ખેંચવામાં આવે છે. આ દૂધ જેવા ચીકણા રસને એલ્યુમિનિયમની તાસકોમાં ભેગો કરવામાં આવે છે. હલાવીને એકરસ કરેલો આ પદાર્થ દસેક મિનિટમાં ઘટ્ટ બની જાય છે. થોડાં કલાકો સુધી તે આ જ સ્થિતિમાં રહે છે. તે વધારે સખત ના બને તે માટે તેમાં પોટેશ્યમ મેટા-બાયસલ્ફેરનું મિશ્રણ ૦.૫%ની માત્રામાં નાખીને હલાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ મોટી તાસકોમાં તેને પાથરીને ૫૫ અંસ તાપમાનમાં ગરમ હવાથી સૂકવવામાં આવે છે. સૂકાયેલા પદાર્થને કંટેનર્સમાં ભરીને ઠંડી, સૂકી જગ્યામાં રાખવામાં આવે છે. આ પદાર્થને સાચવવા માટે તેને ફલેક-ફોર્મમાં રાખવો જરૂરી છે. પછી જરૂર પડે ત્યારે તેનો પાવડર બનાવવામાં આવે છે. પૂર્ણ વિકસિત પણ કાચા પપૈયામાંથી પપૈયા-કેન્ડી બનાવવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં ફળના ટુકડાઓને ખાંડની ચાસણીમાં રાખવામાં આવે છે. આ મીઠાઇ રેસ્ટોરાં વગેરેમાં પીરસાય છે.

 
પપૈયાના પ્રીઝર્વેશન (જાળવણી-સંગ્રહ) માટે મધ્યમ કદના કાચા પપૈયાનો ઉપયોગ થાય છે. થોડું પણ પકવ ફળ હોય તો તે પ્રોસેસ દરમ્યાન છૂંદાઇ જાય છે. જેનાથી તૈયાર બનાવટની ગુણવત્તા ઘટી જાય છે. આવા પપૈયાને સારી રીતે ધોઇને સ્ટેનલેસ-સ્ટીલના ચપ્પાથી છોલવામાં આવે છે. એકસરખી લંબાઇ રાખીને છોલેલા પપૈયાના ટુકડા કરવામાં આવે છે. બીજને કાઢી નાંખવામાં આવે છે. ત્યારબાદ આ ટુકડાઓને ઉકળતા પાણીમાં અંશતઃ બાફવામાં આવે છે. પાંચથી દસ મિનિટમાં તે બ્લાન્ચ થઇ જાય છે. અંશતઃ બાફેલા પપૈયાના ટુકડાઓને ફરીવાર ધોઇને તેમાં સ્ટેનલેસ-સ્ટીલની સોય કે કાંટાથી છિદ્રો પાડવામાં આવે છે જેથી તેમાં ચાસણી સારી રીતે શોષાય.

 
ચાસણી બનાવવા માટે ત્રીસ ટકા ખાંડ ધરાવતું દ્રાવણ વપરાય છે. તેમાં ૦.૩% સાઇટ્રિક-એસિડ ઉમેરવામાં આવે છે. ગરમ પાણીમાં આ બંને પદાર્થો નાંખીને ચાસણી તૈયાર કરવામાં આવે છે. તૈયાર ચાસણીને ગાળીને ફરી ગરમ કરવામાં આવે છે. ચાસણી ઊકળે પછી તેમાં પપૈયાના ટુકડા ઉમેરવામાં આવે છે. પાંચથી દસ મિનિટ સુધી ઉકાળીને તેને ગરમી પરથી ઉતારી લેવામાં આવે છે. ખાંડની ટકાવારી પચાસ સુધી પહોંચે ત્યાં સુધી આ પ્રક્રિયાને પુનરાવર્તિત કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ટુકડાઓને કાપીને તેના માપ પ્રમાણે જુદા તારવવામાં આવે છે. દરેક સમૂહને વિભિન્ન રંગમાં રંગવામાં આવે છે. દરરોજ આ ટુકડાઓમાં ખાંડનું પ્રમાણ પાંચ ટકાના દરે વધારવામાં આવે છે. ખાંડની ટકાવારી એંસી ટકા સુધી પહોંચે ત્યાં સુધી આ પ્રક્રિયા દોહરાવવામાં આવે છે. અંતે તેમાં સુગંધ ઉમેરીને થોડાં દિવસ રાખવામાં આવે છે.

 
વધારાની ચાસણી નીતારીને ટુકડાઓને લૂછીને, કોરા કરીને ૬૦ અંસ તાપમાને સૂકા કરવામાં આવે છે. અંતે તેમને ઝીણી ખાંડમાં રગદોળીને કંટેનરમાં ભરવામાં આવે છે.

 

 
પપૈયું પપૈયાના દુધને સુકવીને બનાવેલું પેપન આહાર પચાવવમાં ખુબ જ ઉપયોગી છે. પપૈયાનું દુધ ઉત્તમ પાચક, કૃમીઘ્ન અને વેદનાશામક છે. પપૈયું વૃદ્ધો માટે ઉત્તમ ફળ છે. એમાં વીટામીન એ, બી, સી અને ડી છે. વળી એમાં રહેલું પેપ્ટોન પ્રોટીનને પચાવવામાં ખુબ જ સહાયક થાય છે. ઘડપણમાં પાચનશક્તી નબળી હોય છે, આંખોનું તેજ તથા હૃદયનું બળ ઘટે છે, તથા નાડીતંત્રનું નીયમન ખોરવાય છે. આ બધી સમસ્યામાં પપૈયું આશીષરુપ છે. પપૈયું ખાવાથી વૃદ્ધોને પુરતી શક્તી મળી રહે છે. પપૈયું પૌષ્ટીક છે. પપૈયામાં વીટામીન સી મોટા પ્રમાણમાં છે. શરીરમાં વીટામીન સી વધુ પ્રમાણમાં હોય તો ત્વચા યુવાન દેખાય, તેના પર કરચલીઓ પડવાના પ્રમાણમાં તથા ત્વચાની રુક્ષતામાં ઘટાડો થાય છે. વીટામીન સી ત્વચા માટે ખુબ જરુરી છે.

 

 
પપૈયાથી નિસ્તેજ ત્વચાને નિખારો …
 

 
beauty n papaiyu
 

 

શું આ ઋતુમાં તમારી ત્વચા સતત ભેજ ગુમાવી રહી છે? નિસ્તેજ બની રહી છે? તો કુદરતી ઉપચાર તરીકે તમે પપૈયાનો ઉપયોગ કરી શકો છો.
 
પપૈયામાં વિટામિન, મિરલ્સ અને પ્રોટીનનું પ્રમાણે ભરપુર હોય છે જે આપણા શરીર અને ત્વચા માટે ‘મેજિક’નું કામ કરે છે. પાકેલું અને કાચું એમ બંને પ્રકારના પપૈયાનો ઉપયોગ કરી ત્વચાને યુવાન બનાવી શકાય છે. ચહેરા પરની ડેડ સ્કિન માટે પૈકેલું પપૈયું બહુ ઉત્તમ છે. આના ઉપયોગથી ત્વચાને એક નવો જ નિખાર મળશે. અને પાકેલું પપૈયુ દરેક પ્રકારની ત્વચાને સુટ થાય છે. પપૈયાની મદદથી તમે ત્વચાને યુવાન પણ બનાવી શકો છો અને ચમકીલી પણ. જાણીએ ત્વચાને નિખારવા માટે કઇ રીતે કરી શકાય પપૈયાનો ઉપયોગ…
 

 
પપૈયાની મદદથી ત્વચાને યુવાન બનાવવાની રીત…
 

 
1/2 કપ પાકેલા પપૈયાને પલ્પ, 1/4 કપ નારિયેળનું દૂધ, 1/4 કપ ખાંડેલા જવ. આ મિશ્રણને તમારા ચહેરા અને ગળા પર હળવા હાથે 5 મિનિટ મસાજ કરો. બાદમાં ચહેરાને દૂધ અને પાણીથી ધોઇ લો. પછી જુઓ તમારો ચહેરો કેવો નિખરી ઉઠે છે.

 
ચહેરા પર ચમક લાવવા માટે પપૈયાનો ઉપયોગ…

 
1/2 કપ પાકેલા પપૈયાનો પલ્પ, 4 ચમચી નારંગીનો રસ, 4 ચમચી ગાજરનો રસ, 1 ચમચી મધ કે ગ્લિસરિન. આ તમામ વસ્તુઓને મિક્સ કરી દો. આ મિશ્રણને ચહેરા પર ફેસપેકની જેમ લગાવી શકો છો અને તેનો મસાજ પણ કરી શકો છો.

 
ઉપરની બંને ટ્રીટમેન્ટ જો તમે નિયમિત કરશો તો તમારો ચહેરો ખીલી ઉઠશે.
 

 

 
papaiyu.2
 

 
પપૈયુ સૌંદર્યની ગેરંટી …
 

 
આપણે આપણા ચહેરાને સુંદર બનાવવા માટે કેટલાયે પ્રકારની કાળજી લઈએ છીએ. જેમાં પાર્લરનો પણ સમાવેશ થાય છે. પરંતુ ઘરે બેસીને પોતાની ત્વચમાં નિખાર લાવવા માટે પપૈયું સર્વશ્રેષ્ઠ છે. પપૈયુ પાચનક્રિયાને સારી રાખવાની સાથે સાથે ચહેરાને પણ ડાઘ રહિત બનાવે છે.

 
જો તમારા ચહેરા પર કાળા ડાઘ હોય તો કાકડી, પપૈયું અને ટામેટાના રસને બરાબર માત્રામાં લઈને ચહેરા પર લેપ કરો. આ લેપ સુકાઈ જાય ત્યારે ચહેરા પર બીજી વખત લેપ કરો. આ રીતે સુકાઈ જવા પર ત્રણથી ચાર વખત ચહેરા પર લેપ કરતાં રહો. ચહેરા પર લેપ કર્યા બાદ વીસ મિનિટ રહેવા દઈને ઠંડા પાણી વડે ચહેરાને ધોઈ લો. સાત થી આઠ દિવસ સુધી સતત આ પ્રક્રિયા કરો તમારા ચહેરા પરથી ડાઘ દૂર થઈ જશે અને ત્વચા એકદમ નીખરી ઉઠશે.
 

 
ત્વચાને તાજગી અને યુવાની આપવા માટે પરફેક્ટ છે પપૈયુ …
 

 
ત્વચામાંથી મોઈશ્ચર સતત ઓછું થતું રહેતું હોય તેવી સિઝનમાં ત્વચાને દમકતી રાખવા માટે એક નવો ઉપાય.

 
પપૈયાને એક સંપૂર્ણ ફળ તરીકે જોવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં મોટાભાગના મહત્વના વિટામીન, ખનીજ અને પ્રોટિન હોય છે. પાકું કે કાચું પપૈયું, બન્ને તમારી ત્વચાને તાજગી અને યુવાની આપવામાં મદદ કરી શકે છે. પાકુ પપૈયું તમારી ત્વચાના ડેડ સેલને ઉખાડીને નવી ત્વચાને બહાર લાવવામાં મદદ કરે છે અને સામાન્ય રીતે બધા જ પ્રકારની ત્વચા પર અસરકારક રહે છે.

 
ત્વચાના સંચાર માટે રેસિપી: 

 
1/2 કપ પાકા પપૈયાનો પલ્પ
1/4 કપ કોકોનટ મિલ્ક (નાળિયેરનું દૂધ)
1/4 કપ ઓટ ફ્લેક્સ

આ મિશ્રણને તમારા ચહેરાથી લઈને ગળા સુધીના હિસ્સા પર 5 મિનીટ સુધી લગાડોને હળવા હાથે ઘસો. ચહેરાને પાણી અને દૂધ સાથે ધોઈ નાંખો. તમે જાતે જ ચહેરા પરની ચમક જોઈ શકશો.
 

 
ત્વચાની ચમક માટેની રેસિપી:
 

 
1/2 કપ પાકા પપૈયાનો પલ્પ
4 ટીસ્પૂન ઓરેન્જ જ્યૂસ
4 ટીસ્પૂન ગાજરનો જ્યૂસ
1 ટીસ્પૂન મધ અથવા ગ્લિસરિન
 

 
ઉપરની સામગ્રીને મિક્સ કરીને તમારા ચહેરા અને ગળાના હિસ્સા પર મસાજ કરો અથવા લગાડીને 5 મિનીટ પછી ધોઈ નાંખો.
 

 
આ બન્ને પ્રક્રિયાનું નિયમિત રીતે પુનરાવર્તન તમારા ચહેરા માટે ફાયદાકારક છે.
 

 

મેક્સિકન પપૈયુ ખાવાથી 99 અમેરિકનો બીમાર …

મૈક્સિકોથી આયાતીત પપૈયુ ખાવાથી અમેરિકામાં 99 વ્યક્તિ બીમાર પડી ગયા.
 
સેંટર ફોર ડિસીઝ કંટ્રોલ એંડ પ્રીવેંશન(સીડીસી)એ જણાવ્યુ કે મૈક્સિકોના સાલમોનેલાથી સંક્રમિત પપૈયુ ખાવાથી કોઈના મોત થવાના સમાચાર નથી. પરંતુ 23 રાજ્યોમાં લોકો બીમાર પડ્યા છે.
 
સ્વાસ્થ્ય અધિકારીઓએ લોકોને પપૈયુ ન ખાવાની સલાહ આપી છે. આ પપૈયુ એગ્રોમેડ પ્રોડ્યુસ ઓફ મૈકએલેન ટૈક્સાસએ મેક્સિકોથી આયાત કર્યુ છે.
 
કંપનીએ સંક્રમણની શંકાને કારણે બ્લોંડી, યાયા, મૈનાનિતા અને ટેસ્ટીલીશિયસ બ્રાંડના પપૈયા પાછા મંગાવી લીધા છે.
 
 
ક્રમશ : (ભાગ-૨)

હવે પછી ભાગ-૨ દ્વારા આપણે પપૈયાના ગુણો અને લાભો વિશે વધુ અગત્યની જાણકારી આવતીકાલની પોસ્ટમાં મેળવીશું. જો જો રખે આવતીકાલ ની પોસ્ટ માણવાની ચૂકી ન જવાય!!!! કે વાંચવાની રહી ન જાય ? …. જો ભૂલાઈ ગયું તો માનશો ઘણું ચૂકી ગયા નો અફસોસ રહેશે!!! …. આવતી કાલે ફરી અહીં  વધુ જાણકારી સાથે ફરી મળીશું, ત્યાં સુધી આજની પોસ્ટ માણી, આપના અમૂલ્ય પ્રતિભાવ જરૂરથી કોમેન્ટ્સ બોક્ષમાં મૂકશો … આભાર.
 

 
લેખ સંકલિત :  સાભાર સંદર્ભ : સંદેશ, દિવ્યભાસ્કર, વેબ દુનિયા, વિકિપીડિયા …
 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net 

email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલા આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can  contact /follow us on :

 

twitter a/c : @dadimanipotli 

 

facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', 'દાદીમાનું ડાયેટ કોર્નર', "જીવન લક્ષ્ય " ..., દાદીમાનુ વૈદુ, વીણેલા મોતી | 4 Comments

હનુમત્પ્રસંગ …

હનુમત્પ્રસંગ …

-     યોગેન્દ્ર સ્વામી …

 

 

 
hanumanji.3
 

 

 
સ્વામી વિવેકાનંદે હનુમાનજીના જીવનનું રહસ્ય બતાવતા કહ્યું છે : ‘તેમના જીવનનું એક માત્ર વ્રત છે – રામાજ્ઞાનું પાલન !’  પોતાનું સમગ્ર અસ્તિવ એમણે શ્રીરામમાં વિલીન કરી દીધું છે.  એમનું પોતાનું કોઈ કર્તૃત્વ નથી.  જ્યારે લંકાદહન જેવું પ્રચંડ પરાક્રમ કરીને હનુમાનજી પરત આવે છે ત્યારે જાંબુવાનજી ભગવાન રામચંદ્ર પાસે હનુમાનજીના પરાક્રમોના વખાણ કરે છે.  પરંતુ હનુમાનજી એટલું જ કહે છે :

 

સો સબ ત્વ પ્રતાપ રઘુરાઈ,
નાથ ન કછુ મોરી પ્રભુતાઈ.

 

આમ હનુમાનજી પોતાના કર્તુત્વનું અભિમાન વિલીન કરી ચૂક્યા છે.  એ મહાબળવાન છે, પણ પ્રભુના બળ સિવાય એમનું કોઈ બળ નથી.  એ સકલગુણનિધાનમ્ છે છતાં એમનો કોઈ ગુણ નથી.  આ એક જ કારણે શ્રી રામ હનુમાનજીને પોતાના સંદેશવાહક દૂત તરીકે પસંદ કરે છે.

 
પ્રભુ પોતાનો સંદેશ દેવા માટે કોણે પસંદ કરે છે ?  પ્રભુ એને જ પસંદ કરે છે કે જેની પાસે પોતાનો કોઈ સંદેશો ન હોય.  એટલે જ શ્રીરામકૃષ્ણ (ઠાકુર) પરમહંસ કહેતા કે મારા મુખેથી મા કાલી બોલે છે.  અને સ્વામી વિવેકાનંદએ પણ કહ્યું છે : ‘હું અશરીરી વાણી બોલું છું.’  નળ, નીલ, અંગદ, જાંબુવાન જેવાં સમર્થ પુરુષોમાંથી કેવળ હનુમાનજીને જ પ્રભુ નિકટ બોલાવી કહે છે :

 

બહુ પ્રકાર સીતહિ સમુઝાએહું,
કબિ બલ વિરહ બેગિ તુમ્હ અએહું.

 

પ્રભુ કહે છે કે હનુમાન તું સીતાને મારા બળ અને વિરહનો સંદેશ આપજે.  પ્રભુના બળનો સંદેશ એ જ આપી શકે જેને પોતાના બળનું અભિમાન ન હોય.  બાકી બધા વાનરોને પોતાના બળનું અભિમાન છે.  કારણ કે સમુદ્રતટ પર ઊભેલા બધા જ પોતપોતાના બળનું વર્ણન કરે છે.

 
જાંબુવાન કહે છે કે ભગવાન વામન જ્યારે વિરાટ રૂપે પ્રગટ્યા ત્યારે મેં, એમણે સાત પ્રદક્ષિણા કરી હતી.  પણ હવે હું વૃદ્ધ થયો છું એટલે સમુદ્રને કુદી નહિ શકું.  અંગદ કહે છે કે હું કુદીને સામે પાર તો જાઉં પણ પાછા ફરવામાં શંશય છે.  આમ બધા જ પોતપોતાના બળનું વર્ણન કરે છે.  પણ હનુમાનજી જે વિક્રાંત કાર્યો કરવા માટે વિખ્યાત છે એ નેત્રો મુંદીને સ્થિર શાંત બેઠા છે.

 
ત્યારે જાંબુવાન એમને ઉદ્દેશીને કહે છે :

 

કહઈ રીંછપતિ સુનુ હનુમાના,
કા ચૂપ સાધિ રહે હુ બલવાના,
પવનતનય બલ પવનસમાના,
બુદ્ધિ વિવેક વિજ્ઞાન નિધાના.

 

હે હનુમાન !  તમે કેમ ચૂપ બેઠા છો !  હે પવનપુત્ર !  તમારું તો પવન જેવું પ્રચંડ બળ છે.  તમે તો બુદ્ધિ, વિવેક અને જ્ઞાનનો ભંડાર છો.

 

કવન સો કાજ કઠિન જગ માંહી,
જો નહિ હોઈ તાત તુમ્હ પાંહી.

 

આ જગતમાં એવું કયું કાર્ય છે, જે તમારાથી ન થાય.

 

રામ કાજ લગી ત્વ અવતારા

જ્યારે જાંબુવાન કહે છે કે રામનું કાર્ય કરવા માટે જ તો તમારો અવતાર થયો છે; ત્યારે સમુદ્રને જાણે હથેળીમાં અંજલિ ભરીને પી જવાના હોય એમ હનુમાનજી ઉઠે છે અને સિંહનાદ કરે છે કે લીલામાત્રમાં આ સાગરને ઓળંગી જઈશ.

 

સમુદ્રનું ઉલ્લંઘન કરતાં હનુમાનજીનું વર્ણન કરતાં ગોસ્વામીજી લખે છે :

 

જિમિ અમોઘ રઘુપતિ કર બાના,
એહિ ભાંતિ ચલેઉ હનુમાના.

 

હનુમાનજીને તુલસીદાસજી ભગવાન રામચંદ્રના અમોઘ બાણ સાથે સરખાવે છે.  બાણ પાછળ બળ કોનું ?  ભગવાનનું.  સંધાન કોનું ?  લક્ષ્ય કોનું ?  ભગવાનનું.  આ જ અવસ્થા હનુમાનજીની છે.  સમુદ્રને ક્ષણમાત્રમાં ઓળંગી હનુમાનજી લંકામાં પ્રવેશ કરે છે.  પછી વિભીષણનો પ્રસંગ આવે છે.  આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિ જોઈએ તો વિભીષણ – જીવ છે.  રાવણ મોહ છે.  કુંભકર્ણ – અભિમાન છે ને મેઘનાદ – કામ છે.   હનુમાનજી આ વિભીષણ રૂપી જીવને પ્રભુ સુધી લઇ જવાનું કાર્ય કરે છે.  એનું વર્ણન કરતાં ગોસ્વામીજી લખે છે :

 

લંકા નિસિચર નિકર નિવાસા,
ઇહાં કહાં સજ્જન કરબાસા.

મન મહું તરક કરે કપિ લાગા,
તેહીં સમય વિભીષણ જાગા.

 

હનુમાનજી વિચાર કરે છે કે લંકા તો રાક્ષસોની નગરી છે.  અહીં સજ્જનનો વાસ ક્યાંથી ?  આ જ સમયે વિભીષણજી જાગે છે.  આ વાત પ્રતિકાત્મક છે.  હનુમાનજીનું આગમન થાય છે અને વિભીષણ જાગી જાય છે.  આમ વિભીષણને જગાવનાર હનુમાનજી છે.  એટલે જ મહાપુરુષોએ હનુમાનજીને પરમ સંત કહ્યા છે.  હનુમાનજીનું કાર્ય જ આ છે.  એ જીવમાં ભક્તિ ઉત્પન્ન કરે છે અને પ્રભુમાં જીવ પ્રત્યે કરુણાનો ઉદય કરે છે.  આ રીતે એ આપણાં જીવનમાં પ્રભુકૃપાની પ્રતિષ્ઠા કરાવે છે.

 
એમણે ભવરોગથી ગ્રસ્ત સુગ્રીવને પ્રભુની મૈત્રી કરાવી નિર્ભય કરાવ્યો.  એમણે રાક્ષસોથી ઘેરાયેલા વિભિષણને પ્રભુનો ચરણાશ્રીત બનાવ્યો.  વિભીષણ પોતાની દશા વર્ણવતા હનુમાનજીને કહે છે :

 

સુનહુ પવનસુત રહનિ હમારી,
જિમિ દસનંહિ મહુંજીભ બિચારી.

 

વિભીષણ કહે છે કે જેમ દાંતની વચ્ચે બિચારી જીભ રહે છે એમ હું આ નગરમાં રહું છું.

 

તાત કબહું મોહિ જાનિ અનાથા,
કરિ હહી કૃપા ભાનુકુલ નાથા.

 

હે તાત !  મુજ અનાથ પર ભાનુકૂળના નાથ ક્યારે કૃપા કરશે !

 

એને હનુમાનજી ભરોસો બંધાવતા કહે છે :

 

સુનહુ વિભીષણ પ્રભુ કે રીતિ,
કર હી સદા સેવક પર પ્રીતિ.

 

હે વિભીષણ, સેવક પર પ્રીતિ રાખવી એ તો પ્રભુનો સ્વભાવ છે.  આમ એ વિભીષણના હૃદયમાં ભગવાન પ્રત્યેની ભક્તિને દ્રઢ કરે છે.  જ્યારે વિભીષણજી રાવણનો સંગાથ છોડીને પ્રભુના શરણમાં આવે છે ત્યારે હનુમાનજી પ્રભુના અંત:કરણમાં કરુણા પ્રગટાવી અને વિભીષણને આશ્રય અપાવે છે.

 
હનુમાનજી ક્ર્યારેક જીવને પ્રભુ પાસે લઇ જાય છે ઓ ક્યારેક પ્રભુને જીવ પાસે લાવે છે.  કારણ સુગ્રીવની મિત્રતા કરાવવા માટે એ ભગવાનને સુગ્રીવ સુધી લઇ જાય છે.  ઘણા રોગી એવા પણ હોય કે વૈધને સામે ચાલીને આવવું પડે.  સુગ્રીવ એવો જ ભવરોગી છે, માટે પ્રભુને એ ત્યાં લઇ જાય છે.

 
આમ, હનુમાનજી સુગ્રીવ પર ઉપકારી છે.  વિભીષણ પર પણ ઉપકારી છે.  એટલું જ નહિ પણ સમગ્ર સંસાર પર ઉપકારી છે.

 

સુનુ કપિ તોહિ સમાન ઉપકારી,
નહિ કોઉ સુરનર મુનિ તનુધારી.

પ્રતિ ઉપકાર કરું ક્યાં તોરા,
સન્મુખ હોઈ શકત ન મનમોરા.

 

હે હનુમાન !  સાંભળ;  તારી સમાન દેવતા, મનુષ્ય, મુની અથવા કોઈ દેહધારી મારા ઉપકારી નથી.  હું પ્રત્યુપકાર (બદલામાં)  તો શું કરું, મારું મન પણ તારી સન્મુખ નથી થઇ શકતું.  હે હનુમાન !  તારા મારી પર એટલા ઉપકાર છે કે હું તારી સામું પણ જોઈ શકતો નથી.

 
સ્વયં સમર્થ પ્રભુ શ્રીરામ જાણે કે અસમર્થતા પ્રગટ કરે છે.  સ્વયં પરમાત્મા પણ જેના ઋણમાંથી મુક્ત થઇ શકતા નથી, જેના ઉપકાર સામે પ્રતિ ઉપકાર કરવા ભગવાન લાચાર છે, જેણે ત્રણ લોકના નાથને પોતાની સેવા-ભક્તિથી જીતી લીધા છે – એવા પરમ ઉપકારી સંત હનુમાનજી સાધારણ જીવને પણ ભગવાન પ્રત્યે ગતી અપાવે છે.  તેઓ ભક્તિને દ્રઢ કરે છે અને ઈશ્વરના હૃદયમાં જીવ પ્રત્યે કરુણાનો ઉદય કરાવીને એને શ્રી પ્રભુનાં ચરણારવિંદમાં સ્થાન અપાવે છે.

 

 

રા.જ.૦૪-૦૬/૪૩-૪૪

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net 

email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલા આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can  contact /follow us on :

 

twitter a/c : @dadimanipotli 

 

facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી | 1 Comment