પૂજાનું વિજ્ઞાન – (ભાગ-૨) …

પૂજાનું વિજ્ઞાન – (ભાગ-૨) …

  • સ્વામી પ્રેમયાનંદ

 

આ અગાઉ આપણે અહીં પૂજાનું વિજ્ઞાન – (ભાગ-૧) … જાણવા અને માણવા કોશિશ કરેલ. આપ ની જાણકારી અને અનુકુળતા  માટે પૂજાનું વિજ્ઞાન – (ભાગ-૧ ) …  ની બ્લોગ પોસ્ટ લીંક આ સાથે ફરી વખત નીચે દર્શાવેલ છે.  આપ બ્લોગ પોસ્ટના નામ  ઉપર ક્લિક કરી ભાગ-૧ ની પોસ્ટ અહીં ફરી માણી શકશો.

 

બ્લોગ લીંક :   

પૂજાનું વિજ્ઞાન – (ભાગ-૧ ) …

 

 

 

pooja

 

 

સર્વ વિધિઓ બાબતની શાસ્ત્રાજ્ઞાઓની કાળજીપૂર્વક અભ્યાસ કરતાં જણાશે કે, તે દરેકની પોતાની વિશિષ્ટતા છે અને આ વિધિઓના પૂર્ણજ્ઞાન અને અર્થ સાથે કોઈ પૂજા કરે તો, પૂજાનો આનંદ વૃદ્ધિ પામશે.  શાસ્ત્રોમાં કહેવાયું છે કે : ‘એક કાર્યની વિશિષ્ટતા – મહત્તાનું જ્ઞાન, એણે કરવાના એક ભાગરૂપ જ છે.  આ જ્ઞાન વિના, (પૂજા વ.નું) સાચું કાર્ય શક્ય નથી.’  આમ કર્મની અગત્યતા સમજ્યા પછી એ કરવામાં આવે તો ભક્તની ભક્તિ અને શ્રદ્ધા સ્વભાવિકપણે સુદૃઢ થયા છે.  પછી એ યંત્રવત્, અને શુષ્ક વિધિ જેવું રહેતું નથી.  ઉલટું, વ્યક્તિના આધ્યાત્મિક જીવનમાં એ ટેકારૂપ છે તેની પાકી ખાતરી થાય છે.  વિધીનો સાચો ભાવ અને તેનું ભીતરનું સત્ય મનુષ્ય અનુભવી અને પ્રાપ્ત કરી શકે તો, ભક્ત તેની આવશ્યકતા અને અગત્ય સમજી શકે.  પછી મંત્રોના સાચા અર્થો, નૈવિદ્ય ધરવું અને ન્યાસ, પ્રાણાયામ, ભૂતશુદ્ધિ, ધ્યાન આદિ પૂજાનાં વિવિધ અંગોની સાચી અગત્ય પણ તેની સમક્ષ સ્પષ્ટ થાય અને, આ સર્વનું ધ્યેય ઈશ્વર સાક્ષાત્કાર છે તેમ પોતાના હૃદયના ઊંડાણમાં એ અનુભવી શકે.

 

વ્યક્તિ પોતાના નિર્ધારિત ધ્યેયે પહોંચવા ચાહતી હોય તો, વિધિના જેટલી જ અગત્યતા આ મંત્રોના અર્થોની છે તે કહેવાની જરૂર નથી.  અર્થોની સમજ સાથે મંત્રોનો પાઠ કરનાર વ્યક્તિ બહ્ક્તિનું પૂર્ણ ફળ મેળવી શકે છે.  ભક્ત મંત્રોનો અર્થ સમજતો હોય તો, દેવ પાસેથી એ શું માંગે છે તે એ જાણે છે તેમ કહેવાની જરૂર નથી.  મંત્રનો અર્થ કેટલો ગહન, વિસ્તૃત અને આકર્ષક છે તે એ ઊંડાણથી સમજતો થઇ જાય છે.  મંત્રો અને ક્રિયાકાંડ બંનેનું ભાન ભક્તને હોય તે સાર્થક ભક્તિ માટે પૂરું આવશ્યક છે.

 

ભક્તિમાં સફળતા મેળવવા માટે, ક્રિયાકાંડના વિવિધ ભાગોને લગતા અનુભવોનો આવિષ્કાર પૂરો જરૂરી છે.  આરંભથી જ, ભક્તિના આંતરિક ધ્યેયની ભાવના ભક્તમાં ઓર્પ્રોત થવી જોઈએ.  देवो भूत्वा देवं यजेत्- એમ શાસ્ત્રાજ્ઞા પણ છે.  ‘તમે જાતે દેવરૂપ છો એમ માણી દેવપૂજા કરો.’  ‘જેવી ભાવના, તેવી શિદ્ધ’  याद्शी भावना सिद्धिर्भवति तादशी |  નિત્ય ઈશ્વરનું ચિંતન કરીને ભક્ત દેવત્વ પ્રાપ્ત કરે છે.

 

દરેક પદાર્થ એના સાચા સ્વરૂપમાં બ્રહ્મ છે, પણ જુદાં જુદાં આચ્છાદનોને કારણે એની સાચી પ્રકૃતિ પ્રકટ થતી નથી.  સાચી વસ્તુનું ધ્યાન ધરવાથી, બાહ્ય આવરણોને ભેદી શકાય છે અને સાધકનું ચિત્ત એમનાં સાચા તત્વને પામી શકે છે.  માટે જ તો, પૂજા વેળા પૂજા કરનારના ચિત્તને પોતાની મૂળ પ્રકૃતિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું કહેવામાં આવે છે.  પૂજક જાતે દિવ્ય છે એટલું જ માનવા પર નહીં પરંતુ પૂજાની સર્વ સામગ્રીને પણ તેવી જ માનવામાં આવે તો એ સર્વ વિશુદ્ધ થઈને, લોકોની આંતરિક દિવ્યતા પણ પ્રગટવા લાગે.

 

ઉપરછલ્લી દ્રષ્ટિએ ભક્તિ સાથે સંકલિત કેટલાક પૂજા પ્રકારો અને તેમના અંગો ઘણીવાર નિરુપયોગી અને અર્થહીન લાગે.  પણ વિવેકપૂત વિચારથી જોતાં તે સર્વ ખરે જ અર્થગર્ભ લાગે :  શુદ્ધ ચિત્ત સાથે પૂજા ખંડમાં પૂજક પ્રવેશે ત્યારથી તે અંતિમ પ્રણામ સુધીનાં બધાં જ પગથિયાં, આચમન, શુદ્ધિકરણ, ન્યાસ, દેવને ધરાતા વિવિધ પદાર્થો, સઘળું જ, આમાંનો એક પણ વિધિ નકામો કે અર્થહીન નથી.  બધી જ વિધિઓ એટલી તો કાળજીપૂર્વક વિચારાઈ છે અને શાસ્ત્રીય રીતે ક્રમબદ્ધ કરવામાં આવી છે કે, એ સઘળાપૂજકને પૂજાનાં ઉત્ત્મોઉત્ત્મ ધ્યેયે લઇ જાય છે –એ ધ્યેય છે પૂજક અને પૂજ્યની એકતાનું.

 

જો કે આપણા આ વિષયવસ્તુની પાછળનો સામાન્ય તાત્વિક સિદ્ધાંત છે અને અહીં એ બાબતમાં માત્ર શાસ્ત્રીય ભૂમિકાની થોડી વિગતવાર ચર્ચા જ ભલે હોય પણ પૂજા તે આધ્યાત્મિક સાધના છે તે લક્ષમાં સ્પષ્ટ રહેવું જ જોઈએ અને, એ સાધનામાં સફળ થવા માટે એનું પ્રત્યેક અંગ પૂર્ણ હોવું જોઈએ, તેમ જ બધા પૂજાપચારો દેવ માટે ભક્તિથી, શ્રદ્ધાથી અને પ્રેમગાંઠથી રંગાયેલા હોવા જોઈએ.  આ છેલ્લે જણાવેલો ભાવનો અભિગમ પૂજાની મુખ્ય આવશ્યકતા છે.  ગીતામાં કહ્યું છે કે, ‘જે કોઈ મને પત્ર. પુષ્પ, ફળ કે જળ ભક્તિથી અપર્ણ કરે છે તેણે, વિશુદ્ધ ચિત્તવાળા મનુષ્યની ભાવપૂર્વકની ભેટ તરીકે, હું સ્વીકારું છું.’

 

કોઈ વૈષ્ણવ સાધકના ગીતમાં પણ એ જ ભાવ સુંદર રીતે વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે :  ‘ભક્તિચંદન લગાડેલા મનરૂપી તુલસીપત્રને પ્રભુને અર્પણ કરનારને ઓસડિયા પર સુખડ ઘસવાની જરૂર નથી.  માત્ર ફૂલોની ભરેલી ટોપલીથી કદી ભક્તિ શક્ય નથી; ફૂલોથી સૌ પૂજન કરે છે પણ મધ તો મધમાખ જ ભોગવે છે,’

 

આપણા ઈષ્ટદેવને ચિત્તનું તુલસીપત્ર અને ભક્તિનું ચંદન ધરવામાં જ ભક્તિની ફલશ્રુતિ રહેલી છે.

 

પૂજોપચાનો અર્થ જાણવો તે એ ઉપચારનો ભાગ છે અને, તેનો અર્થ જાણ્યા વિના કોઈ પૂજાવિધિ શક્ય નથી.  અહીં ઉપર જણાવેલા શાસ્ત્રવાક્યના સંદર્ભમાં પૂજા દરમિયાન કરાતા કેટલાક પૂજોપચાર વિધિઓનું મહત્વ નક્કી કરવાની કોશિશ અહીં કરવામાં આવી છે.  કેટલાક સામાન્ય ઉપચાર વિધિઓના અર્થ અને હેતુઓ નીચે ટૂંકમાં જણાવવામાં આવ્યા છે.

 

ઉપચારોના તથા મંત્રોના, બંનેના અર્થોનો સમાવેશ અર્થજ્ઞાન શબ્દમાં થાય છે.  પ્રત્યેક પૂજોપચાર વિધિનો અર્થ અને તેને લગતા મંત્રનો અર્થ પૂજ્કે જાણવો જ જોઈએ.  વિષયમાં પ્રવેશ કરતાં પહેલાં આરંભમાં થોડાંક સામાન્ય કથનો આપણે જોઈએ.  પૂજા વિષયક કોઈ પણ ઉપચારને અલગ વિચારીને જોઈશું તો, એના સાચા અર્થને ગ્રહણ કરવાનું શક્ય નથી.  આવો ખંડિત અભ્યાસ વિકૃત સમજ ઊભી કરશે.  સમગ્રતાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં જ પૂજોપચારના પ્રત્યેક વિધીનો સાચો હેતુ સાંપડી શકે.  પૂજામાંનું પ્રત્યેક વૈધિક કાર્ય આદિથી તે અંત સુધી સવિચારિત અને સુયોજિત કાર્યના અગત્યના ભાગરૂપ છે.  પૂજાવિધિની દરેક શાસ્ત્રાજ્ઞાના ‘કેમ’  અને ‘શા માટે’  ચોક્કસપણે ગ્રહણ કરવાની શક્તિ સૌ પાસે હોવાનું શક્ય નથી.   પણ આ ઉપચારોના ભીતરના અર્થને તેથી હાનિ થતી નથી.  આવા કિસ્સાઓમાં, શાસ્ત્રાજ્ઞાઓને શ્રેષ્ઠ અધિકારી ગણવી જોઈએ.  ગીતા કહે છે કે :  ‘શાસ્ત્રવિધિઓને તજી દઈને પોતાનીએ કામનાઓનો દોર્યો કોઈ રહે તો તે નથી તો આધ્યાત્મિક પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરતો, નથી સંસારસુખ પામતો કે નથી પરમ ગતિ પામતો.’

 

દક્ષિણેશ્વરમાં પૂજાવિધિ કરતી વેળા શ્રીરામકૃષ્ણને થયેલી અનુભુતિઓમાંથી થોડીક ઉપર આપણે ઊડતી નજર નાખીએ.  આ અનુભૂતિઓ એમનાં જીવનમાં જુદા જુદા સમયે આવી હોવા છતાં, અહીં આપણે તેમનો ઉલ્લેખ સાગમટે જ કરીશું :

 

‘અંગન્યાસ, કરન્યાસ વ., કરતી વેળા પોતે તે અક્ષરોનું જવલિત રંગોમાં દેહમાં દર્શન કરતા એમ ઠાકુર કહેતા.  સુષુમણાથી સહસ્રાર જતી કુંડલિની શક્તિ એમને પ્રત્યક્ષ થતી.  દેહના જે ભાગો છોડી એ શક્તિ એમને પ્રત્યક્ષ થતી.  દેહના જે ભાગો છોડી એ શક્તિ ઉપર જતી તે ભાગો એમને મૃત બની જતા.  તેમજ, શાસ્ત્રાનુસાર, પોતાની ચોમેર પાણીનું પ્રોક્ષણ કરીને ‘રં’  મંત્ર બોલતા, અને પૂજાસ્થાન ફરતે ચોમેર અગ્નિની કલ્પના કરતા ત્યારે, સેંકડો અગ્નિજિહવાઓ વાળો ઓળંગી ન શકાય તેવો અગ્નિ પૂજાસ્થાન ફરતો અને ચોમેરથી રક્ષણ કરતો તેમને દેખાતો.’

 

‘(ઠાકુરે કહ્યું છે કે)  સંધ્યાપૂજા કરતી વેળા શાસ્ત્ર વચનાનુસાર હું માનતો કે ભીતરનો પાપપુરુષ બળી ગયો છે.  દેહ ભીતર પાપપુરુષ છે અને એ આ રીતે બળીને ખાખ થશે તે ત્યારે કોણ જાણતું હતું.  સાધનાના પ્રારંભથી અંગદાહની પીડાની અનુભૂતિ થતી.  ‘આ તે કયો રોગ છે ?’  એમ હું વિચારતો.  ધીમે ધીમે વધીને એ પીડા અસહ્ય થઇ જતી.  વૈદોએ બતાવેલાં જુદાં જુદાં તેલનું મર્દન કરતો; પણ એ બળતરા જરા ય દૂર ન થતી.  એક દિવસ પંચવટી નીચે બેઠો હતો ત્યારે, મેશ જેવો કાળો, લાલઘૂમ આંખોવાળો અને બિહામણા દેખાવવાળો એક પુરુષ, પીધેલો હોય તેમ લથડિયાં ખાતો (પોતાનો દેહ ચીંધી)  આમાંથી બહાર નીકળ્યો અને મારીએ સન્મુખ ચાલવા લાગ્યો.  મેં ફરી જોયું તો ગંભીર આકૃતિવાળો, ભગવાં પહેરેલો, હાથમાં ત્રિશુળ ધારણ કરતો બીજો એક પુરુષ આ જ શરીરમાંથી બહાર આવ્યો અને એણે અગાઉ પ્રગટ થયેલા પુરુષ પર જોરદાર હલ્લો કરી તેને હણી નાખ્યો, આ દર્શન પછી દેહની બળતરા થોડાં સમય માટે ઘટી ગઈ.  પાપપુરુષ બળી ગયો ત્યાં સુધી,  છ મહિના પર્યંત, એ બળતરા મેં અનુભવી હતી.’  ‘પૂજાવખતે માતાજીને તેઓ નૈવેધ ધરતા હોય ત્યારે માતાજીનાં નયનમાંથી તેજદાર કિરણ આવી ધરાવેલા બધાં પદાર્થોને સ્પર્શી પાછું એ નયનમાં સમાઈ જતું એમને દેખાતું.’

 

આવાં કેટલાંય દ્રષ્ટાંતો આપી શકાય.  પણ આપણા વિષય ભણી આપણે પાછા વળીએ.  સ્નાનથી શુદ્ધ થઈને અને દૈનિક પ્રાર્થના કર્યા પછી ભક્તે પૂજાખંડમાં પ્રવેશવું એ પ્રથમ સૂચના છે; પછી સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરવાના અને ઉત્તર કે પૂર્વ તરફ મોં રાખી બેસવું.

 

ઉત્તર કે પૂર્વાભિમુખ બેસવાનીએ આ સૂચના અગત્યની છે.  આ સુચનાઓ પ્રતીકરૂપે છે.  સૂર્ય જ્ઞાનનું પ્રતીક છે અને એનો ઉદય પૂર્વમાં થાય છે.  એટલે, પૂર્વનો વિચાર, સહજપણે, સૂર્યોદયના ભાવની પ્રેરણા આપે છે.  લોહચુબંકની સોય હંમેશા ઉત્તરાભિમુખ જ હોવું જોઈએ.  ઉત્તર દિશાનો ઉલ્લેખ થતાં, મન સહજ રીતે ઈશ્વર ભણી વળવા લાગે છે.  તેથી જ તો, પૂજા સમયે પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ મુખ રાખી બેસવાની સલાહ સાધકને આપવામાં આવે છે.

 

(રા.જ.૧૨-૧૦(૧૫-૧૭)

 

 

(સંદર્ભ સૂચિ  :  અલગ અલગ અંદાજીત કુલ ૨૬ ગ્રંથોમાંથી સંદર્ભ લઇ આ બંને ભાગની પોસ્ટ તૈયાર કરવામાં આવેલ  છે, જે નામાવલી લાંબી હોઈ, તેને સ્થાન આપવું અહીં  જરૂરી ન હોય, આપેલ નથી. )
 

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી | Leave a comment

નિર્ણય પ્રક્રિયા …

નિર્ણય પ્રક્રિયા  …

-મહેશ શાહ, જય શ્રી કૃષ્ણ મેરેજ બ્યુરો, વડોદરા

 

 
decision
 

 

એક સગર્ભા હરણી પોતાના બચ્ચાને જન્મ આપવા જંગલમાં સારા અને સલામત સ્થળની શોધમાં નીકળી હતી. નદી કિનારા પર ઘાસવાળા એક મેદાન પર તેની નજર ઠરી. બાજુમાં જ એક વિશાળ પટવાળી નદી ધસમસતી વહેતી હતી, મેદાન ઘાસ અને અન્ય વનસ્પતિથી હરિયાળું  લાગતું હતું.  એ હજુ ત્યાં પહોંચી એટલામાં જ તેને પ્રસવ પીડા ઉપડી.  હવે તો બચ્ચાને ત્યાં જ જન્મ આપવો પડે તેમ હતું.  બીજે ક્યાંય જવાની શક્યતા રહી ન હતી.

 

અચાનક આકાશમાં ઘટાટોપ વાદળો ઘેરાણાં, મેઘનો ગડગડાટ અને વીજળીના ચમકારાઓ વાતાવરણને બિહામણું બનાવી રહ્યા હતા. વીજળી પડી એટલે દાવાનળ પ્રગટ્યો.  હરણીની જમણી બાજુ ઘણા દિવસનો ભૂખ્યો વાઘ તરાપ મારવા તૈયાર ઉભો હતો.  ડાબી બાજુ એક શિકારી તીર મારવાની તૈયારીમાં હતો.  હરણી નિર્ણય કરી શકાતી ન હતી કે હવે શું કરવું.

 

તે પ્રસવ પીડામાં છે. ધસમસતી નદી, આગ, વાઘ અને શિકારીથી ઘેરાયેલી છે. તે શું કરશે ?  તે બચ્ચાને જન્મ આપશે ?  તેનું શું થશે ?  દાવાનળમાં  બચ્ચા સાથે  બળી જશે ?  શિકારીનો શિકાર થઇ જશે? બંને વાઘનો કોળીયો થઇ જશે ?  ભાગવાના પ્રયાસમાં નદીના પ્રવાહમાં તણાઈ જશે ?  તે અને બચ્ચું બંને અથવા કોઈ એક મરી જશે.

 

ખરેખર શું થયું તે આપને જણાવું.

 

ભયંકર કડાકા સાથે વીજળી થઇ. વીજળીના ચમકારે શિકારી અંજાઈ ગયો અને નિશાન ચુકી ગયો તેથી તેનું તીર પેલા વાઘને મારી લાગ્યું.  વરસાદ વરસવાનું શરૂ થયું. દાવાનળ બુઝાઈ ગયો.  હરણીએ સ્વસ્થ બચ્ચાને જન્મ આપ્યો.  વહાલથી ચાટવા લાગી.  બંને સલામત, બંને સ્વસ્થ, બંને ખુશ.

 

આપણા જીવનમાં પણ આવું જ બને છે. અનેક સમસ્યાઓ  આપણને બધી બાજુથી ઘેરી વળે છે. ઉપાય નજર સામે દેખાતો નથી. મતિ મૂંઝાઈ જાય છે. નિર્ણય શક્તિ કસોટીએ ચડે છે. એવું પણ બને કે અચાનક, અણધારી, વણમાગી દૈવી મદદ મળી જાય અને બધું કુશળ મંગળ થઇ રહે.

 

આ દ્રષ્ટાંત કથામાંથી આપણે  શું શીખી શકીએ ? 

 

આપણે જોયું કે હરણી પાસે કોઈ વિકલ્પ હતો જ નહીં. તે કશું જ કરી શકવાની સ્થિતિમાં ન હતી. તે નિ:સહાય હતી, નિ:સાધન હતી. પોતાની જાતે સમસ્યાઓનો ઉકેલ મેળવી શકે તેમ ન હતી તેથી બની શકે કે તે ગભરાઈને કોઈક ખોટું પગલું ભરી બેઠી હોત. જો તેમ થયું હોત તો તો ભયંકર પરિણામ આવત. એક યા બીજી રીતે તેનો વિનાશ જ થયો હોત.

 

નિયતીએ તો તેનું ભલું જ વિચાર્યું હતું પણ જે તે વખતે તેને ખ્યાલ ન હોય તે સ્વાભાવિક છે, સમજી શકાય તેવું છે. પણ સદનસીબે તે ગભરાઈ નહી, કોઈ ઉતાવળીયું પગલું ભર્યું નહીં. કદાચ શું કરવું તેના અજ્ઞાનના કારણે કે મનોમન પ્રભુમાં શ્રદ્ધા સાથે તેણે માત્ર બચ્ચાને જન્મ આપવા ઉપર ધ્યાન આપ્યું.

 

આ દ્રષ્ટાંત આપણને શીખવે છે કે આપણે આપણા કર્તવ્ય ઉપર, આપણા ધર્મ ઉપર ધ્યાન આપીએ તો બાકીનું બધું સરળ થઇ રહે છે. પ્રભુ ઉપર શ્રધ્ધા સાથે, વિશ્વાસપૂર્વક, ભરોસા સભર તેમ કરીએ તો આપોઆપ અનુકુળતાઓનો અંબાર ઉભો થઇ જાય છે. ‘હરિ કરે તે ખરી’ની શ્રદ્ધા આપણને જીવનની કપરી કસોટીઓમાં પણ ટકી રહેવાનું જ નહીં લડી લેવાનું પણ બળ આપે છે. કહે છે ને કે સમશ્યા વિકટ હોય ત્યારે પ્રભુને નિકટ રાખો તો ઉકેલ આસાન છે.

 

અહીં ગીતાનો ઉપદેશ પણ યાદ આવવો સ્વાભાવિક છે. વારંવાર પ્રયોજાતું વાક્ય “कर्मण्ये वाधिकारस्ते….” અહીં પણ લાગુ પડી શકે છે. હરણીનું  કર્મ બચ્ચાંને જન્મ આપવાનું હતું. અન્ય ચિંતાઓ છોડી તેણે તે કાર્ય તેણે યોગ્ય રીતે કર્યું એટલે બાકીની અનુકુળતાઓ આપોઆપ આવી મળી.

 

શ્રીમદ ભગવદ ગીતાનું તેવું બીજુ જાણીતું સંદર્ભ વાક્ય છે, “નિર્ણય પ્રક્રિયા  …સર્વ ધર્મ ત્યજી મારા શરણે આવ….” આપણે જાણીએ છીએ કે ગીતાજીમાં ધર્મનો અર્થ કર્તવ્ય અથવા ફરજ થાય છે. હરણીનુંકર્તવ્ય હતું  પોતાના અને બચ્ચાના જીવની રક્ષા કરવી. તે માટે તેણે ત્યાંથી ભાગી જવાની, સલામત સ્થળે ચાલ્યા જવાની જરૂરત હતી. સફળતા મળે કે ન પણ મળે તેણે ઉત્તમ પ્રયાસ તો કરવો જ જોઈતો હતો. હરણી એ કશું જ ન કર્યું. જાણે અજાણે તેણે બધું તજી (સર્વ ધર્મનો ત્યાગ કરી) ભગવાન ભરોસે બચ્ચાને જન્મ આપ્યો. પ્રભુ એ શું કર્યું ?  પોતાના વચનનું પાલન કર્યું અને સર્વ તકલીફો, સર્વ અડચણો પૂર્ણતયા દુર કરી દીધી.

 

આવી અગર આથી પણ કપરી પરીસ્થીતીથી ઘેરાઈ જવાનું મારા તમારા કે કોઈના પણ માટે બની શકે. એવું લાગે કે હવે કોઈ ઉપાય નથી, હવે તો બસ આવી જ બન્યું, આપણા બારે વહાણ ડૂબીજવાના. ત્યારે આ દ્રષ્ટાંત યાદ કરવા જેવું ખરૂં.

 

અહીં  સુધી આ મુદ્દો આપણે આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટીએ તપાસ્યો. હવે જરા તર્કની દ્રષ્ટીએ પણ નાણી જોઈએ ? આવા દરેક પ્રસંગે એક યા બીજો નિર્ણય લેવો જ પડે છે કારણ કે, આપણે જાણીએ છીએ કે, નિર્ણય ન લેવો તે પોતે પણ એક સ્વતંત્ર નિર્ણય છે.

 

આવો, અહીં નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા માટે જાણીતા પેલા સાત સોપાન યાદ કરી લઇએ

 

કોઈ નિર્ણય ક્યારેય ૧૦૦% સાચો કે તદ્દન ખોટો હોતો નથી. પરિસ્થિતિ પ્રમાણે, જરૂરીયાત પ્રમાણે સુયોગ્ય નિર્ણય લેવાય છે. તે જે તે પરિસ્થિતિમાં તે સુયોગ્ય appropriate હોઈ શકે છે.આવો નિર્ણય લેવા માટે માનસશાસ્ત્રીય રીતે સાત સોપાનો બતાવાયા છે. જે નીચે મુજબ છે.

 

૧. હકીકતો અને માહિતી એકઠી કરો. 

સાચો કે ઉત્તમ નિર્ણય લેવા માટે પરિસ્થિતિનો પૂર્ણ અભ્યાસ જરૂરી છે. ૩૬૦ ના અભ્યાસ પછી જ સાચા નિર્ણયપર આવવાનું શક્ય બને છે. માટે શક્ય તેટલી બધી (૩૬૦ શક્ય નથી હોતી) જ વિગતો એકઠી કરવી જોઈએ. સાથે સાથે એ પણ યાદ રહે કે આપણી પાસે અમર્યાદિત સમય નથી હોતો. અભ્યાસને નામે મોડું પણ ન થવું જોઈએ.

 

૨. ધારણાઓ બાંધો. 

હકીકતોનાં અભ્યાસ ઉપરથી શક્ય પરિણામો અને ઉકેલની ધારણાઓ બાંધો. યોગ્ય અને વ્યાજબી ધારણાઓનું હકીકતો અને માહિતી જેટલું જ (બલ્કે થોડું વધુ) મહત્વ છે.

 

૩. વિકલ્પો ઓળખી કાઢો. 

સમસ્યાના વૈકલ્પિક ઉકેલ શું શું હોઈ શકે તે અને દરેક ઉકેલના બધાં જ પાંસાઓ વિચારી કાઢો.

 

૪. તર્ક શક્તિ અને વ્યાવહારિક બુદ્ધિના ત્રાજવે તે ઉકેલને તોલો (ચકાસો).  

તમે વિચારેલા સૌ વિકલ્પો અને તેના પરિણામો અંગે તાર્કિક રીતે વિચારો.

 

૫. લાગણીના મુદ્દાઓ ઉમેરો. 

માનવ સહજ લાગણીઓ અને જે તે નિર્ણયથી કોઈની (કે તમારી પોતાની) લાગણીઓ પર થનારી સારી કે નરસી અસરો વિષે વિચારો. લાગણીઓમાં દોરવાવું ન જોઈએ.

 

૬. નિર્ણય ઉપર આવો.   

પ્રથમ પાંચ પગલાંઓના આધારે સ્વસ્થ ચિત્તે નિર્ણય લો.

 

૭. જરૂર પડે તો નિર્ણય બદલતાં અચકાવ નહીં. 

લીધેલા નિર્ણયને જડતાથી વળગી ન રહેવાય. જરૂર પડે તો તેમાં ફેરફાર કરવાની તૈયારી રાખવી જ પડે. લવચિકતા કે flexibility પણ ઉત્તમ ગુણ છે. 

 

ભગવાને ધાર્યું હશે તે થશે, પાંચમની છઠ્ઠ નથી થતી જેવા સુત્રો અકર્મણ્યતાના દ્યોતક છે. ભગવાન આવી આપણા સૌ દુખો અને તકલીફો ચપટી વગાડતાં જ દુર કરી દેવાના નથી. તેમણે આપેલી બુદ્ધિ અને તર્કના ઉપયોગથી આપણે જ નિર્ણય લઇ તેને અમલમાં મુકવાનો રહે છે.

 

નિર્ણયની પ્રક્રિયામાં અત્યત અગત્યની જરૂરત રહે છે, હિંમતની. બધાં જ પાંસા વિચારી ઉપર દર્શાવેલા સાત સોપાનોના આધારે નિર્ણય લેવામાં પણ થોડી હિંમત અને થોડી શ્રદ્ધાની જરૂરત રહે છે. તે કેળવવા જે તે વિષયનો વિગતવાર (તલસ્પર્શી?) અભ્યાસ ઉપયોગી થાય છે. બીજી એક જરૂરીયાત અનુભવની છે. ‘તરતા આવડે નહીં ત્યાં સુધી પાણીમાં પડીશ  જ નહીં’ નું ડરપોક વલણ છોડવું પડે, ભૂલ થાય તો ભલે થતી એવા મક્કમ મનોબળથી, નર્મદના શબ્દોમાં કહીએ તો ‘યા હોમ કરીને’ પડવું જ પડે તો જ સાચી નિર્ણય શક્તિ પ્રાપ્ત થશે. પેલી જાહેરાતમાં કહે છે તેમ ‘ડર કે આગે જીત હૈ’.

 

તમે કોને આધાર બનાવશો ?  શ્રદ્ધા કે તર્ક ?  બની શકે કે બંનેનું સુયોગ્ય મિશ્રણ પણ તમને પસંદ હોય. તર્કના સઢમાં શ્રદ્ધાનો પવન ભરીને ઝુકાવીએ?

 

 

© Mahesh Shah 2014

 

 સંપર્ક :

mahesh shah.1

 મહેશ શાહ

જય શ્રીકૃષ્ણ મેરેજ બ્યુરો, વડોદરા.

મો. +૯૧- ૯૪૨૬૩૪૬૩૬૪/ ૦૨૬૫- ૨૩૩૦૦૮૩

                                    email :   feedback2m@gmail.com

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

‘દાદીમા ની પોટલી’ પર આજની પોસ્ટ પ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા  બદલ અમો શ્રી મહેશભાઈ શાહ (વડોદરા) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

(મૂળ વાર્તા અંગ્રેજીમાં  …)

 
 

THE PREGNANT DEER (inspirational Story)

 

 pregnant deer
 

 

In a forest, a pregnant deer is about to give birth. She finds a remote grass field near a strong-flowing river. This seems a safe place.

Suddenly labour pains begin.

At the same moment, dark clouds gather around above and lightning starts a forest fire. She looks to her left and sees a hunter with his bow extended pointing at her. To her right, she spots a hungry lion approaching her.

What can the pregnant deer do?  She is in labour! What will happen?  Will the deer survive?  Will she give birth to a fawn?  Will the fawn survive?  Or will everything be burnt by the forest fire?  Will she perish to the hunters’ arrow? Will she die a horrible death at the hands of the hungry male lion approaching her?  She is constrained by the fire on the one side and the flowing river on the other and boxed in by her natural predators.

What does she do? She focuses on giving birth to a new life.

The sequence of events that follows are:

- Lightning strikes and blinds the hunter.

- He releases the arrow which zips past the deer and strikes the hungry lion.

- It starts to rain heavily, and the forest fire is slowly doused by the rain.

- The deer gives birth to a healthy fawn.

In our life too, there are moments of choice when we are confronted on all sides with negative thoughts and possibilities. Some thoughts are so powerful they overcome us and overwhelm us. Maybe we can learn from the deer. The priority of the deer, in that given moment, was simply to give birth to a baby.

The rest was not in her hands and any action or reaction that changed her focus would have likely resulted in death or disaster.

Where is your focus?  In the midst of the storm keep it on The Lord!

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, મહેશ શાહ, વીણેલા મોતી | 2 Comments

શિયાળામાં રોજ ખાઓ ૪ કાજૂ અને હજારો વર્ષ જુની આ ઔષધીનો રસ રોજ પીશો …આ ફાયદા જાણી ! …

રોજ ખાઓ ૪ કાજૂ અને જુઓ પછી સ્વાસ્થ્ય પર તેનો જાદુ, અજમાવી લો!  …

 

 
cashew nuts
 

 
હવે શિયાળાની છાના પગે શરૂઆત થઈ ગઈ છે. સાંજના સમયે ફુલ ગુલાબી ઠંડીનો એહસાસ થવા લાગ્યો છે. જેથી અમે તમને ઠંડીની આ ઋતુમાં તમારા સ્વાસ્થ્ય માટે ઉત્તમ એવા ડ્રાયફ્રુટ્સના ફાયદા, ઉપયોગ રીત, કેટલી માત્રામાં ખાવા વગેરે જાણકારી આપીશું. જેમાં આજે શરૂઆત કરીશું કાજૂથી.

 
કાજૂને ડ્રાયફ્રુટ્સનો રાજા માનવામાં આવે છે. સ્વાદ અને સ્વાસ્થ્ય જાળવી રાખવામાં કાજૂનો તો જવાબ જ નથી. જો દરરોજ કાજૂ ખાવામાં આવે તો તેના અનેક શારીરિક અને માનસિક ફાયદા છે. થોડાક કાજૂ ખાવાથી શરીરને પુષ્કળ ઊર્જા તો મળે જ છે સાથે કેટલીક બીમારીઓ આપણી આસપાસ પણ નથી ફરકતી. જેથી આજે અમે તમને આવા કેટલાક કાજૂના બેજોડ ફાયદા બતાવવા જઈ રહ્યા છે. જે જાણી તમે પણ રોજ કાજૂ ખાતા થઈ જશો.

 
-પચવામાં હળવાં, મધુર, સ્નિગ્ધ અને ગરમ એવાં કાજૂ પેશાબ લાવનાર, લોહી શુદ્ધ કરનાર, વીર્યવર્ધક, તથા ભુખ ઉઘાડનાર છે. કીડની આકારનાં કાજૂનાં ફળો કીડનીનાં દર્દોમાં પણ ઉપયોગી છે.

 
-કહેવાય છે કે મેવાનું રાજ કાજૂમાં છે અને ખરેખર કાજૂનો કોઇ જવાબ નથી. આને ખાવાથી જ્યાં તમને ઊર્જા મળે છે ત્યાંજ તમને સુંદર પણ બનાવે છે. કાજૂમાં પ્રોટીન ભરપૂર માત્રામાં હોય છે જે તમારા હાડકાઓને મજબૂત બનાવે છે. કાજૂ મસૂડા અને દાંતોને સ્વસ્થ રાખે છે.

 
-તમને ખબર છે કે કાજૂમાં મોનો સૈચુરેટડ ફેટ હોય છે જે હ્રદયને સ્વસ્થ રાખે છે અને હ્રદયના રોગોથી દુર રાખે છે. કાજૂમાં એન્ટી ઓક્સિડેંટ પણ હોય છે જે કેન્સરથી ચાવે છે. કાજૂમાં વઘારે પડતી ઊર્જા હોય છે અને તેમાં dietry fibre ની માત્રા પણ વઘારે હોય છે તેના લીઘે તેને ખાવાથી શરીરનું વજન સંતુલિત રહે છે.

 
-રોજ સવારે 4-5 કાજૂનો નિયમિત સેવન કરવાથી વાળ ઉતરતા બંઘ થાય છે. અને સ્ક્રિન માટે પણ ઘણો ફાયદાકારક છે. કાજૂને દૂધમાં ભેળવી રગડવાથી સ્ક્રિન સુંદર અને મુલાયમ બને છે.સાથે કાજૂ તમારી રંગત પણ નિખારે છે. હા, એ સાચું છે કે કાજૂ ઘણો મોંઘો છે પણ સૌ દવાઓ ખાવાથી સારું છે કે કાજૂનો સેવન કરો. જે તમને સુંદર અને સેહતમંદ બનવા છે.
 

 
cashew nuts.1
 

 
કાજૂનાં ફળ જઠરના વિવિધ રોગો જેવા કે મંદાગ્ની, કબજીયાત, આફરો, ઝાડા, અપચો, અજીર્ણમાં ફાયદાકારક છે.

નળવિકારમાં ૮થી ૧૦ કાજૂ ઘીમાં શેકીને મરી-મીઠું ભભરાવીને નરણા કોઠે ખાવાથી ખુબ ફાયદો કરે છે.

 
મગજની નબળાઈ અને મંદસ્મૃતીમાં રોજ સવારે ૪થી ૮ કાજૂ ખાઈ ઉપર ૧ ચમચી મધ કે ૧ કપ દૂધ પીવાથી મગજની નબળાઈ દુર થાય છે.

 

 

થાકને દૂર કરે છે-

 

 
કાજૂને ઊર્જા માટેનો એક સારો સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે. કાજૂ ખાવાથી શરીરને શક્તિ પણ મળે છે. કાજૂની કોઈપણ આડઅસર હોતી નથી અને દરેક ઉંમરના લોકો તેને ખાઈ શકે છે. જ્યારે તમે કોઈ કામ કર્યા વિના થાક અનુભવો અથવા તમારો મુડ અપસેટ હોય તો બે-ત્રણ કાજૂ ચાવીને ખાઈ લેવા.
 

 

હાડકાને મજબૂત બનાવે છે-

 

 
કાજૂમાં પ્રોટીન ભરપૂર માત્રામાં હોય છે. જેનાથી હાડકા મજબૂત બને છે. કાજૂ પેઢા અને દાંતને પણ સ્વાસ્થ રાખે છે. કાજૂમાં મોનો ફેચુરેટેડ ફેટ હોય છે. જે હૃદયને સ્વસ્થ રાખે છે. કાજૂમાં એન્ટીઓક્સીડેન્ટ પણ હોય છે. જે કેંસર જેવા જીવલેણ રોગો સામે રક્ષણ આપે છે. કાજૂ ખાવાથી વજન પણ નિયંત્રણમાં રહે છે.
 

 

 
મગજને તેજ બનાવે છે-

 

 
કાજૂમાં એક પ્રકારનું તેલ હોય છે. કાજૂ વિટામિન બીનો ખજાનો છે. એટલે જ તેને તાત્કાલિક શક્તિ આપતું શક્તિવર્ધક પદાર્થ માનવામાં આવે છે. ભૂખ્યા પેટે કાજૂ ખાઈને મધ ખાવાથી યાદશક્તિમાં ઝડપથી વધારો થાય છે. કાજૂ ખાવાથી યૂરિક અમ્લ બનતું નથી. કાજૂનું તેલ સફેદ ડાઘા પર લગાવવાથી તે સફેદ ડાઘા દૂર થઈ જાય છે. કાજૂ ખાવાથી બ્લડપ્રેશર નિયંત્રણમાં રહે છે.
 

 

કોલેસ્ટ્રોલ કંટ્રોલમાં રાખે છે-

 

 
કાજૂમાં પ્રોટીન ભરપૂર માત્રામાં હોય છે. તે પાચનમાં પણ પ્રબળ હોય છે. કાજૂ મૂત્રપિંડને તાકાત આપે છે. કાજૂમાં લોહ વધુ માત્રામાં હોય છે. જેથી જે લોકોમાં લોહીની ઉણપ હોય તે લોકોને શિયાળામાં અચૂક કાજૂ ખાવા જ જોઈએ. કાજૂ પાચન શક્તિમાં વધારો કરે છે. કાજૂ ખાવાથી ભૂખ વધુ લાગે છે. આંતરડામાં ભરેલી ગેસ બહાર નિકળે છે. કાજૂ ખાવાથી નબળાઈ દૂર થાય છે.
 

 

ત્વચા માટે વરદાન છે-

 

 
કાજૂને પાણીમાં પલાળી અને પીસીને મસાજ અને રંગ નિખરવા માટે કરવામાં આવે છે. કાજૂ ઓઈલી, શુષ્ક એમ બધી જાતની ત્વચા માટે લાભકારી છે. જો તમારી ત્વચા ઓઈલી હોય તો કાજૂને આખી રાત દૂધમાં પલાળી રાખવી અને સવારે તેને પીસીને તેમાં મુલતાની માટી, લીંબૂ અથવા દહીં મિક્ષ કરી ચહેરા પર લગાવવાથી ફાયદો થાય છે.
 

 

તંદુરસ્ત અને સુંદર બનાવે છે-

 

 
કાજૂને દૂધ સાથે ઘસીને લગાવવાથી ત્વચા સુંદર અને મુલાયમ બને છે. નિયમિત કાજૂ ખાવાથી વાળ ખરવાની સમસ્યા દૂર થાય છે.

 

ગોડ્ઝ ઓન કન્ટ્રીનો પ્રસિદ્ધ સૂકો મેવો,  કાજૂના કોચલાનો ગર કાચો કે શેકીને કે મીઠાવાળો કરીને ખવાય છે. સૈકાઓથી કેરલાની વાણિજ્યિક નિકાસની વસ્તુ કાજૂ, પરંપરાગત રીતે આ પ્રદેશની રસોઈને મીઠી લહેજતદાર બનાવવા માટે વપરાય છે. એવું કહેવાય છે કે પોર્ટુગિઝ વેપારીઓ કાજૂને કેરલામાં લઈ આવ્યા હતાં.

 
કાજૂના વૃક્ષને (એનાકાર્ડિયમ ઓક્સિડેન્ટલ) મલયાલમમાં લોકો પરાંગી મવુ કહે છે અને મોટાભાગના કાજૂ પ્રક્રિયા એકમો કોલ્લમ જિલ્લાઓમાં કેન્દ્રિત થયા છે.

 
કાજૂના વૃક્ષો 12 મીટર ઊંચા ઊગે છે અને મોટેભાગે વિશ્વના ઉષ્ણકટિબંધવાળા પ્રદેશોમાં-ભારત, શ્રીલંકા, મલેશિયા, ફિલિપાઈન્સ, બ્રાઝિલ, તથા આફ્રિકામાં તે થાય છે. વાવેતર પછી ત્રણ વર્ષે વૃક્ષ ઉપજ આપે છે. આંઠથી દશમાં વર્ષ દરમિયાન ફળ થવાની ક્ષમતા અધિકતમ પર પહોંચે છે અને વૃક્ષ 30 થી 40 વર્ષ ટકે છે.

 
કાજૂ પ્રક્રિયામાં શેકવુ, કોચલાં દૂર કરવાં, કોચલામાંથી તેલ કાઢવું, માવા પરથી છાલ કાઢવી, ગુણવત્તા પ્રમાણે કાજૂ પસંદ કરીને પેક કરવાનો સમાવેશ થાય છે. આ કાજૂ બજારમાં, ગુણવત્તા અને બ્રાન્ડ નામો પ્રમાણે જુદા જુદા ભાવે મળે છે.
 

 

સામાન્ય લાક્ષણિક્તાઓ …

 

 
કાજૂ (એનાકાર્ડિયમ ઑસિડેન્ટાલે એલ, એનાકાર્ડિએસિ ) ઉષ્ણ કટિબંધ સદાબહાર વૃક્ષ છે. ફોતરાંવાળા ખાઈ શકાઈ તેવા ઝાડના ફળોમાં કાજૂનું વેશ્વિક ઉત્પાદનમાં ત્રીજે ક્રમે છે. વિશ્વમાં કાજૂનો વેપાર ફક્ત 20મી સદીના મધ્ય ભાગથી જ વધવા માંડ્યો છે અને તેના વિકાસના પાછલાં વર્ષોમાં વેપારમાં ધરખમ ફેરફારો નોંધાયા છે. વિવિધ સમયગાળાઓમાં પ્રત્યેક દેશોના મહત્ત્વમાં વધારો અને ઘટાડો નોંધાયો છે.
 

 
raw cashewniuts
 

 
કાજૂમાં તેના મીંજનો વેપાર તેના કદ, રંગ અને ગુણવત્તાના અન્ય માપદંડોને આધારે થાય છે.

 

 

શિયાળામાં હજારો વર્ષ જુની આ ઔષધીનો રસ રોજ પીશો, આ ફાયદા જાણી! …

 

 
aelovera
 
(તસવીરોનો ઉપયોગ પ્રસ્તુતીકરણ માટે કરવામાં આવ્યો છે.)
 

 

 -એલોવેરોને સૌથી શ્રેષ્ઠ એન્ટિબાયોટિક અને એન્ટિસેપ્ટિક માનવામાં આવે છે.
 

ધૃતકુમારી અર્થાત્ એલોવેરા 5000 વર્ષ જૂની રામબાણ ઔષધી છે. તેનું વાનસ્પતિક નામ ધૃતકુમારી, કુવારપાઠુ છે. તેને સંજીવની છોડ પણ કહેવામાં આવે છે. તેની લગભગ 250 ઉપજાતિઓ છે જેમાંથી કેટલીક ગણતરીની જ ઔષધીય ગુણોથી યુક્ત હોય છે. તેની કેટલીક પ્રજાતીઓમાંથી એક છે જે સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી છે, તે છે બાર્બાડેન્સીસ મિલર જેને અલોવેરા પણ કહેવામાં આવે છે.

 
આપણા શરીરના પર્યાપ્ત વિકાસ માટે 21 એમીનો એસિડની જરૂરિયાત હોય છે. તેમાંથી 18 એમીનો એસિડ માત્ર એલોવેરામાં મળે છે. એલોવેરામાંથી જ્યૂસમાં કેલ્શિયમ, સોડિયમ, આયરન, પોટેશિયમ, ક્રોમિયમ, મેગઝિન, તાંબુ અને જસ્તા વગેરે ખનિજ લવણ પ્રાપ્ત થાય છે.
 

 
aelovera.1
 

 

શું છે એલોવેરામાં ખાસ -

 

 
એલોવેરામાં 18 ધાતુ, 15 એમિનો એસીડ અને 15 વિટામીન મોજુદ હોયછે. તે લોહીની ખામીને દૂર કરીને રોગ પ્રતિકારક ક્ષમતાને વધારે છે. એલોવેરાને જ્યૂસ ગર્ભાશયના રોગો અન પેટના વિકારોને દૂર કરે છે. ગરમી, ઠંડી અને વરસાદને કારણે નિકળતા ફોલ્લી-ફોડા ઉપર પણ તેનો રસ લગાવવાથી આરામ મળે છે. ગુલાબ જળમાં અલોવેરાનો રસ મેળવીને ચહેરા ઉપર લગાવવાથી ચહેરો ચમકી જાય છે.

 
શરીરમાં રહેલા હૃદય વિકાર, સાંધાના દુખાવો, ડાયાબિટીઝ, યુરીનરી પ્રોબ્લેમ્સ, શરીરમાં જમા ઝેરી પદાર્થ વગેરેનો નાશ કરવામાં મદદગાર થાય છે. એલોવેરા (કુંવાર પાઠું) એ ઘર આંગણે જ ઊગતી એક ઉત્તમ ઔષધિ છે. વાળનું સૌંદર્ય, ત્વચાની સંભાળ અને સ્વાસ્થ્યને લગતી કોઇપણ બાબતમાં એલોવેરા અક્સીર ઇલાજ છે.
 

 

નુકસાનકારક તત્વોને શરીરમાંથી બહાર કાઢે છે -

 

 
પ્રદૂષણ, જંકફૂડ, અસુરક્ષિત લાઈફ સ્ટાઈલ, સ્મોકિંગ અને ડ્રિન્કીંગ વગેરેથી બોડીમાં નુકસાનદાયક તત્વો પેદા થાય છે. એલોવેરા જ્યૂસના નિયમિત સેવનથી શરીરના આ નુકસાનકારક તત્વો બહાર થઈ જાય છે અને શરીર સ્વસ્થ રહે છે.
 

 
aelovera.3
 

 
વજન ઘટાડવામાં સહાય કરે છે -
 

 

રોજ એક ગ્લાસ એલોવેરા જ્યૂસ પીવાથી વજન ઘટવા લાગે છે. તેના સેવનથી વારંવાર ભૂખ નથી લાગતી. સાથે જ પાચનતંત્ર પણ સ્વસ્થ રહે છે. એલોવેરાના જ્યૂસમાં અનેક પોષક તત્વો હોય છે, જે શરીરને નબળુ નથી થવા દેતા.

 
વાળ અને ત્વચાને સ્વસ્થ બનાવે છે -

 
એલોવેરાના જ્યૂસના સેવનથી રફ સ્કીન પણ હેલ્દી બની જાય છે. તેના નિયમિત સેવનથી ત્વચામાં નિખાર આવી જાય છે. વાળ હેલ્દી અને શાઈની બની જાય છે. ખોડાની સમસ્યા પણ દૂર થઈ જાય છે.
 

 
એનિમિયામાં પણ છે અસરદાર -
 

 
એલોવેરાનો જ્યૂસ લોહીની ઉણપને દૂર કરી દે છે. એલોવેરાના 6 થી 8 છોલેલા ટુકડા, 5-7 તુલસીના પાન અને 4-5 લીમડાના પાન લઈને ભેગા કરીને પીસી લો. આ મિશ્રણને ગરમ કરીને ઉકાળો બનાવીને પીવાથી એનિમિયા દૂર થાય છે.
 

 
વાળ અને ત્વચાને સ્વસ્થ બનાવે છે -
 

 
aelovera.juice
 

 
એલોવેરાના જ્યૂસના સેવનથી રફ સ્કીન પણ હેલ્દી બની જાય છે. તેના નિયમિત સેવનથી ત્વચામાં નિખાર આવી જાય છે. વાળ હેલ્દી અને શાઈની બની જાય છે. ખોડાની સમસ્યા પણ દૂર થઈ જાય છે.
 

 
એનિમિયામાં પણ છે અસરદાર -

 

એલોવેરાનો જ્યૂસ લોહીની ઉણપને દૂર કરી દે છે. એલોવેરાના 6 થી 8 છોલેલા ટુકડા, 5-7 તુલસીના પાન અને 4-5 લીમડાના પાન લઈને ભેગા કરીને પીસી લો. આ મિશ્રણને ગરમ કરીને ઉકાળો બનાવીને પીવાથી એનિમિયા દૂર થાય છે.

 

લાઈલાજ બીમારીઓમાં પણ રામબાણનું કામ કરે છે -

 

ગિલોય રસ 10-20 મિલિગ્રામ, એલોવેરાનો રસ 10-20 મિલિગ્રામ, ઘઉંના જુવારા, 10-20 મિલીગ્રામ, તુલસીના 7 પાન, લીમડાના 2 પાન, આ બધાનો જ્યૂસ બનાવીને સવાર-સાંજ લો. તે કેન્સર અને અન્ય લાઈલાજ બીમારીઓમાં દવાનું કામ કરે છે.

 

બ્લડ પ્રેશરના દર્દીઓ માટે લાભદાયક છે -

 

એલોવેરા જ્યૂસ બ્લડસર્ક્યુલેશનને ઠીક કરે છે. એટલા માટે તે બ્લડપ્રેશરના રોગીઓ માટે ખૂબ જ લાભદાયક રહે છે. દિલ સાથે સંબંધિત બીમારીઓને પણ તે દૂર કરે છે.

 

-એક ગ્લાસ ઠંડા નારીયેલ પાણીમાં બેથી ચાર ચમચી એલોવેરાનો રસ અથવા તો પલ્પ ભેળવીને પીવાથી શરીરને ઠંડક મળે છે.

 

-શરીરના નાના અને મોટા આંતરડાને પણ સાફ કરે છે. આનાથી શરીરને નવી ઊર્જા અને શક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. એલોવેરામાં શરીરને રોગાણુરહિત રાખવાના ગુણ પણ રહેલા છે. એલોવેરાના જ્યૂસનું સેવન આપણા શરીરની નાની-નોટી નસની સફાઇ કરે છે, તેમાં નવી શક્તિ તથા સ્ફૂર્તિ ભરે છે.

 
-એલોવેરા એક એવી ઔષધી છે જે દરેક ઉંમરના લોકો ઉપયોગ કરી શકે છે. એલોવેરા ઈમ્યુન સિસ્ટમને મજબૂત બનાવે છે. એલોવેરામાં વિટામિન એ,બી,સી,ડી અને કેટલીક જાતના મિનરલ્સ પણ ભરપૂર માત્રામાં હોય છે. જેથી જો રોગોથી બચવું હોય તો નિયિમિત એલોવેરા જ્યૂસ પીવું જોઈએ.

 

 
સંકલિત :

 

સૈજ્ન્ય :

સંદેશ દૈનિક, દિવ્યભાસ્કર, ) તેમજ અન્ય …

 

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in "જીવન લક્ષ્ય " ..., આરોગ્ય અને ઔષધ ..., દાદીમાનુ વૈદુ, વીણેલા મોતી | 2 Comments

પૂજાનું વિજ્ઞાન – (ભાગ-૧ ) …

પૂજાનું વિજ્ઞાન –( ભાગ-૧ )

  • સ્વામી પ્રેમયાનંદ

 

 

 

pooja

 

 

પૂજા ખૂબ શાસ્ત્રીય પદ્ધતિને અનુસરે છે તેની પર ભાર દેવા માટે જ ‘વિજ્ઞાન’ શબ્દ વાપરવામાં આવ્યો છે.  જે સિદ્ધાંત પર એ આધારિત છે તેનો બુદ્ધિપૂર્વકનો અભ્યાસ આપણે કરશું તો, એનું દરેક પગથિયું તર્ક પર આધારિત છે અને એનાં વિવિધ પગલાંઓ સુયોજિત ક્રમને અનુસરે છે તે જોવા મળશે.  શાસ્ત્રાધારિત વિધિઓ અનુસાર પૂજા કરવામાં આવે તો તેના દ્વારા, આધ્યાત્મિક માર્ગનો પ્રવાસી સર્વોચ્ચ આધ્યાત્મિક પૂર્ણતાના પોતાના ધ્યેયને પામી શકે છે.

 

શ્રી રામકૃષ્ણ લીલાપ્રસંગના પોતાના યુગવર્તી ગ્રંથમાં પૂજાના શાસ્ત્રનું તત્વજ્ઞાન થોડાં ચોટદાર શબ્દોમાં સ્વામી શારદાનંદે સુંદર રૂપે રજૂ કર્યું છે.  એમની શૈલી સૂત્રાત્મક હોવા છતાં, એના કશા ખુલાસાની જરૂર નથી તેટલી એ પારદર્શક છે.  સ્વામી શારદાનંદ લખે છે કે :  ‘તમે કોઈ ચોક્કસ દેવના પૂજન માટે બેસો ત્યારે, ગુંચળું વળીને બેઠેલી કુંડલિની શક્તિ શિરમાં આવેલા સહસ્રદળ પદ્દમમાં, સહ્સ્રારે પહોંચી છે અને તમે અદ્વિતીય પરમાત્મ તત્ત્વ સાથે એકરૂપ થયા છો, એમ તમારે ધારવું જોઈએ.  પછી તમારે ચિંતવવું જોઈએ કે તમે એ શક્તિથી ભિન્ન થયા છો અને તમે ફરી જીવરૂપ થયા છો એમ માનવું જોઈએ; અને પરમ તત્વની દિવ્ય જ્યોત સાકાર બની ગઈ છે અને એણે આરાધ્ય દેવનું રૂપ લીધું છે;  અને તમે પોતાની જાતમાંથી તમારા આરાધ્ય દેવનો પ્રક્ષેપ કરી તમે પૂજામાં બેઠા છો.’

 

પૂર્વ જન્મોનાં કર્મોના પ્રવાહને શાંત કરે, જન્મમૃત્યુના ચક્રને અટકાવે અને સંપૂર્ણ સિદ્ધિ આપે છે તે પૂજા- એવી વ્યાખ્યા કુલાર્ણવ તંત્રમાં આપવામાં આવે છે.  ‘સંપૂર્ણ સિદ્ધિ’  નો અર્થ છે ઈચ્છિત વસ્તુની પ્રાપ્તિ –અર્થાત, પૂજ્ય પ્રત્યે પૂજ્કનું સંપૂર્ણ આત્મસર્પણ પૂજ્યમાં પૂજ્ક્ના સ્વત્વનો સંપૂર્ણ લોપ તે પૂજાનું ઇપ્સિત ફળ છે.  શ્રીરામકૃષ્ણની મહાન આધ્યાત્મિક સાધનાને અંતે એમણે કહેલી ‘ષોડસી પૂજા’ નું અહીં આપણને સ્મરણ થાય છે.  શ્રીશારદાદેવીમાં અધ્યાશક્તિનું આરોપણ કરીને પોતાની બાર વર્ષોની વૈવિધ્યમય અને અદ્દભુત આધ્યાત્મિક સાધનાઓની સમાપ્તિ શ્રીરામકૃષ્ણે કરી હતી તે ડ્રેક વાચક જાણે છે.  એ પૂજાની પરણિતિ વર્ણવતાં સ્વામી શારદાનંદ લખે છે કે : ‘પૂજક સમાધિમાં સરી પડ્યા, દેવી સાથે પૂર્ણ રીતે એકરૂપ થઇ ગયા  અને એ દેવી પણ સમાધિમય બની ગયા હતાં.’  પૂજાના શાસ્ત્રની આ જ તો ફળશ્રુતિ છે.  શ્રીરામકૃષ્ણની આ સાધના પૂજાના શાસ્ત્રને પુન:પ્રમાણિત કરે છે અને લોકોના જીવનમાં તેના કીર્તિવંત જીવનની આગાહી કરે છે.

 

પૂજાની બીજી એક વ્યાખ્યામાં પૂજાનો હેતુ સુષ્ટ કરવામાં આવ્યો છે,  ‘પૂજક અને ઈશ્વરની એકતા તે પૂજા.’  પૂજક અને પૂજ્ય વચ્ચેની એકતાની આ લાગણીનું શ્રેષ્ઠ પરિણામ આત્મોપલબ્ધિ અને બ્રહ્મોપલબ્ધિ છે.  આ આદર્શની પ્રાપ્તિ માટે પૂજા અગત્યનું કદમ છે.  પૂજા જેવાં સર્વ કર્મોનો શ્રેષ્ઠ હેતુ આત્મ પ્રાપ્તિ કે બ્રહ્મ પ્રાપ્તિ છે.  ગીતામાં પણ આ સ્પષ્ટ દર્શાવવામાં આવ્યું છે :  ‘દ્રવ્યયજ્ઞના કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ ચડિયાતો છે કારણ, યજ્ઞ, પૂજન આદિ સર્વ કર્મોની પરિસમાપ્તિ જ્ઞાનમાં થાય છે.’

 

પૂર્ણ જ્ઞાન અને બ્રહ્મ પ્રાપ્તિ વચ્ચે કશો તફાવત નથી તેમ કહેવાની જરૂર નથી.  બાહ્ય અને આંતરિક એવા ભક્તિના બે પ્રકાર છે તેમ દેવી ભાગવત જણાવે છે.  બાહ્ય ભક્તિના વૈદિક અને તાંત્રિક બંને પ્રવાહો પ્રાચીન કાળથી નિકટ રીતે ગૂંથાયેલા છે.  હકીકત તરીકે, વેદોનો યજ્ઞ અને તંત્રોની પૂજાનાં અર્થઘટનો સમાન છે અને બંનેનું પ્રાથમિક ધ્યેય પણ એક જ છે.  ‘પ્રાચીન કાળથી, વેદોનાં તાત્વિક સત્યો અને પૂજાદિન તાંત્રિક વિધિઓ એકમેકમાં ભળી ગયેલાં છે અને આમ પરસ્પરને પૂર્ણ કરે છે-એકની મર્યાદાઓને અન્ય દૂર કરે છે….  કેટલાક મંગલ પ્રસંગોએ વૈદિક અને તાંત્રિક પૂજા બેઉ આવશ્યક બને છે.  વેદોનું વિશિષ્ટ પ્રદાન યજ્ઞો છે, પૂજાતંત્રોનું તેવું પ્રદાન છે.  વેદો અને તંત્રો એકમેકનાં પૂરક છે.’  વેદો અને ઉપનિષદોના આધારે વૈદિક પરંપરા ઉદ્દભવી છે.

 

વેદોના પરમ અધિષ્ઠાતા બ્રહ્મ અને તંત્રોની પરમ અધિષ્ઠાત્રી શક્તિ વચ્ચે કોઈ તાત્વિક ભેદ નથી એમ કહેવું બિનજરૂરી છે.  તાંત્રિક વિધિઓ અનુસારની પૂજા તાંત્રિક પૂજા કહેવાય છે અને વૈદિક નિયમાનુસારની પૂજા વૈદિક પૂજા કહેવાય છે.

 

આ સામાન્ય ભેદો ઉપરાંત પૂજા પ્રકારોમાં બીજા પણ કેટલાક ભેદો હોય છે – આધાર, નિરાધાર, નિત્ય, નૈમિત્તિક, કામ્ય, સાત્વિક, રાજસિક, સ્વભાવિક ઈ. પરંતુ, બાહ્ય અને આંતરિક : પૂજાનાં આ બે પાસાંઓ આપણી વર્તમાન વિચારણાનો વિષય છે.

 

બ્રાહ્ય પૂજાને महानिर्वाणतंत्र मां अधमाधमा |   કહેવામાં આવી છે; બ્રહ્મજ્ઞાનની સાધના સર્વોચ્ચ સાધના છે.  પછી ધ્યાન આવે છે, ભજન-ગાન ને જપ નિમ્ન કક્ષામાં આવે છે અને બાહ્ય મૂર્તિની પૂજાને નીચામાં નીચી કક્ષાની સાધના કહેવામાં આવી છે. ‘નીચામાં નીચી’  પ્રયોગ અહીં ઉતારી પાડવા માટે નથી કરવામાં આવ્યો. ઊલટું, સાધકની યોગ્યતાને આધારે, આધ્યાત્મિક ધ્યેયે પહોંચવા માટેના માર્ગ તરીકેનો એમાં પ્રચ્છન સ્વીકાર છે.  આ શાસ્ત્ર વાક્યનો સાચો અર્થ યોગ્ય રીતે સમજવામાં ના આવે તો, અગાઉ અવતારિત કથનના અર્થ બાબત ગેરસમજ થવા સંભવ છે.  બાહ્ય અને આંતરિક – એવાં ભક્તિનાં બે પાસાં છે.  દરેકનું મૂલ્ય સરખું જ છે.  બાહ્ય પૂજાના કરતાં માનસિક પૂજા ચડિયાતી છે તેમ કેટલાક લોકો ધારે છે અને તેઓ માને છે કે, ઓછા ગુણવાળા સાધકો બાહ્ય પૂજા કરે છે.  આ સાચું નથી’ … વાસ્તવમાં, સંપૂર્ણ પૂજા આંતરિક અને બાહ્ય બંને પ્ર્કારાનો સમન્વય છે.

 

વ્યવહારિક કે આધ્યાત્મિક કોઈ પણ રીતમાં, સાધકોની વૃત્તિ, ગ્રહણશક્તિ અને યોગ્યતા અનુસાર સાધના માટેની સૂચનાઓ ભિન્ન ભિન્ન હોય છે.  શ્રીરામકૃષ્ણ કહે છે કે, ‘પોતાની રુચિ અને પોતાના સ્વભાવ મુજબ લોકો પૂજા ભક્તિ કરે છે.  પોતપોતાના પેટને રુચે તે રીતે બધાં બાળકો ખાઈ શકે તે માટે એક જ માછલીને માતા જુદી જુદી રીતે રાંધે છે.  જ્ઞાન કે બ્રહ્મપ્રાપ્તિ જ ઉત્તમ ધ્યેય છતાં, એની પ્રાપ્તિ માટેનાં સાધનો તરીકે શાસ્ત્રો એમની ભલામણ કરે છે, જેથી ભિન્ન ભિન્ન લાયકાતવાળા સાધકોને સહાય મળી રહે.  ‘સાધનાના આરંભને તબક્કે સાધક હોય ત્યારે એણે કશાંક બાહ્ય અવલંબનની સહાયની જરૂર પડે છે અને, એનો અંતરાત્મા વિશુદ્ધ થાય ત્યારે એ વધારે સૂક્ષ્મ બાબતો તરફ ગતિ કરે છે.’  આરાધનામાં એ જેટલો આગળ વધે છે તેટલો એના ચિત્તની મલિનતા દૂર થતી જાય છે.  પારલૌકિક શાંતિ અને આનંદ એના હૃદયને ઘેરી લે છે … પછી એ સત્યમાં અને સત્તામાં સ્થાપિત થાય છે :  એના ઉચ્ચારેલા મંત્રો જાગ્રત થાય છે … એમનામાં ચેતનાની શક્તિનું બળ પુરાય છે – અને એની મેઘામાં સૂક્ષ્મ સત્યો વિકસવા લાગે છે; આ સર્વ એના જાગ્રત મંત્રોચ્ચારને કારણે થાય છે.  પછી, પરમાત્માની પૂજાનું સાચું ફળ, ‘પરમ શાંતિ અને આત્મપૂર્ણતા’, એને પ્રાપ્ત થાય છે.  આ તબક્કે એ સાધકને માટે ‘પૂજા’  જેવી ભિન્ન આધ્યાત્મિક સાધનાની આવશ્યકતા રહેતી નથી.  એનું સમગ્ર જીવન અવિરત પૂજા બની જાય છે.  સહજ પૂજાનો આ ભાવ શંકરાચાર્યના સૌંદર્યલહેરીના એક શ્લોકમાં સુંદર રીતે વ્યક્ત થયો છે. :  ‘હે જગજ્જનની !  મારી બોલી આપના નામનો જપ બનો, મારા હાથનું હલનચલન, આપની પૂજાની મુદ્રાઓ બનો, મારું ભ્રમણ આપની પ્રદક્ષિણા બનો, મારું ખાવાનું આપણો પ્રસાદ બનો, મારું શયન આપનાં ચરણનાં – વંદન બનો; આંખ કાન, નાક વગેરે ઇંદ્રિયો દ્વારા જે કંઈ પ્રસન્નતા હું ગ્રહણ કરું તે સર્વ મૂર્તિમંત ચેતના એવાં આપની શરણાગતિના ભાન સાથેની બધી સારી બાબતોની સ્વીકૃતિ હો, આમ સારું સર્વ કાર્ય આપની અવિરત ભક્તિ હો.’

 

આ જ ભાવને વ્યક્ત કરતુ એક ભજન બંગાળના એક મહાન સાધક રામપ્રસાદે લખ્યું છે :  ‘તું સૂવા જાય છે ત્યારે, તું માને ચરણે પડે છે એમ જાણ અને, નિદ્રા એ માના ધ્યાન સિવાય કશું નથી.  તું ખાય છે ત્યારે, માને પ્રસાદ અર્પણ કરે છે તેમ.  તું સાંભળે છે તે બધા ધ્વનિઓ દેવીના મંત્રો છે કારણ, શબ્દબ્રહ્મની મૂર્તિરૂપ કાલી કોઈ પણ ધ્વનિના ઉચ્ચારણ દ્વારા પોતાની જાતને પ્રગટ કરે છે.  રામપ્રસાદ આનંદથી પોકારી ઊઠે છે; સૃષ્ટિના પ્રત્યેક કણમાં મા રહેલી છે; તું નગરમાં ભટકે ત્યારે, તું મા શ્યામાની પ્રદક્ષિણા કરે છે એમ માનજે.’

 

તો, બાહ્ય અને આંતરિક એમ, પૂજાનાં બે પ્રકારો છે, ને સંપૂર્ણ પૂજામાં આ બેઉ સમાવિષ્ટ હોવા જોઈએ.  શાસ્ત્રો કહે છે કે : ‘બાહ્ય પૂજાનાં પ્રત્યેક કાર્ય સાથે માનસિક પૂજા પણ હોવી જોઈએ.’  દેવી તરીકે જેનું પૂજન કરવામાં આવે છે તે આદ્યશક્તિ, આધ્યા કાલીના આંતરિક પૂજન માટે મહાનીર્વાન તંત્રમાં કહેવાયું છે :  ‘દેવીને હૃદયાસને ધરો, સહસ્રારમાં ઉદ્દભવતા અમૃત વડે માનાં ચરણ ધૂઓ અને તમારું મન અર્ધ્ય તરીકે ધરાવો.  એના સ્નાન અને એના પાણી માટે એ જ અમૃત ધરાવો.  માના વસ્ત્ર તરીકે આકાશતત્વ ધરો અને ચંદન તરીકે ગંધતત્વ ધરાવો.  ચિત્તને દેવીને અર્પણ ફૂલ માનો અને પ્રાણને ધૂપ માનો.  તેજને મા આગળની આરતી માનો અને અમૃતસાગરને નૈવેધ માનો.  અનાહત ધ્વનિ ઘંટા છે અને વાયુતત્વ ચામર છે.  ઈંદ્રિયોનાં સર્વ કાર્યો અને ચિત્તની ચંચળતા માની પ્રસન્નતા માટેનાં નૃત્યો છે.  આપણી મનોકામનાને પૂર્ણ કરવા માટે અહીં જણાવેલાં દસ પુષ્પો માને અર્પણ કરો :  અજ્ઞાનનો અભાવ, ગર્વનો અભાવ, દ્વેષનો અભાવ, નિર્મોહીપણું, અનાસક્તિ, અલોભીપણું આ ઉપરાંત બીજ  પાંચ પુષ્પો છે;  અહિંસાનું સર્વોચ્ચ પુષ્પ, ઇંદ્રિયો પર અંકુશ, દયા, સહનશીલતા અને જ્ઞાન દેવીપૂજન માટે આ પંદર દિવ્ય પુષ્પોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.’

 

પૂજા ઈચ્છિત ફળ આપે જ, ‘પણ પૂજકમાં કશી શારીરિક ખોડ હોય કે, શ્રદ્ધા વગર અને વિધિઓનું પૂરૂ ધ્યાનપૂર્વક પાલન કર્યા વિના પૂજા કરવામાં આવે તો પૂજાનાં બધાં ફળ મળે નહીં.  કોઈક વાર અવળું પરિણામ પણ આવે.  આમ, ગમે તેટલો શ્રમ કરીને પણ પૂજા માટેનાં જરૂરી બધાં સાધનો કાળજીપૂર્વક ભેગાં કરી લેવાં જોઈએ.  નિર્ધારિત પરિણામ માટે આવશ્યક બધાં કારણોને એકત્ર કરવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.  વાંછિત ફળ પ્રાપ્ત ન થાય તો પૂજાના શાસ્ત્રનો દોષ નથી; દોષ છે પૂજા વિધિના પૂરા પાલનનો અભાવનો.’  રસાયણશાસ્ત્ર ઉપર પ્રાવીણ્ય મેળવવા માટે કોઈ ત્રણ વાર નહાય, ઓછું જમે અને એકાંતે બેસી બીજમંત્ર જપે તો એના નિર્ધારિત ધ્યેયે પહોંચવાની કોઈ આશા છે ખરી ?… ‘લગ્નવિધિ માટે યોગ્ય સમયે, અને બીજા નહીં પણ ચોક્કસ મંત્રો જ બોલવા જોઈએ’, એવી કહેવત છે.’. ..   શ્રદ્ધા વિના, વિધિઓના યોગ્ય પાલન વિના, શુદ્ધ મંત્રોચ્ચાર વિના અને, ગોરને દક્ષિણા આપ્યા વિના, ‘મને પૂજાનું ફળ શા માટે ન મળ્યું.’  એમ કોઈ કહે તો એ કેટલું અર્થહીન થશે ?’  એટલે, કોઈ ચોક્કસ પૂજા માટે જે વિધિવિધાનો નક્કી કરવામાં આવ્યાં છે તેમનો કાળજીપૂર્વક અને શ્રદ્ધાપૂર્વક અમલ થાય એ પૂરું આવશ્યક છે.

 

 

(ક્રમશ : )(ભાગ -૨, હવે પછી આવતા વીકમાં  અહીં જ માણીશું.)

 

(સંદર્ભ સૂચિ  :  અલગ અલગ કુલ ૨૬ ગ્રંથોની  છે, જે નામાવલી અહીં આપવી જરૂરી ન હોય, આપેલ નથી.)

 

 

(રા.જ.૧૧-૧૦/૧૯-૨૧)
 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી | Leave a comment

ઈશ્વર એક રસ્તો બંધ કરે છે તો બીજો રસ્તો ખોલી દે છે ! …

ઈશ્વર એક રસ્તો બંધ કરે છે તો બીજો રસ્તો ખોલી દે છે! (કભી કભી)  ….

     

  • દેવેન્દ્ર પટેલ

 

 
eric
 

એરિક વિહેનમેયર…

 

 

અમેરિકાના ન્યૂજર્સી શહેરમાં જન્મેલા એક બાળકની આ કહાણી છે.  જ્યારે તે બે વર્ષનો થયો ત્યારે તેનાં માતા-પિતાને લાગ્યું કે,નાનકડા એરિકની આંખોમાં કોઈ તકલીફ છે.  બચપણમાં જ નીચે પડેલી કોઈ ચીજવસ્તુઓને હાથમાં પકડતાં તેને મથામણ કરવી પડતી હતી.   ફાંફાં મારવા પડતા હતાં. એરિકને ડોક્ટર પાસે લઈ જવામાં આવ્યો.  શરૂઆતમાં ડોક્ટરો પણ સમજી શક્યા નહીં, પરંતુ એરિક જ્યારે ચાર વર્ષની વયનો થયો ત્યારે જ નિદાન થયું કે, બાળકને નાઈલાજ આંખની બીમારી છે અને એ બીમારીનું નામ જુવેનાઈલ રેટિનોશોસિસ છે.

 

માતા-પિતા એરિકને આંખના મોટા ડોક્ટરો પાસે લઈ ગયા.  એમણે પણ ઈલાજ કર્યો, પરંતુ તેનું કોઈ પરિણામ આવ્યું નહીં.  ડોક્ટરોએ સાફ શબ્દોમાં કહી દીધું કે, “હવે અમે કાંઈ કરી શકીએ તેમ નથી.”

 

સમય વહેતો રહ્યો અને નાનકડા એરિકની આંખોની રોશની ઓછી થતી રહી. એ કારણે એરિકનું બચપણ પણ બીજાં બાળકો જેવું રહ્યું નહીં, બીજાં બાળકોની જેમ તે દોડાદોડી કરી શક્તો નહોતો. માતા-પિતા એને ધૂળ અને ધૂપથી બચાવવા પ્રયાસ કરતા હતા. હા, શરૂઆતમાં સ્કૂલના દિવસોમાં એરિક કુસ્તી કરી લેતો હતો. તેમાં તે ચેમ્પિયન પણ બન્યો. એને બાસ્કેટ બોલનો શોખ હતો, પરંતુ બોલ તેના હાથમાંથી છટકી જતો હતો. અન્ય બાળકો તેની મજાક ઉડાવતાં, પણ એને ખરાબ લાગતું નહોતું. બીજાં બાળકોની જેમ હવે તે સાઈકલિંગ કરી શક્તો નહોતો. ખેલવા-કૂદવાનો મોકો જ ના મળ્યો. માતા-પિતા તો જાણતા જ હતા કે, એક દિવસ એરિક તેની આંખોની રોશની સંપૂર્ણપણે ગુમાવી દેશે, છતાંય તેમને ઊંડે ઊંડે એવી આશા હતી કે, કદાચ કોઈ ચમત્કાર થઈ જશે. પણ એવું કાંઈ જ ના થયું.

 

હવે તેની ઉંમર ૧૩ વર્ષની થઈ. એક દિવસ એરિકને લાગ્યું કે એને બિલકુલ દેખાતું નથી. જે કાંઈ ધૂંધળું દેખાતું હતું, તે પણ હવે દેખાતું બંધ થઈ ગયું. તે આંખોની રોશની સંપૂર્ણપણે ગુમાવી ચુક્યો હતો. માતા-પિતાને તો ખબર જ હતી કે, એરિક એક દિવસ સંપૂર્ણ રીતે અંધ બની જશે. કોઈ દવા, કોઈ ઉપચાર કામ ના આવ્યાં. કોઈ ચમત્કાર ના થયો. આમ છતાં દીકરાને તેમણે ભાંગી પડવા ના દીધો. એવામાં એરિકની માતાનું અચાનક મૃત્યુ થઈ ગયું. પરિવાર માટે આ બીજો આંચકો હતો. એરિક થોડુંઘણું સમજતો હતો. એ બોલ્યોઃ  “ડેડ ! હવે બધું સમાપ્ત થઈ ગયું.”

 

પિતાએ કહ્યું:  “બેટા! એવું નથી. એક રસ્તો બંધ થઈ જાય છે, તો ભગવાન બીજો રસ્તો ખોલી દે છે.”

 

પિતાએ હવે એરિક માટે મા અને પિતા- એમ બેઉ પ્રકારની જવાબદારી ઉપાડી લીધી. નાનકડા એરિકને સવારે ઉઠાડી, તેને નવરાવી, ધોવરાવી, નાસ્તો કરાવી સ્કૂલે મૂકવા જતા, લેવા જતા. રાત્રે જમાડી, ભણાવી તેને ઊંઘાડી દેતા. ધીમે ધીમે એરિકે આંખોમાં રોશની વિના જ જીવતાં શીખી લીધું. એરિક હવે અંધ બાળકો માટેની સ્કૂલમાં ભણતો હતો. હવે તેણે ભણવામાં ધ્યાન પરોવ્યું. ભણતાંભણતાં તેણે રેસિંગ, સ્વિમિંગ, પર્વતારોહણ તથા સ્કીઈંગ પણ શીખવા માંડયું. પ્રજ્ઞાાચક્ષુ બાળકો માટે આ બધી પ્રવૃત્તિઓની પણ ખાસ પ્રકારની તાલીમ અપાતી હોય છે. એરિકને સહુથી વધુ મજા પર્વતારોહણમાં આવી. તેણે અંધ હોવા છતાં પહાડો પર ચઢવાનું કૌશલ્ય શીખી લીધું!

 

સ્કૂલમાં ભણી લીધા બાદ તે બોસ્ટન યુનિર્વિસટીમાં આગળનું ભણવા દાખલ થયો. અહીંથી તેણે સ્નાતકની ડિગ્રી હાંસલ કરી. ઉનાળાની રજાઓમાં એેણે પાર્ટ ટાઈમ નોકરી કરવા વિચાર્યું. કેટલીયે જગ્યાએ એણે અરજી કરી, પરંતુ તે અંધ હોઈ કોઈ તેને નોકરીમાં રાખવા માંગતું નહોતું. છેવટે તેણે એક હોટલમાં વાસણ ધોવાની નોકરી માટે અરજી કરી પરંતુ ઈન્ટરવ્યૂ વખતે જ તે અંધ હોવાની ખબર પડતાં તેને નોકરી આપવાનો ઈન્કાર કરી દેવામાં આવ્યો. એરિક કહે છેઃ  “એક તબક્કે મને લાગ્યું કે મારા માટે બધા જ રસ્તા બંધ થઈ ગયા છે. અગર કોઈ મને તક આપવા માગતું હતું તો મારો અંધાપો મને નડતો હતો.”

 

પરંતુ એરિક નિરાશ ના થયો. એણે હવે ટીચિંગની વિશેષ તાલીમ લીધી. તાલીમ લીધા બાદ તે વિકલાંગ બાળકોને ભણાવવા લાગ્યો. એરિક શારીરિકરૂપે કમજોર બાળકોને મદદ કરવા લાગ્યો અને તેમનો જુસ્સો વધારવા લાગ્યો. હવે તેના મનમાં કાંઈક નવું કરી બતાવવાની ઈચ્છા જાગૃત થઈ. સ્કૂલના દિવસોમાં તેણે પહાડો પર ચઢવાની તાલીમ લીધી હતી. એણે મનોમન નક્કી કરી લીધું કે,  “હું ભલે અંધ છું, પરંતુ એક દિવસ આખી દુનિયાને બતાવી દઈશ કે એક અંધ માણસ પણ કાંઈક અસાધારણ કરી શકે છે.”

 

એરિકે વિશ્વના સહુથી ઊંચા શિખર એવરેસ્ટ પર ચડવા નિર્ણય જાહેર કર્યો ત્યારે ઘણાએ તેને તેવું દુઃસાહસ ના કરવા સમજાવ્યો. અમેરિકાના પીઢ પર્વતારોહકે પણ કહ્યું કે,  “એરિક અંધ છે તેથી માઉન્ટ એવરેસ્ટ ચઢવું તેના માટે શક્ય નથી.” બીજા અનેક શુભચિંતકોએ પણ એરિકને એવું જોખમ ના લેવા સલાહ આપી. પરંતુ એરિક માન્યો નહીં. એણે ફરી પર્વતારોહણની વિશેષ તાલીમ લીધી. અત્યંત પરિશ્રમ કર્યો. પર્વતારોહણની ઝીણામાં ઝીણી બાબતોનો એણે વ્યવહારિક અનુભવ લીધો અને એક દિવસ નીકળી પડયો એવરેસ્ટ ચઢવા.

 

એરિક હિમાલયની તળેટીમાં આવ્યો. જરૂરી બધો જ સામાન એણે લઈ લીધો. પ્રજ્ઞાાચક્ષુ હોવાથી અનેક લોકો તેની સામે જોઈ રહ્યા. ઘણાને સંદેહ પણ થયો કે એેરિક પાછો આવશે કે કેમ ? પરંતુ એરિકે માઉન્ટ એવરેસ્ટ પર ચઢાઈ શરૂ કરી. તે આગળ ને આગળ ચઢતો ગયો. ર્બિફલી હવા અને બેરહમ મૌસમ સામે ઝઝૂમતો રહ્યો, તે ડર્યા વગર આગળને આગળ વધતો રહ્યો. તેને સહુથી વધુ તકલીફ આંખોમાં થતી હતી. આંખોમાં કોઈ ચંૂટીઓ ખણતું હોય તેવી પીડા થતી હતી પરંતુ તે અટક્યો નહીં અને તા. ૨૫મીએ ૨૦૦૧ના રોજ એણે એક નવો જ વિશ્વવિક્રમ સ્થાપી લીધો. એરિક માઉન્ટ એવરેસ્ટ પર પહોંચી ગયો અને એવરેસ્ટની ટોચ પર પહોંચનારો વિશ્વનો સહુ પ્રથમ નેત્રહીન પર્વતારોહક બની ગયો.

 

એરિક ખૂબ જ આનંદ સાથે એવરેસ્ટ પરથી નીચે આવ્યો. તે પછી સપ્ટેમ્બર ૨૦૦૨માં દુનિયાના સાત મહાદ્વીપની સહુથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતી પહાડીઓની ટોચ પર ચડવાનો પણ તેણે રેકોર્ડ બનાવ્યો. દુનિયાનો એક પણ એવો ઊંચો પર્વત નથી જેની ઉપર એરિક ચડયો ના હોય. તે પર્વતોના ઊંચા શિખરો પર જ પહોંચ્યો.

 

એરિકના આ વર્લ્ડ રેકોર્ડથી પ્રભાવિત અમેરિકાના પ્રતિષ્ઠિત  “ટાઈમ”મેગેઝિને એરિકની તસવીર સાથે કવરપેજ સ્ટોરી પ્રગટ કરી. તે પછી એરિકે પોતાના પર્વતારોહણના અનુભવો અને જીવન વિશે પણ કેટલાંયે પુસ્તકો લખ્યા. તે પૈકી તેમણે લખેલું પુસ્તકઃ” ટચ ધી ટોપ ઓફ ધી વર્લ્ડ” સહુથી વધુ મશહૂર છે.

 

એરિક વિહેનમેયર હવે એક સેલિબ્રિટી પણ છે. તેઓ અચ્છા વક્તા પણ છે. લોકો તેમનાં પ્રેરક પ્રવચનો સાંભળવા બેતાબ રહે છે. એરિક વ્હેન મેયરને પોતાની જિંદગી અંગે કોઈ ફરિયાદ નથી. તેઓ કહે છેઃ  “અગર મારી આંખોમાં રોશની હોત તો ચોક્કસપણે મારું જીવન સહજ હોત, પણ એ વખતે મને એેટલો સંતોષ ના હોત, જેટલો આજે હું ‘મહેસૂસ કરું છું.”

 

એરિક વિહેનમેયરની વાત સાવ સાચી છે. તેઓ જન્મ પછી અંધ બની ગયા ના હોત તો તેમને નવો રસ્તો શોધવાની ઈચ્છા જ થઈ ના હોત અને માઉન્ટ એવરેસ્ટ ચડવાનો વિચાર જ આવ્યો ના હોત. તેમનું જીવન બીજા અનેક સામાન્ય લોકો જેવું જ હોત. એરિકની વાત સાચી છે કે ઈશ્વર એક રસ્તો બંધ કરી દે છે તો બીજા અનેક રસ્તા ખોલી પણ આપે છે.

 

 

સાભાર : - દેવેન્દ્ર પટેલ

બ્લોગ લીંક :  www.devendrapatel.in

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી | 6 Comments

કપાળ પર તિલક કેમ લગાડવામાં આવે છે ? …

કપાળ પર તિલક કેમ લગાડવામાં આવે છે ? …

 

 

tilak

 

 

“ટીલું, ટોપી અને ટૂંટિયું ત્રણેય હારે (સાથે) આવ્યું ને હારે (સાથે) જ જાશે.” એવી લોકોક્ત‍િ લોકહોઠે દોઢ-બે સૈકા પહેલાં ચર્ચાતી ! જોકે આ ત્રણેય ચીજ એ સમયે લોકોને માટે સાવ નવતર જેવી હતી.

 

 

tilak.1

 

 

તિલક સૌભાગ્યનું પ્રતીક પણ છે. વિવાહ ઉપરાંત સ્ત્રી પોતાનું જીવન પતિને સમર્પિત કરે છે એટલા માટે તે પતિના નામનું તિલક (બિંદી) કરે છે. જયારે પતિનું અવસાન થાય છે ત્યારે તિલક દૂર કરવામાં આવે છે.

તિલકાની બદલે તિલક શબ્દનો ઉચ્ચાર કરવામાં આવે છે, સામાન્ય હિન્દી ભાષામાં શબ્દના અંતમાં આવેલો “a”નો હંમેશાં ઉચ્ચાર થતો નથી, છતાં તે મોટા ભાગે એ પ્રમાણે લખાય છે.

 

નેપાળ, બિહાર અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં, તિલકને tikā /ટિકા (टिका [ʈɪkaː]), પણ કહેવામાં આવે છે, અને તે અબીર , લાલા પાઉડર, દહીં, અને ચોખાના અનાજનું મિશ્રણ હોય છે. સૌથી સામાન્ય ટિકો, લાલ પાઉડરથી અંગૂઠા વડે ઉપરની બાજુએ એક જ નિશાન દ્વારા લાગુ કરવામાં આવે છે.

 

 

tilak.2

 

 

તિલકનો ઇતિહાસ અને તેને ક્રમિક વિકાસ :

 

તિલક એક નિશાની છે, જે કપાળની ઉપર પાઉડરના નિશાન અથવા લૂગદી વડે બનાવવામાં આવે છે. પ્રસંગોપાત્ત તેને કપાળના મોટા ભાગમાં ઊભું અને આડું વિસ્તારિત કરવામાં આવે છે અને તે ઘણી વખત નાકને પણ આવરી લઈ શકે છે. વૈષ્ણવો અથવા ભગવાન વિષ્ણુ અને તેમના અવતારો, મુખ્યત્વે ભગવાન કૃષ્ણના અનુયાયીઓ, જે તિલક કરે છે તે તરત નજરે પડતું અને વિસ્તૃત રૂપે જોવા મળે છે.

 

આ તિલક વાળની નીચેથી એક લાંબી રેખા શરૂ થઈને છેક નાકની શરૂઆત સુધી ખેંચવામાં આવે છે. તે મધ્યમાં અંતઃખંડિત કરીને Uમાં વિસ્તારવામાં આવે છે. મંદિરો પર પણ તેની બે નિશાનીઓ આંકેલી હોઈ શકે છે. આ તિલક પરંપરાગત રીતે સુખડના લાકડાની લૂગદીમાંથી કરવામાં આવે છે, સુખડના લાકડાની શુદ્ધતા અને ઠંડકની પ્રકૃતિ માટે હિન્દુ ગ્રંથોમાં તેની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે.

 

અન્ય તિલકની મુખ્ય ભિન્નતા, મોટા ભાગે ભગવાન શિવના અને દેવી શક્તિનાં વિવિધ સ્વરૂપોના અનુયાયીઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે તે છે. આ તિલકમાં કપાળમાં ત્રણ આડી રેખાઓ અને મધ્યમાં એક ઊભી રેખા અથવા વર્તુળ જોવા મળે છે. પરંપરાગત રીતે ભગવાન શિવ અને દેવી શક્તિને રીઝવવા માટે કરવામાં આવતા યજ્ઞોમાં વાપરવામાં આવતા લાકડાની ભસ્મ અથવા રાખમાંથી આ તિલક કરવામાં આવે છે. તિલકની બે મુખ્ય ભિન્નતાઓમાંથી આ અન્ય કરતાં વધુ પ્રાચીન છે અને સમગ્ર દુનિયામાં ધારણ કરવામાં આવતાં ચિહ્નોમાંથી તેમાં ઘણી બાબતો મળતી આવે છે. દેવી શક્તિના ઘણા પૂજકો કપાળની ઉપર કંકુથી ચતુર્ભુજ જેવું નિશાન કરશે, ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારતીયો અથવા દક્ષિણ ભારતીયોના વંશજો.

હવેના સમયમાં, ઘણા હિન્દુઓ દરરોજ તિલક કરતાં નથી. મહિલાઓ તેને જૂની પરંપરા ગણે છે જે તેમના પશ્ચિમી ઢબનાં કપડાં સાથે અનુરૂપ લાગતી નથી, પણ ઘણી મહિલાઓ બિંદી કરે છે. મોટા ભાગે તિલક ધાર્મિક પ્રસંગોમાં અને મંગલકારી દિવસોમાં (જન્મદિવસો, લગ્નો, વગેરે) અથવા લગ્ન બાદ કરવામાં આવે છે.

પૂજા અને ભક્તિનુ એક મુખ્ય અંગ છે તિલક. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં પૂજા-અર્ચના, સંસ્કાર વિધિ, શુભ કાર્યો, યાત્રા ગમન, મંગલકાર્યની શરૂઆતમાં કપાળ પર તિલક લગાવીને તેને અક્ષત(ચોખા)થી સુશોભિત કરવામાં આવે છે.

યુપીમાં આજે પણ આરતીની સાથે આદર, સત્કાર-સ્વાગત કરવા માટે તિલક લગાવવામાં આવે છે.

તિલક કપાળ પર બંને આઈબ્રોની વચ્ચે નાસિકા(નાક)ની ઉપર પ્રારંભિક સ્થળ પર લગાવવામાં આવે છે. જે અમારા ચિંતન-મનનનું સ્થન છે. આ ચેતન-અવચેતન અવસ્થામાં પણ જાગૃત અને સક્રિય રહે છે. જેને આજ્ઞા ચક્ર પણ કહેવામાં આવે છે.

આ ચક્રના જમણી બાજુ અંજિમા નાડી અને ડાબી બાજુ વર્ણ નાડી છે.

આ બંનેના સંગમ બિંદુ પર સ્થિત ચક્રને નિર્મલ, વિવેકશેલ, ઉર્જાવાન, જાગૃત રાખવાની સાથે જ તણાવમુક્ત રાખવા માટે તિલક લગાવવામાં આવે છે.

આ બિંદુ પર જો સૌભાગ્યસૂચક દ્રવ્ય જેવુ કે કેશર, કુમકુમ વગેરેનુ તિલક લગાવવાથી સાત્વિક અને તજપૂર્ણ થઈને આત્મવિશ્વાસમાં અભૂતપૂર્વ વૃદ્ધિ થાય છે. મનમાં નિર્મલતા, શાંતિ અને સંયમમાં વધારો થાય છે.

 

તિલક કેમ આવશ્યક છે…?

 

આપણું મસ્તિષ્ક એક અનોખું યંત્ર છે. આની તુલના આપણે સંગણક (કમ્પ્યૂટર) સાથે કરી શકીએ છીએ. ૧૦૦ અબજ સૂચનાઓ આ સંગણકમાં એક સાથે ભેગી થઈ શકે છે. આવું સંગણક બનાવવાનો પ્રયાસ અમેરિકાના વૈજ્ઞાનિકોએ કર્યો હતો. આના માટે ૨૭ માળની પ્રયોગશાળા બનાવી પડી હતી. ઘણી બધી યંત્ર સામગ્રી ઉપયોગમાં લેવાય હતી. સૈકડો જાણકાર વ્યક્તિઓને આ કાર્ય માટે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.   આપણું મસ્તિષ્ક એક એવું સંગણક છે કે જે કોઈ પણ પ્રકારના સંશય વગર ચાલે છે. એક પ્રસુપ્ત શક્તિ આ સંગણકને ચલાવે છે. આ શક્તિને આપણે “સરસ્વતી” કહીએ છીએ. દેવી સરસ્વતીની કૃપાથી આપણે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીએ છીએ અને આપણે માનીએ છીએ કે દેવી સરસ્વતીનું નિવાસ આપણા મસ્તિષ્કમાં છે.   આપણે ભગવાનની ચંદન આદિથી પૂજા કરીએ છીએ. એજ પ્રકારે આપણા મસ્તિષ્કમાં સ્થિત દેવીનું આપણે ચંદનનું તિલક લગાવીને પૂજન કરીએ છીએ અને પ્રાર્થના કરીએ છીએ કે – “હે ભગવતી સરસ્વતી ! મારા મનના અજ્ઞાન જેવાં અંધકારને દૂર કરી મને જ્ઞાનનો પ્રકાશ પ્રદાન કરો જેથી સંપૂર્ણ જગતને હું પ્રકાશમાન કરી શકું”   “चंदन है इस देश की माटी” આ ગીત તો તમે જાણતા જ હશો. આપણે જે ચંદન આપણા મસ્તિષ્ક પર લગાવીએ છીએ, તે આપણા પવિત્ર તીર્થસ્થાનોની માટી હોય છે. આ માટી મસ્તિષ્ક પર લગાવી આપણે આપણા દેશ પ્રતિ આદર ભાવ પ્રકટ કરીએ છીએ. આ સંસારમાં કદાચ એવી કોઈ વ્યક્તિ નથી જેને પોતાના દેશ પ્રતિ આદર નહીં હોય. જો આપણને આપણા દેશ પ્રતિ પ્રેમ હોય તો ચંદન લગાવી આ પ્રેમને અવશ્ય વ્યક્ત કરવો જોઇએ.  

તિલક લગાવવાનું એક બીજું પણ મહત્વપૂર્ણ કારણ છે – આપણી બે ભૃકુટિ (ભમ્મર) ની મધ્યમાં આજ્ઞાકેન્દ્ર હોય છે. આપણે દિવસભરમાં કઈ પણ કાર્ય-કલાપ કરીએ છીએ એનો પૂરો ભાર આ આજ્ઞાકેન્દ્ર પર હોય છે. ચંદન શાંતિ પ્રદાન કરવા વાળી એક પ્રભાવી ઔષધિ છે. મસ્તિષ્ક પર ચંદન લગાવવાથી એ કેન્દ્ર હંમેશા શાંત રહે છે અને કાર્યક્ષમ રહે છે. તેથી આપણે નિત્ય સવારે ચંદનનું તિલક લગાવવું જોઇએ.   એક બીજી ધારણા પ્રમાણે આપણા શરીરમાં આધ્યાત્મિક ગરમી (ઉર્જા) નો સતત પ્રવાહ ચાલતો રહે છે અને એ ગરમીથી લલાટ (કપાળ) નો ભાગ ગરમ થાય છે. વાસ્તવમાં આ વધતી ગરમી શરીરની અંદર અનેક પ્રકારના કષ્ટ ઉત્પન્ન કરી શકે છે. આ ગરમીનું શમન કરવા માટે પણ ચંદન આદિનું તિલક લગાવવામાં આવે છે. એવી માન્યતા છે કે બે ભમ્મરની મધ્યમાં જ્યાં તિલક લગાવવામાં આવે છે ત્યાં ત્રીજું નેત્ર સ્થિત હોય છે. એની આસપાસના ક્ષેત્રમાં બે પ્રકારના તરંગ-ચક્ર વિદ્યમાન હોય છે, જેમાં એક ધનાત્મક અને બીજું ઋણાત્મક ચક્ર હોય છે. આ તરંગોનું જાળ નાકથી કપાળ સુધી હોય છે. જ્યારે આ તરંગમધ્યમાં ઉર્જાની ધારા વહે છે ત્યારે આ પ્રક્રિયામાં ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે. ચંદનનું તિલક શરીરમાં વધતી આ ગરમીને શાંત કરે છે.   તમે જોયું હશે કે ઘણા લોકો મસ્તિષ્ક ઉપરાંત હાથ ઉપર તથા છાતી ઉપર પણ ચંદનનો લેપ કે તિલક લગાવે છે.   ચંદન ઉપરાંત આપણે કેસર તથા હળદરનું પણ તિલક લગાવી શકાય છે. આનાથી પણ શરીરના વિભિન્ન અંગોની ગરમી શાંત થાય છે અને એનો પ્રભાવ ગુણકારી હોય છે.  

તિલક, ત્રિપુંડ, ટીકો, ચાંદલો વગેરેનો સીધો સંબંધ મસ્તિષ્ક સાથે હોય છે. કપાળ પર બે ભમ્મરની વચ્ચે આવેલા આજ્ઞાચક્ર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી આપણું મન પૂર્ણ શક્તિથી સંપન્ન થાય છે. આજ્ઞાચક્ર જ “દિવ્ય નેત્ર” છે. તિલક લગાવવાથી આ દિવ્ય નેત્ર જાગૃત થાય છે.   આ ઉપરાંત તિલક સમ્માન સૂચક પણ છે. તિલક લગાવવાથી ધાર્મિકતાનો આભાસ પણ થાય છે.
 

સાભાર : (“संस्कार-ज्योति” અને “आखिर क्यों?” પુસ્તક માંથી) લેખક – સંજય માલપાણી તથા લલિત ભટ્ટ .

 

કપાળમાં ચંદનના તિલકનું કેમ વધુ મહત્વ : 

 

હંમેશા ઉત્તેજનામાં આપણા કાર્યો બગડી જાય છે. ચંદન લગાડવાથી ઉત્તેજના કાબુમાં આવે.

 

આપણે ત્યાં વડીલો દ્વારા જ જુદી-જુદી પરંપરાઓ બનાવવામાં આવે છે. જે આજે અનેક રીતે વૈજ્ઞાનિક રીતે પણ યોગ્ય પુરવાર થતી હોય છે. એવી જ એક પરંપરામાંથી એક પરંપરા છે તિલક લગાવવાની. પૂજનમાં તિલકનું ખૂબ મહત્વ છે. પૂજા સિવાય પણ રોજ તિલક કરવું આપણા માટે લાભદાયક છે. આવો જાણીએ, કેવી રીતે ?

 

સ્નાન બાદ દેવી-દેવતાઓની પ્રતિમાને ચંદન સમર્પિત કરવામાં આવે છે. પૂજા કરનાર પણ પોતાના મસ્તક પર ચંદનનું તિલક લગાવે છે. ચંદન સુગંધિત હોય છે અને તે શીતળતા બક્ષનારું હોય છે. ભગવાનને ચંદન અર્પણ કરવાનો ભાવ એ હોય છે કે, અમારું જીવન પણ ચંદનની જેમ આપની કૃપાથી સુગંધિત અને શીતળતા આપનારું બને.

 

હંમેશા ઉત્તેજનામાં આપણા કાર્યો બગડી જાય છે. ચંદન લગાડવાથી ઉત્તેજના કાબુમાં આવે છે. સ્ત્રીઓએ મસ્તક પર કસ્તૂરીનું તિલક કે બિંદી લગાવવી જોઇએ. ગણેશજી, હનુમાનજી, માતાજી કે અન્ય મૂર્તિઓમાંથી સિંદૂર કાઢીને કપાળ પર ન લગાવવું જોઇએ. સિંદૂર ઉષ્ણ હોય છે. ચંદનને નાના ચાલ્લાના સ્વરૂપમાં બે ભ્રમરોની વચ્ચે લગાવવામાં આવે છે.

 

વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી ચંદનનું તિલક લગાવવાથી મગજ શાંત રહે છે. સાથે-સાથે તરવરાટ અને શીતળતા જળવાઇ રહે છે, મસ્તિષ્કમાં સેરાટોનિન અને બીટાએંડોરફિન નામના રસાયણોનું સંતુલન થાય છે. યાદશક્તિ વધે છે અને માનસિક થાક દૂર થાય છે.

 

 

tilak.3
 

 

વિદાય સમયે તિલક કેમ કરવામાં આવે છે ?  …

 

વિદાય સમયે તિલક કેમ કરવામાં આવે છે ?  હિંદુ ધર્મમાં કોઇપણ પ્રકારનું પૂજન કરતી વખતે મસ્તક પર તિલક લગાડવું જરૂરી માનવામાં આવે છે.  માનવામાં આવે છે કે તિલક વગર પૂજાનું પુરૂ ફળ મળતું નથી. પરંતુ માત્ર પૂજનના સમયે તિલક કરવામાં આવે છે તેવું નથી તિલક તો આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિનુ અભિન્ન અંગ છે. આ માટે આપણા ત્યાં જ્યારે કોઇનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે, લગ્ન- વિવાહમાં કોઇપણ રિવાજ નિભાવવામાં આવે છે અથવા કોઇની પણ વિદાય કરવામાં આવે તો અને મહેમાનોને પણ તિલક લગાડીને જ વિદાય કરવામાં આવે છે.  પરંતુ બહુ ઓછા લોકો એવા હોય છે કે જે આ જાણતા હશે કે વિદાય વખતે તિલક કેમ કરવામાં આવે છે ?  ખરી રીતે તો તિલક એ આપણી સભ્યતામાં સમ્માનનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. આના સિવાય આને વિજયનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.આ માટે પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે કોઇ યુદ્ધ માટે જતા તો તેને તિલક લગાડીને વિદાય આપવામાં આવતી.  આની પાછળ તે જ્યારે પાછો ફરે તો તે વિજય મેળવીને પરત ફરે તે છે.  આવામાં તિલક કરવાથી સકારાત્મક ભાવના કે દુવાઓ વિદાય લેનારાની સાથે રહે છે અને તેને પોતાના લક્ષ્ય સુધી પહોચાડવા મદદ કરે છે.  આ સાથે તિલક લગાડવાથી એકાગ્રતા અને આત્મવિશ્વાસ વધે છે કારણકે તિલક લગાડવાથી આજ્ઞા ચક્ર જાગૃત થાય છે. આ સાથે મસ્તિષ્કને શીતળતા પણ મળે છે.  આગળ વાંચો સિંદૂર તિલક રૂપે કેમ ન લાગાવવું જોઈએ,….

આવું તિલક તમને અપાર ધનલાભ અને સમૃદ્ધિ અપાવે છે દુનિયામાં એવું કોઇ સુખ નહી હોય કે જે ભગવાન ગણેશ પોતાના ભક્તોને આપતા ના હોય.  શ્રી ગણેશ બુદ્ઘિ, જ્ઞાન અને વિવેકની સાથે-સાથે ધન લાભ પણ આપે છે.  ઘણા તંત્ર પ્રયોગોમાં પણ શ્રી ગણેશના વિભિન્ન સ્વરૂપોને પૂજવામાં આવે છે. આંકડાના છોડમાં ભગવાન ગણેશનો વાસ માનવામાં આવે છે અને તેના જડમુળ પણ બહુ જ શુભ ફળ આપનારા માનવામાં આવે છે.  ખાસ કરીને ધન લાભની દ્રષ્ટિએ તો તે બહુ જ પ્રભાવી માનવામાં આવે છે.આના માધ્યમથી ધન લાભના ઉપાય આ પ્રકારે છે.  ઉપાય એવી માન્યતા છે કે આંકડો એ ભગવાન ગણેશ નું જ રૂપ છે.આની જડ બહુ જ ચમત્કારિક માનવામાં આવે છે.  ધન લાભ માટે આંકડાના જડમુળને બાળી નાખો અને તેની ભસ્મ(રાખ) બનાવી લો.  આંકડાની આ ભસ્મથી દરેક સભ્યને તિલક કરો.  એવું માનવામાં આવે છે કે આંકડાની આ ભસ્મ ઘર-પરિવારમાં અપાર ધનલાભ આપે છે.  જ્યારે પણ તમે આર્થિક તંગીથી અતિ પરેશાન હોવ ત્યારે આ ભસ્મનું તિલક લગાડો.આ ભસ્મ સુખ-સમૃદ્ધિ આપે છે, જેનાથી જીવનમાં અસુરક્ષાનો ભાવ મટે છે અને ઇશ્વરમાં આસ્થા વધે છે.  સાથે તમારા દરેક કામ થવા લાગે છે. આગળની સ્લાઈડ્સમાં જાણો તિલક વિશેની તમામ જાણકારી કે કેટલા પ્રકારના હોય છે તિલક અને સાધુઓ કયા પ્રકારના તિલકથી ઓળખાય છે…

 

જાણો, કેમ સિંદુરને તિલક રૂપે ના લગાડવું જોઇએ ?   પૂજાના સમયે તિલક લગાડવાનું વિશેષ મહત્વ છે અને ભગવાનને સ્નાન કર્યા બાદ તેમને ચંદનનું તિલક લગાડવું જોઇએ.  પૂજન કરવાવાળા પણ પોતાના મસ્તક પર ચંદનનું તિલક લગાડે છે.ચંદન સુગંધીત હોય છે અને તેના ગુણ શીતળતા આપનારાં હોય છે. ભગવાનને ચંદન અર્પણ કરવાનો ભાવ એ છે કે આપની કૃપાથી સુગંધથી ભરી જાય છે અને આપણો વ્યવહાર શીતળ રહે છે એટલે કે આપણે શાંત ચિત્તે કામ કરી શકીએ છીએ.  ઘણીવાર ઉત્તેજનામાં કામ બગડી જાય છે.   ચંદન લગાડવાથી ઉત્તેજના કાબુમાં આવી જાય છે.  સ્ત્રીઓ માથા પર કસ્તુરીનું તિલક કે બિંદી લગાડવી જોઇએ.  ગણેશજી, હનુમાનજી, માતાજી અને અન્ય મુર્તિઓથી સિંદુર નીકાળી લગાડવું ના જોઇએ.   સિંદુર ઉષ્ણ હોય છે.  ચંદનનું તિલક લલાટ પર કે નાના ચાંલ્લા રૂપે બન્ને આઇબ્રોની મધ્યમાં લગાડી શકાય. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી ચંદનનું તિલક લગાવવાથી મગજ શાંત, તરાવટ અને શીતળતા બની રહે છે. મસ્તિષ્કમાં સેરાટોટિન તેમજ બીટાએડોરફિન નામક રસાયણોથી સંતુલન હોય છે.  મેઘાશક્તિ વધે છે તથા માનસિક થાક વિકાર નથી થાતો.  આગળ વાંચો કેટલા પ્રકારના હોય છે તિલક…અને સાધુઓ કેટલા પ્રકારના તિલક લગાવે છે….

હિન્દુ ધર્મમાં તિલક અથવા તિલકા ને કપાળ પર અને શરીરના અન્ય ભાગો પર કરવામાં આવે છે.

વિવિધ રીતરિવાજો પ્રમાણે તિલક દરરોજ કરવામાં આવે છે અથવા માત્ર વિશિષ્ટ ધાર્મિક પ્રસંગ માટે કરવામાં આવે છે. માન્યતા માનવને પરમાત્મા સુધી પહોંચાડનાર શ્રેષ્ઠ સાધન બુદ્ધિ છે.  આથી આ પૂજન પછી બુદ્ધિના નિવાસ-સ્થાન મસ્તકનું પૂજન કરવામાં આવે છે કેમ કે પહેલાં સાઘ્ય એટલે ઈશ્વર-પૂજન અને ત્યાર પછી સાધન એટલે બુદ્ધિનું પૂજન. એટલા માટે દરેક પવિત્ર કાર્યમાં, પૂજન-અર્ચનમાં મસ્તક પર તિલક અથવા ટીલું કરવામાં આવે છે. બહેન દ્વારા ભાઈના કપાળે તિલક કરવામાં આવે છે. એનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ભાઈને આ તિલક ‘ત્રિલોચન’ બનાવે છે અને ત્રીજી આંખમાં કામ-દહનની શકિત છે. જગતની સ્ત્રીજાતિ તરફ કામ-દૃષ્ટિથી ન જોતાં ભાવદૃષ્ટિથી, બહેનની ભાવનાથી જોવાનું હૃદયંગમ સૂચન તિલકમાં સમાયેલું છે.

 

tilak.4
 

 

તિલક હોય છે સાધુઓની ઓળખ, જાણો કેટલા પ્રકારના હોય છે તિલક:

 

હિન્દુ ધર્મમાં અનેક પરંપરાઓ પ્રચલિત છે. રોજ સવારે સ્નાન કર્યા પછી ભગવાનનું વિધિ-વિધાનથી પૂજન કર્યા પછી તિલક લગાવવાનું હિન્દુ પરંપરા જ છે. તિલક પણ અલગ-અલગ વસ્તુઓ લગાવવામાં આવે છે. કોઈ ચંદનનું તિલક લગાવે છે તો કોઈ સિંદૂરનું. તે સિવાય પણ અનેક વસ્તુઓથી તિલક લગાવવામાં આવે છે.  તિલક લગાવવા પાચળનું માત્ર ધાર્મિક નહીં પણ વૈજ્ઞાનિક કારણ પણ નિહિત છે. જો એમ કહેવામાં આવે કે તિલક લગાવવું, હિન્દુ ધર્મ પરંપરાઓનું સૌથી અભિન્ન અંગ છે તો અતિશયોક્તિ નહીં કહેવાય.  તમને અત્યાર સધી માત્ર બે-ત્રણ પ્રકારના જ તિલગ લગાવતા જોયા હશે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે સાધુઓમાં કેટલા પ્રકારના તિલક પ્રચલિત હોયછે. જો હિસાબ લગાવવામાં આવે તો ૮૦ ટકાથી વધુ પ્રકારના તિલક લગાવવામાં આવે છે.  સનાતન ધર્મમાં શૈવ, શાક્ત, વૈષ્ણવ અને અન્ય મતોના અલગ-અલગ તિલક હોયછે. હિન્દુ ધર્મમાં જેટલા સંતોનો મત છે, જેટલા પંથ છે, સંપ્રદાય છે તે બધાના પણ પોતાના અલગ-અલગ પ્રકારના તિલક હોય છે. આજે જાણો કેટલા પ્રકારના હોય છે તિલક….

 

વિવિધ સંપ્રદાય પ્રમાણે કેટલાક પ્રકારના તિલક હોય છે….

 

 

tilak.5

 

 

૧]  શૈવ- શૈવ પરંપરામાં લલાટ ઉપર ચંદનની આડી રેખા કે ત્રિપુંડ લગાવવામાં આવે છે. અમૂમન મોટાભાગે શૈવ સાધુઓ આ પ્રકારનું તિલક લગાવે છે. ત્રિપુંડ તિલક ભગવાન શિવના શૃંગારનો હિસ્સો છે, આ પ્રકારે મોટાભાગના શૈવ સન્યાસી ત્રિપુંડ જ લગાવે છે. શૈવ સંપ્રદાયમાં જેટલા પંથ બદલી જાય છે, જેમ અઘોરી, કાપાલિક, તાંત્રિક તો તેમના તિલક લગાવાવની શૈલી પોતાના પંથ અને મત પ્રમાણે બદલાઈ જાય છે. શાક્ત અને વૈષ્ણવ સંપ્રદાય દ્વારા લગાવવામાં આવે છે તિલકો વિશે જાણવા માટે આગળની સ્લાઈડ્સ ઉપર ક્લિક કરો….

 

tilak.6

 

 

૨]  શાક્તઃ-  શક્તિના આરાધક તિલકની શૈલીથી વધુ તત્વ ઉપર ધ્યાન આપે છે.  તેઓ ચંદન અને કંકુને બદલે સિંદૂરનું તિલક લગાવે છે.  સિંદૂર ઉગ્રતાનું પ્રતીક છે. તે સાધકની શક્તિ અને તેજ વધારવામાં સહાયક માનવામાં આવે છે.  મોટાભાગના શાક્ત આરાધક કામાખ્ય દેવીના સિદ્ધ સિંદૂરનો ઉપયોગ કરે છે.  

૩]  વૈષ્ણવઃ- વૈષ્ણવોમાં તિલકના સૌથી વધુ પ્રકાર જોવા મળે છે. વૈષ્ણવ પંથ રામ માર્ગી અને કૃષ્ણ માર્ગી પરંપરામાં વહેંચાયેલ છે. તેમના પણ પોત-પોતાના મત, મઠ અને ગુરુ છે, જેમની પરંપરામાં વૈષ્ણવ તિલકમાં તેટલા પ્રકાર છે. વૈષ્ણવ પરંપરામાં ચૌસઠ પ્રકારના તિલક બતાવ્યા છે. તેમાંથી  કેટલાક પ્રમુખ તિલકો વિશે અમે તમને જાણકારી આપી રહ્યા છીએ. વૈષ્ણવ પરંપરાની અંતર્ગત લગાવવામાં આવતાતિલકો વિશે જાણવા માટે આગળની સ્લાઈડ્સ ઉપર ક્લિક કરો….

 

 

 
tilak.7

 

 

૪]  લાલશ્રી તિલકઃ-  તેમાં આસપાસ ચંદનની અને વચ્ચે કંકુ કે હળદરની ઊભી રેખા બનેલી હોય છે.

૫]  વિષ્ણુસ્વામી તિલકઃ-  આ તિલક માથા ઉપર બે પહોંળી રેખાઓથી બને છે.  આ તિલક સાંકડુ હોય છે તથા ભમરની વચ્ચે આવે છે.

૬] રામાનંદ તિલકઃ-  વિષ્ણુસ્વામી તિલકની વચ્ચે કંકુથી બનેલ ઊભી રેખાઓ આપવાથી રામાનંદી તિલક બને છે.  

૭]  શ્યામશ્રી તિલકઃ-  તેને કૃષ્ણ ઉપાસક વૈષ્ણવ લગાવે છે.  તેમાં આસપાસ ગોપીચંદનની તથા વચ્ચે કાળા રંગની મોટી ઊભી રેખા હોય છે.

૮] અન્ય તિલકઃ-  અન્ય પ્રકારના તિલકમાં ગણપતિ આરાધક, સૂર્ય આરાધક, તાંત્રિક, કાપાલિક, વગેરે અન્ય તિલક હોય છે. તેની પોતાની ઉપશાખાઓ હોય છે.  જેમાંથી પોતાની રીત ને પરંપરાઓ છે.  કોઈ સાધુ અને સન્યાસીઓ ભસ્મ પણ તિલક લગાવે છે.

 

પંથ આધારિત તિલક :

 

વિવિધ હિન્દુ પરંપરાઓ તિલક કરવા માટે વિવિધ વસ્તુઓ અને આકારોનો ઉપયોગ કરે છે.

 

 

    • સૈવિતેઓ લાક્ષણિકપણે સમગ્ર કપાળ પર ત્રણ આડી રેખાઓ ભસ્મથી બનાવે છે. વિભૂતિની સાથે મોટા ભાગે મધ્યમાં કંકુની સાથે સુખડના લાકડાની લૂગદીનું ટપકું કરવામાં આવે છે. (ત્રિપુંડ્ર).

 

    • વૈષ્ણવો તિલક માટે પવિત્ર નદી અથવા સ્થળની માટી (જેમ કે વૃંદાવન અથવા યમુના નદી)નો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં ઘણી વખત સુખડનું લાકડું ભેળવવામાં આવે છે. તેઓ બે લંબરૂપ રેખાના આકારમાં લૂગદી લગાવે છે, જે નીચેના ભાગમાં એકબીજા સાથે જોડાઈ શકે છે, તેનાથી કાં તો U આકાર બનાવે છે અથવા તુલસી પાદડાનો એક વધારાનો આકાર બનાવે છે.  તેમનું તિલક ઊર્ધ્વપુન્ડ્ર તિલક કહેવાય છે.

 

    • ગણપત્ય લાલ સુખડની લૂગદીનો ઉપોયગ કરે છે (રક્ત ચંદન).

 

  • શાક્તો કંકુ  અથવા લાલ હળદરના પાઉડરનો ઉપયોગ કરે છે.  તેઓ એક લંબરૂપ રેખા અથવા બિંદુનો ઉપયોગ કરે છે.  તેઓ એક ઊભી રેખા અથવા બિંદુ દોરે છે.

 

  • સન્માનદર્શક તિલકો (રાજ તિલક અને વીર તિલક): સામાન્ય રીતે તેમાં એક લંબરૂપ લાલ રેખા કરવામાં આવે છે. રાજ તિલકનો ઉપયોગ જ્યારે રાજાને ગાદી પર બેસાડવામાં આવે છે અથવા મહત્ત્વની વ્યક્તિને આમંત્રણ આપવામાં આવે છે ત્યારે કરવામાં આવે છે.  યુદ્ધ અથવા રમત બાદ વિજેતાઓ અથવા નેતાઓને અભિકૃત કરવા માટે વીર તિલકનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

 

  • સ્વામિનારાયણ તિલક: તે કપાળની મધ્યમાં U- આકારનું તિલક હોય છે.  U આકારની મધ્યમાં લાલ રંગની બિંદી હોય છે (જે ચાંદલા તરીકે જાણીતી છે).

 

 

જ્ઞાતિ આધારિત તિલક :

 

હિન્દુ જ્ઞાતિ આધારિત વ્યવસ્થા અને વૈદિક ગ્રંથો અનુસાર તિલક ૪ પ્રકારના હોય છે

 

૧]  બ્રાહ્મણ તિલક – ઊર્ધ્વપુંડ્ર :
કપાળની ઉપર બે લંબરૂપ રેખાઓ બનાવવી (હવેના સમયમાં તે મોટા ભાગે U આકારનું તિલક બની ગયું છે), U આકારનો તિલક .

 

૨]  ક્ષત્રિય તિલક- ત્રિપુંડ્ર :
કપાળની ઉપર લંબરૂપ રેખાઓની સાથે ટોચ પર એક વક્ર આકારની – ત્રણ કમાનો.

 

૩]  વૈશ્ય તિલક – અર્ધચંદ્ર :
અર્ધ વર્તુળ સાથે મધ્યમાં બિંદી અથવા ગોળાકાર નિશાન – અર્ધ ચંદ્ર તિલક

 

૪]  શૂદ્ર તિલક – પર્તાલ :
કપાળની ઉપર મોટું વર્તુળાકાર નિશાન

 

 
તિલકના પ્રકારો :

તિલકના ઓગણીસ પ્રકારો છે.
૧]  વિજયશ્રી :
સફેદ તિલક ઊર્ધ્વપુન્ડ્ર સાથે મધ્યમાં સફેદ રેખા. જયપુરના સ્વામી બાલઆનંદે આ તિલકની શોધ કરી હતી.

 

૨]  બેન્દી તિલક :
સફેદ તિલક ઊર્ધ્વપુન્ડ્ર ની સાથે મધ્યમાં એક ગોળ નિશાન. જેની શોધ બડાસ્થાન અયોધ્યાના સ્વામી રામપ્રસાદ આચાર્ય દ્વારા કરવામાં આવી હતી.

 

૩]  ચતુર્ભુજી તિલક :

સફેદ તિલક ઊર્ધ્વપુન્ડ્રની સાથે ઉપરનો ભાગ વિરુદ્ધ દિશામાં 90 અંશના ખૂણે આવેલો હોય છે. તેની મધ્યમાં શ્રી હોતું નથી. તેની શોધ બિહારના નારાયણદાસજી દ્વારા કરવામાં આવી હતી. સ્વર્ગ દ્વાર અયોધ્યાના તપસ્વીઓ તેનું અનુસરણ કરે છે.

 

અન્ય તિલકો :

તેમાં ૧૨  શ્રી તિલકોનો સમાવેશ થાય છે.

 

૧]  રેવાસા ગાડ્ડીનુ શ્રી તિલક

૨]  રામચંદ્રદાસ તિલક

૩]  શ્રીજીવરમનું તિલક

૪]  શ્રી જનકરાજ કિશોરી શરણ અલીજીનું તિલક

૫]  શ્રી રૂપકલાજીનું તિલક

૬]  રૂપસારસજીનું તિલક

૭]  રામસાખીજીનું તિલક

૮]  કામનેન્દુ મણિનું તિલક

૯]  કરુણસિંધુજીનું તિલક

૧૦]  સ્વામિનારાયણ તિલક

૧૧]  નિમ્બાર્કનું તિલક

૧૨]  માધવનું તિલક

 

તિલક અને બિંદી શબ્દો એક બીજાની પર કેટલેક અંશે છવાયેલા છે, પણ તેઓ એકબીજાના સમાનાર્થી નથી.  તેમની વચ્ચેના કેટલાક તફાવતો :

 

  • તિલક હંમેશાં લૂગદી અથવા પાઉડરથી સાથે લગાવવામાં આવે છે, જ્યારે બિંદી લૂગદી, સ્ટીકર અથવા જ્વેલરી પણ હોઈ શકે છે.
  • તિલકબંને લિંગની વ્યક્તિઓને કરી શકાય છે, જ્યારે બિંદી માત્ર મહિલાઓ જ કરે છે.
  • તિલકસામાન્ય રીતે ધાર્મિક અથવા આધ્યાત્મિક કારણસર કરવામાં આવે છે અથવા મહત્ત્વની વ્યક્તિ, ઘટના અથવા જીતના સન્માનમાં કરવામાં આવે છે. બિંદી લગ્નનું સૂચક છે અથવા તેનો પયોગ શોભાના હેતુ માટે કરવામાં આવે છે.
  • બિંદીમાત્ર આંખોની વચ્ચે કરવામાં આવે છે, જ્યારે તિલક ચહેરા અથવા શરીરના અન્ય ભાગોને પણ આવરી લઈ શકે છે. તિલક શરીરના 12 ભાગો પર કરી શકાય છે: માથું, કપાળ, ગરદન, બંને બાવડાની ઉપર, કોણીથી પહોંચા સુધીના બંને હાથ પર, છાતી, ધડની બંને બાજુએ, પેટ અને ખભા.
  • બિંદી હિન્દી શબ્દ છે, જ્યારે તિલક સમગ્ર ભારતીય ઉપખંડમાં લાગુ પડે છે.

 

 

સંકલિત લેખ :

સાભાર :  (“संस्कार-ज्योति” અને “आखिर क्यों?” પુસ્તક માંથી) લેખક - સંજય માલપાણી તથા લલિત ભટ્ટ. વિકિપીડિયા, દિવ્યભાસ્કર, સંદેશ, વેબદુનિયા, તેમજ અન્ય ...)
 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, પૂર્વી મલકાણ (યુ એસ એ), વીણેલા મોતી | Leave a comment

અનેક રોગોમાં હિતાવહ છે જવ … (આરોગ્ય અને ઔષધ)   …

અનેક રોગોમાં હિતાવહ છે જવ … (આરોગ્ય અને ઔષધ)   …

  • વૈદ્ય પ્રશાંતભાઈ ગૌદાની

 

 
BARRLEY
 

 
ગુજરાતીમાં જવ, હિંદી-મરાઠીમાં જવ, સંસ્કૃતમાં યવ, અરબીમાં શઈર અને અંગ્રેજીમાં Barley કહેવાય છે.

 

જવનો ઉપયોગ ખૂબ જ પ્રાચિન કાળથી થતો આવ્યો છે. જવ એ ધાન્ય ઘઉંની જ એક જાત છે. પરંતુ સ્વાદમાં અને દેખાવમાં ઘઉં કરતાં અલગ છે.

 

આયુર્વેદ પ્રમાણે જવ સ્વાદમાં તૂરા અને મધુર, શીતળ, પચવામાં ઓછા ભારે જઠરાગ્નિવર્ધક, બળપ્રદ, બુદ્ધિવર્ધક, કંઠ-સ્વરને ઉત્તમ કરનાર, વર્ણ અથવા કાંતિને સ્થિર કરનાર, તે કફ, પિત્ત, મેદ, શરદી, સળેખમ, દમ, ઉધરસ, રક્તવિકાર, ગળાના રોગો અને ચામડીના રોગોમાં હિતકારી છે

 

આપણે આહારમાં ‘જવ’નો અધિક ઉપયોગ કરતા નથી, પરંતુ રાજસ્થાન અને ઉત્તરપ્રદેશમાં સામાન્ય લોકોનો તે રોજિંદો આહાર છે. ઘઉં કરતાં જવ આમ તો ઊતરતું ધાન્ય છે, પરંતુ તેમાં એક મહત્ત્વનો ગુણ છે. જવ વધારાનો મેદ-ચરબીનો નાશ કરનાર છે. આ સિવાય પણ જવમાં ઘણા ઔષધીય ગુણો રહેલા છે. આ વખતે આહાર અને ઔષધ એમ બંને રીતે ઉપયોગી એવા આ જવ વિષે થોડું જાણીએ.
 

 
BARRLEY.0
 

 

ગુણકર્મો …

 

જવના છોડ ઘઉં જેવા અને એટલા જ ઊંચા થાય છે.  ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં તેનો પાક વિશેષ પ્રમાણમાં થાય છે. જવના આયુર્વેદમાં મુખ્ય ત્રણ પ્રકાર બતાવાયા છે.

 

(૧) તીક્ષ્ણ અણીવાળા જવને ‘યવ’ કહે છે,

 

(૨) અણી વગરના જવને ‘અતિયવ’ અને

 

(૩) લીલાશ પડતા, અણી વગરના ઝીણા જવને ‘તોક્ય’ કહે છે. યવ કરતાં અતિયવ અને અતિયવ કરતાં તોક્ય જવ ઓછા ગુણવાળા ગણાય છે.

 

આયુર્વેદ પ્રમાણે જવ સ્વાદમાં તૂરા અને મધુર, શીતળ, પચવામાં ઓછા ભારે (ઘઉં કરતાં હળવા), જઠરાગ્નિવર્ધક, બળપ્રદ, બુદ્ધિવર્ધક, કંઠ-સ્વરને ઉત્તમ કરનાર, વર્ણ અથવા કાંતિને સ્થિર કરનાર, લેખન (દોષોને ઉખાડનાર), વાયુ અને મળને ખૂબ જ વધારનાર છે. તે કફ, પિત્ત, મેદ, શરદી, સળેખમ, દમ, ઉધરસ, રક્તવિકાર, ગળાના રોગો અને ચામડીના રોગોમાં હિતકારી છે. જવ પથરી, કિડની અને મેદજન્ય રોગોનું ઉત્તમ ઔષધ છે.

 

રાસાયણિક દૃષ્ટિએ જવમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ, પ્રોટીન, કેલ્શિયમ, ફોસ્ફોરસ, લોહ વગેરે ખનિજદ્રવ્યો તથા વિટામિન બી-૧, બી-૨ અને વિટામિન એ પર્યાપ્ત માત્રામાં રહેલાં છે.

 

ઉપયોગો  …

 

આયુર્વેદ પ્રમાણે જવ મેદ અને કફનો નાશ કરનાર છે. એટલે તે મધુપ્રમેહ (ડાયાબિટીસ)ના દર્દીઓ માટેનો ઉત્તમ આહાર છે. જવના આહારથી શર્કરાનું પ્રમાણ વધતું નથી. જેમના શરીરમાં ચરબી-મેદનું પ્રમાણ વધારે હોય તેમના માટે પણ જવ હિતકારી છે.

 

જવનો આહારમાં ઉપયોગ કરવા માટે જવને ખાંડી, ફોતરાં દૂર કરી, એક કલાક ગૌમૂત્રમાં પલાળી, સૂકવી લેવા. આ રીતે સાત દિવસ કરવું. એ જ રીતે ત્રિફળાના ઉકાળામાં સાત દિવસ જવને ઉપર મુજબ પલાળવા અને સૂકવવા. પછી આ જવને શેકીને તેના લોટમાંથી બનાવેલી રોટલી, ભાખરી વગેરેનો આહારમાં ઉપયોગ કરવો. ડાયાબિટીસના દર્ર્દી અને મેદસ્વી સ્ત્રી-પુરુષો માટે આ ઉપચાર આહાર અને ઔષધ બંનેની ગરજ સારે છે. બેડોળ શરીરની વધારાની ચરબી ધીમે ધીમે દૂર થઈને શરીર સુંદર અને ઘાટીલું બને છે. આ ઉપચારમાં ગૌમૂત્રનો ઉપયોગ જો સુગમ્ય ન હોય તો માત્ર ત્રિફળાના ઉકાળાનો ઉપયોગ કરવો.

 

આશરે બે ચમચી જવને એક ગ્લાસ પાણીમાં નાંખી ઉકાળવા. ત્રણ-ચાર ઊભરા આવે એટલે ગાળીને એ પાણી ઠંડું પાડવું. આયુર્વેદમાં આ જવના પાણીને ‘યવમંડ’ અને ઇંગ્લિશમાં ‘બાર્લીવોટર’ કહે છે. બાર્લીવોટર કિડની, પથરી અને મૂત્રમાર્ગની તકલીફો માટે ઉત્તમ ઔષધ છે. દિવસમાં થોડું થોડું બાર્લીવોટર પીતા રહેવાથી તરસ, ઝાડા, ઊલટી, મૂત્રની બળતરા, મૂત્રમાર્ગની પથરી, મૂત્રનો અવરોધ-દુખાવો વગેરે સર્વ વિકારોમાં લાભ થાય છે.

 

જવને બાળીને તેમાંથી ‘યવક્ષાર’ (જવખાર) મેળવવામાં આવે છે જે બજારમાં તૈયાર મળી રહે છે. આ જવખાર એ ઉત્તમ કફનાશક ઔષધ છે. જો નાનાં બાળકોને વારંવાર શરદી, સસણી, છાતીમાં કફ ભરાઈ જવો, ઉધરસ વગેરે તકલીફો થતી હોય તો તેમને ચપટી જવખાર એટલા જ લીંડીપીપરના ચૂર્ણ સાથે મધમાં મેળવીને સવાર-સાંજ ચટાડવો. થોડા દિવસોમાં કફની આ તકલીફમાં ઘણો ફાયદો જણાશે.

 

આ સ્વાદિષ્ટ ધાન્યને જેવા-તેવા ન સમજો, એકવાર ફાયદા જાણી દરરોજ ખાશો ! …

 

 
BARRLEY.1
 

 

જવ-યવ-૧ …

 

આયુર્વેદના ‘યવ’ એ જ આપણા જવ. માંગલિક- ર્ધાિમક પ્રસંગોએ હવન- અગ્નિમાં જવ હોમવામાં આવે છે. આયુર્વેદમાં તેને તુરા, મધુર, ઠંડા, મળને ઉખાડનાર, કોમળ, વ્રણ, ચાંદા, સ્વર માટે હિતકર રુક્ષ, બુદ્ધિ, અગ્નિ પ્રદિપ્ત કરનાર, બળ આપનાર, પચવામાં ભારે વાયુ તથા મળ વધારનાર, વર્ણ- રંગને સ્થિર કરનાર, ચીકણા હોવા છતાં મેદ- વજન ઘટાડનાર, ડાયાબિટીસ- કબજિયાતમાં ખૂબ જ હિતકર, કફના રોગો, ચામડીના રોગો, પિત્ત, શરદી, શ્વાસ, સાથળનું જકડાઈ જવું. રક્તવિકાર, ત્વચારોગો અને તૃષામાં અત્યંત હિતાવહ છે.  

 -વૈદ્ય મનુભાઈ ગૌદાની

 

આયુર્વેદ પ્રમાણે જવ સ્વાદમાં તૂરા અને મધુર, શીતળ, પચવામાં ઓછા ભારે જઠરાગ્નિવર્ધક, બળપ્રદ, બુદ્ધિવર્ધક, કંઠ-સ્વરને ઉત્તમ કરનાર, વર્ણ અથવા કાંતિને સ્થિર કરનાર, કફ, પિત્ત, મેદ, શરદી, સળેખમ, દમ, ઉધરસ, રક્તવિકાર, ગળાના રોગો અને ચામડીના રોગોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે

 

જવનો ઉપયોગ ખૂબ જ પ્રાચીનકાળથી થતો આવ્યો છે. જવ એ ધાન્ય ઘઉંની જ એક જાત છે. પરંતુ સ્વાદમાં અને દેખાવમાં ઘઉં કરતાં અલગ હોય છે. જવની રોટલી, દળીયા (રાબ), સત્તુ વગેરેનું સેવન થતું જ આવ્યું છે. જવમાં ભરપૂર પ્રમાણમાં અનેક પોષત તત્વો રહેલા હોય છે. જેના સેવનથી સ્વાસ્થ્યને ગજબનો લાભ થાય છે. આમ તો બહુ ઓછા લોકોને જવના ચમત્કારી ગુણો અને ફાયદા વિશે ખબર હશે, પરંતુ જે નથી જાણતા એ આજે ચોક્કસ જાણી લો ત્યારબાદ તમે જવનું સેવન કર્યા વિના રહી નહીં શકો.જાણતા એ આજે ચોક્કસ જાણી લો ત્યારબાદ તમે જવનું સેવન કર્યા વિના રહી નહીં શકો.

 

પ્રાચીન સમયથી જ સામાન્ય લોકો જવની રોટલી ખાતા હતા. કેટલાક જવ અને ઘઉંને ભેગા કરીને ખાતા હતા. જવ કંઈ જેવા તેવા નથી પ્રાચીન સમયમાં રોમમાં જયારે ઓલિમ્પિક રમતો રમાતી હતી ત્યારે એવો રિવાજ હતો કે ખેલાડીઓને ખોરાકમાં જવની ખીર, જવનો સુપ આપવામાં આવતો હતો. સ્કોટલેંડમાં જવની ખાસ પ્રકારની કેક તૈયાર કરવામાં આવે છે.

 

મરાઠા સૈનિકોને યુદ્ધ દરમિયાન જવનો સત્તુ સાકરમાં મેળવી ફાક્વા માટે આપવામાં આવતો હતો. ઈસ્લામિક લશ્કરમાં પણ એમ જ થતું હતું. પ્રાચીન સમયમાં જવના સત્તુ સાથે ખજૂર પણ ખાતા. રણમાં પ્રવાસનો થાક દૂર કરવા અને યુદ્ધ માટે શક્તિ પ્રાપ્ત કરવા જવનું સેવન કરવામાં આવતું હતું.
 

 
BARRLEY.2
 

 

ઘટકો  :

 

૧૦૦ ગ્રામ જવમાં ૩૩૬ કેલરી હોય છે. જવમાં ચાર જાતના પ્રોટીન હોય છે. (૧) આલ્બ્યુમીન (ર) ગ્લોબ્યુલીન (૩) હોર્ડીન અને (૪) હોર્ડેનીન. તે ઉપરાંત અગત્યના એમીનો એસિડ્સ જેવા કે આર્જીનીન,  હીસ્ટીડીન,  લાઈસીન,  ટ્રીપ્ટોફેન,  લ્યુસીન, આઈસોલ્યુસીન, વેલીન, ફેનીલેનીન, થીઓબ્રોમીન, મીથીયોનીન વગેરે પણ હોય છે. આમાં ‘લાઈસીન’ ખૂબ જ મહત્વનું છે. પ્રાણીના માંસ સિવાય વનસ્પતિ જગતમાં જવ અને જુવારમાં જ આ તત્વ હોય છે. મગજના વિકાસ માટે આ તત્વ ઘણું જરૂરી છે.

 

-આ ઉપરાંત જવમાં વિટામીન ‘એ’, ‘ઈ’, બી કોમ્પ્લેક્ષ, થાયમિન, રીબોફલેવીન, નાયસીન, પેન્ટોથેનીક એસીડ, ફોલીક એસીડ, વિ. વિટામીન‘ડી’ હોય છે. જવમાં આ સાથે પાચક દ્રવ્યો (એન્ઝાઈમ્સ) પણ હોય છે. ઘઉંમાં ગ્લુટેન નામનું તત્વ હોવાથી ઘઉંના બિસ્કીટ, બ્રેડ. ફુલીને પોચા થાય છે. જયારે જવમાં આ તત્વ ન હોવાથી આવું થતું નથી.

 

ગુણધર્મો  :

 

આયુર્વેદ મુજબ જવ તુરા, મધુર, ઠંડા, મળને ઉખેડી બહાર કાઢનાર, ચાંદા પર તલ જેવા હીતકર, રૂક્ષ, બુદ્ધિ તથા અગ્નિને પ્રદીપ્ત કરનાર, વીપાકે(પચી ગયા પછી) તીખા, સ્વર-અવાજ માટે હીતકર, બળ આપનાર, પચવામાં ભારે, વાયુ તથા મળને વધારનાર, શરીરનો વર્ણ સુધારનાર, સ્નિગ્ધ હોવા છતાં મેદ-ચરબીને ઘટાડનાર, તથા ડાયાબિટીસ અને કબજીયાતમાં ખૂબ હીતકર છે.

 

જવ કફ કરતા નથી. એ કંઠના રોગો, ચામડીના રોગો, કફ, પિત્ત, મેદ, શરદી-સળેખમ, શ્વાસ, સાથળ, સાંધાનું જકડાઈ જવું, રક્તવિકાર અને અત્યાધિક તૃષામાં હીતાવહ છે. જવ પેશાબને બાંધનાર અને મળને સારી રીતે બહાર લાવનાર છે, આથી મધુપ્રમેહમાં ખુબ જ ઉપયોગી છે. મધુપ્રમેહમાં જવની બધી જ બનાવટો-સાથવો, રોટલી, પુરી, રાબ, ખીચડી વગેરે લેવાં જોઈએ. તે મૂત્રાશય વિકાર, સોજો, લિવર, બરોળ વિગરેમાં ઉપયોગી છે.

 

જવ સ્થૂલ વિલેખન છે એટલે કે મેદને ખોતરીને બહાર કાઢે છે. તેથી બેઠાડું જીવન જીવનારા લોકો માટે તો જવ ઉત્તમોત્તમ છે. મેદને લઈને હૃદયરોગ, ઉંચુ લોહીનું દબાણ, હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ, ડાયાબિટીસ વગેરેથી પીડાતા લોકો માટે જવનો ખોરાક ઉત્તમ હોય છે. જવ મુત્રલ છે. તે પેશાબ સાફ લાવે છે અને પેશાબના રોગો મટાડે છે, પથરીના રોગીએ કાયમ જવનું પાણી પીવું, જવનું પાણી (બાર્લીવોટર) પીવાથી પથરી તુટીને નીકળી જાય છે અને બંધાતી અટકે છે.
 

 
BARRLEY.3
 

 

જવથી થતાં સ્વાસ્થ્ય ફાયદા  :

 

-ડોક્ટરો કહે છે કે જવ ખાવાથી લોહી બને છે. તે શુધ્ધ, ન્યુટ્રલ અને પાતળું બને છે. એક ભાગ જવ અને પંદરગણુ પાણી ઉકાળવું કુલ પાણીનો ત્રીજો ભાગ બળી જાય આ જવનું પાણી આશરે ૧૦૦ રોગોનો ઈલાજ છે.

 

-જવને બાળીને તેમાંથી ‘યવક્ષાર’ (જવખાર) તૈયાર કરવામાં આવે છે જે બજારમાં તૈયાર મળી રહે છે. આ જવખાર એ ઉત્તમ કફનાશક ઔષધ છે. જવખાર કે યવક્ષાર જવમાંથી બનતું વિશિષ્ટ ઔષધ છે. રસાયણિક રીતે એ પોટેશિયમ કાર્બોનેટ છે. જવક્ષાર બનાવવા માટે જવના આખા છોડને બાળી મોટા પ્રમાણમાં રાખ ભેગી કરવામાં આવે છે. તેમાં પાણી નાંખી રાખવાળું મિશ્રણ ઠરવા દેવું ત્યાર પછી ઉપરનું પાણી નિતારીને કપડાથી ગાળી લેવું આ પાણી ધીમા તાપે ઉકાળવું અથવા મોટા થાળામાં કાઢી તડકે સુકવવું. પાણી સુકાયા પછી જે પદાર્થ બાકી રહી જાય તે બને છે યવક્ષાર.

 

જો નાનાં બાળકોને વારંવાર શરદી, સસણી, છાતીમાં કફ ભરાઈ જવો, ઉધરસ વગેરે તકલીફો થતી હોય તો તેમને ચપટી જવખાર એટલા જ લીંડીપીપરના ચૂર્ણ સાથે મધમાં મેળવીને સવાર-સાંજ ચટાડવો. થોડા દિવસોમાં કફની આ તકલીફમાં ઘણો ફાયદો જણાશે. યવક્ષાર અતિ મૂત્રલ (છૂટથી પેશાબ લાવનારૂં) હોય છે.
 

 
BARRLEY.4
 

 
-જવને ખાંડીને ઉપરના બરછટ ફોતરા કાઢીને તેને ચાર ગણા પાણીમાં ઉકાળી, ચાર પાંચ ઉભરા આવે એટલે ઉતારી એક કલાક ઢાંકી રાખવું. પછી ગાળી લેવું. આને ‘બાર્લીવોટર’ કહેવાય છે. તેમાં લીંબુનો રસ અને ગ્લુકોઝ નાંખી પીવાથી સ્વાસ્થ્યવર્ધક પીણું બને છે.

 

-જવના અંકુર ફુટયા બાદ તેને તાપમાં સુકાવીને અંકુરોત્પત્તિ સ્થગિત કરી દેવામાં આવે છે. આ અંકુરિત જવને લોખંડ કે તાંબાની કઢાઈમાં કે યાંત્રિક રીતે અમુક રૂપ કે સુગંધ ઉત્પન્ન થાય ત્યાં સુધી સેકી લોટ બનાવવામાં આવે છે. આનુ નામ ‘મોલ્ટ’ છે. જવનો મોલ્ટ બાળકો માટેના ખોરાક, ટોનિક માટે વપરાય છે. બ્રિટીશ ફાર્મેકોપીઆમાં મોલ્ટનો સમાવેશ થયેલો છે. તેમાં ૪ ટકા જ પ્રોટીન છે. પરંતુ પાચકદ્રવ્ય-એન્ઝાઈમ્સ ઘણાં છે.

 

-ઉત્તર પ્રદેશમાં ઉનાળામાં ભૂખ અને તરસને શાંત કરવા માટે જવના સાથરા (સત્તુ) ખાંડી પીસીને લોટ જેવો બારીક બનાવી તેમાં થોડું મીઠું કે સિંધવ નાંખીને પાણી મેળવવાથી સત્તુ બનાવવામાં આવે છે. કેટલાંક લોકો તેમાં ખાંડ, ઘી અને ગોળ મેળવીને ખાય છે. એક વાત સ્પષ્ટ છે કે ઘઉંને બદલે જવનો ઉપયોગ કરવાથી શરીરનું વજન ઘટે છે.

 

-ચીન અને જર્મનીના અનુભવોના આધારે અમેરીકામાં ૧૯૭૮માં સાન્ફ્રાન્સીસ્કો ઈન્સ્ટીટયુટ ફોર ધી એડવાન્સ સ્ટડી ઓફ હયુમન સેક્સ્યુઆલીટી એ જવ વિશે એક નવું જ સંશોધન ર્ક્યું. જવમાં પુરૂષ હોર્મોન ટેસ્ટોસ્ટેરોન જેવું કંઈક તત્વ છે જેનાથી જાતિયશક્તિમાં વધારો થાય છે. એટલું જ નહિં પરંતુ પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિની વૃધ્ધિની તકલીફમાં પણ આરામ થાય છે.

 

-જવની રાબ સવારે નાસ્તામાં આપવાથી જઠર અને આંતરડામાં ચાંદાના દર્દીઓને ખુબ જ ફાયદો થાય છે. સંશોધન મુજબ એક દર્દીને નિયમિત ત્રણ મહીના જવની રાબ લેવાથી ચાંદી બિલ્કુલ રૂઝાઈ ગયું અને આંતરડું સંપૂર્ણ રીતે સ્વસ્થ થઈ ગયું. જે બે વરસની સારવારથી ના રૂઝાય તે ત્રણ મહીનામાં જવની રાબ લેવાથી સારૂં થઈ ગયું.

 

જવની રાબને અરબીમાં ‘તલ્બીના’ કહેવામાં આવે છે. જવના આટાને દૂધમાં પકાવવામાં આવે છે. તેમાં મીઠાશ માટે મધ નાંખવામાં આવતું હતું.

 

-જ્યારે ભૂખ ન લાગતી હોય કે ખાવાનું મન ન થતું હોય તો જવની રાબ પીવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. જવની રાબ પેટને એવી રીતે ધોઈને સાફ કરી દે છે જેમ તમે પાણીથી ચેહરાને ધોઈને સ્વચ્છ કરે છે.

 

-જવનો ઉકાળો સવાર-સાંજ પીવાથી મુત્રમાર્ગની પથરી તુટી જાય છે.

 

-ક્ષયના રોગી માટે ચોખા અને જવની રોટલીથી ઉત્તમ કોઈ ખોરાક નથી. જવની રોટલી ખાવાથી પેટમાં દુખાવો નથી થતો.

 

-એક ચમચો જવનો અધકચરો ભુકો બે ગ્લાસ પાણીમાં અડધું પાણી બળી જાય ત્યાં સુધી ઉકાળી કપડાથી ગાળી સવાર-સાંજ પીવાથી પથરી અને મુત્રમાર્ગના રોગો મટે છે.

 

-જો ઘરમાં કોઈ વ્યક્તિ વારંવાર માંદો પડતો હોય તો તેને માટલીમાં બનાવેલી જવની રાબ આપવી, વ્યક્તિ ઝડપથી સાજો થઈ જશે. નબળાઈ આવી ગઈ હોય જો કે બિમારને તે પસંદ ના પડે પરંતુ વારંવાર ગરમ રાબ પીવાથી શરીરની કમજોરી દૂર થાય છે અને રોગ સામે લડવાની પ્રતિકાર શક્તિ વધે છે. જવની રોટલી કે જવની કોઈ પણ વાનગી લોકો માટે શક્તિનો ખોરાક છે.

 

 

ટી.બી.ના દર્દી માટે ચોખા અને જવની રોટલીથી બેહતર ખોરાક કે દવા નથી.

 

 

ઘટકો :

 

 

૧૦૦ ગ્રામ જવમાં ૩૩૬ કેલરી છે. જવમાં ચાર જાતના પ્રોટીન છે. (૧) આલ્બ્યુમીન (ર) ગ્લોબ્યુલીન (૩) હોર્ડીન અને (૪) હોર્ડેનીન. તે ઉપરાંત અગત્યના એમાઈનો એસીડસ જેવા કે …

આર્જીનીન,  હીસ્ટીડીન,  લાઈસીન,  ટ્રીપ્ટોફેન,  લ્યુસીન,  આઈસોલ્યુસીન,  વેલીન, ફેનીલેનીન,  થીઓબ્રોમીન, મીથીયોનીન  વિગેરે.   આમાં ‘લાઈસીન’ ખૂબ જ મહત્વનું છે.  પ્રાણીના માંસ સિવાય વનસ્પતિ જગતમાં જવ અને જુવારમાં જ આ હોય છે. મગજના વિકાસ માટે આ તત્વ ઘણું જરૂરી છે.

 

આ ઉપરાંત વિટામીન ‘એ’, ‘ઈ’, બી કોમ્પ્લેક્ષ, થાયમીન, રીબોફલેવીન, નાયસીન, પેન્ટોથેનીક એસીડ,  ફોલીક એસીડ,  વિ. વિટામીન‘ડી’ હોય છે.   જવમાં આ સાથે પાચક દ્રવ્યો (એન્ઝાઈમ્સ) પણ હોય છે. ઘઉંમાં ગ્લુટેન નામનું તત્વ હોવાથી ઘઉંના બિસ્કીટ, બ્રેડ વિ. ફુલીને પોચા થાય છે. જયારે જવમાં આ તત્વ ન હોવાથી આવું થતું નથી.

 

આયુર્વેદ મુજબ જવ મધુર, શીતલ, તુરા, કફ અને પિત્તને હરનાર છે. જવ શરીરમાં સ્થિરતા, જઠરાગ્નિની તિવ્રતા, મેઘા, સ્વર, અને વર્ણ સારો કરનાર છે. જવ લૈખન છે. અતિરૂશ્ર છે. શીત હોવાથી રક્ત અને પિત્ત બંનેનું પ્રસાદ કરનાર છે. જવ બલ્ય છે, તે કફ શામક છે.‘જવખાર’ અમ્લનાશક, દીપન, રક્તશોધક, મુત્રજનન, સ્વેદજનન વિ. ગુણોવાળો છે. તે મૂત્રાશય વિકાર, સોજો, લિવર, બરોળ વિગરેમાં ઉપયોગી છે.

 

સુશ્રુતે લખ્યું છે કે, જવ સ્થૂલ વિલેખન છે એટલે કે મેદને ખોતરીને બહાર કાઢે છે. તેથી બેઠાડું જીવન જીવનારા લોકો માટે તો જવ ઉત્તમોત્તમ છે. મેદને લઈને હૃદયરોગ, ઉંચુ લોહીનું દબાણ, હાઈ કોલેસ્ટ્રોલ, ડાયાબીટીસ વિગેરેથી પીડાતા લોકો માટે જવનો ખોરાક અપનાવવા જેવો છે. જવ મુત્રલ છે. તે પેશાબ સાફ લાવે છે, અને પેશાબના રોગો મટાડે છે, પથરીના રોગીએ કાયમ જવનું પાણી પીવું,જવનું પાણી (બાર્લીવોટર) પીવાથી પથરી તુટીને નીકળી જાય છે અને બંધાતી અટકે છે.

 

જવ ખાવાથી લોહી બને છે. તે શુધ્ધ, ન્યુટ્રલ અને પાતળું બને છે.

 

જવને ખાંડીને ઉપરના બરછટ ફોતરા કાઢીને તેને ચાર ગણા પાણીમાં ઉકાળી, ચાર પાંચ ઉભરા આવે એઠલે ઉતારી એક કલાક ઢાંકી રાખવું. પછી ગાળી લેવું. આને ‘બાર્લીવોટર’ કહેવાય છે. તેમાં લીંબુનો રસ અને ગ્લુકોઝ નાંખી પીવાથી સુંદર પોષક પીણું બને છે.

 

જવના અંકુર ફુટયા બાદ તેને તાપમાં સુકાવીને અંકુરોત્પત્તિ સ્થગિત કરી દેવામાં આવે છે. આ અંકુરિત જવને લોખંડ કે તાંબાની કઢાઈમાં કે યાંત્રિક રીતે અમુક રૂપ કે સુગંધ ઉત્પન્ન થાય ત્યાં સુધી સેકી લોટ બનાવવામાં આવે છે. આનુ નામ ‘મોલ્ટ’. જવનો મોલ્ટ બાળકો માટેના ખોરાક, ટોનિક વિ.. માટે વપરાય છે. બ્રિટીશ ફાર્મેકોપીઆમાં મોલ્ટનો સમાવેશ થયેલો છે. તેમાં ૪ ટકાજ પ્રોટીન છે. પરંતુ પાચકદ્રવ્ય-એન્ઝાઈમ્સ ઘણાં છે.

 

એક ભાગ જવ અને પંદરગણુ પાણી ઉકાળવું કુલ પાણીનો ત્રીજો ભાગ બળી જાય તે જવનું પાણી આશરે ૧૦૦ રોગોનો ઈલાજ છે.

 

જવખાર કે યવક્ષાર જવમાંથી બનતું વિશિષ્ટ ઔષધ છે. રસાયણિક રીતે એ પોટેશિયમ કાર્બોનેટ છે. જવક્ષાર મેળવવા માટે જવના આખા છોડને બાળી મોટા પ્રમાણમાં રાખ ભેગી કરવામાં આવે છે. તેમાં પાણી નાંખી રાખવાળું મિશ્રણ ઠરવા દેવું ત્યાર પછી ઉપરનું પાણી નિતારીને કપડાથી ગાળી લેવું આ પાણી ધીમા તાપે ઉકાળવું અથવા મોટા થાળામાં કાઢી તડકે સુક્વવું. પાણી સુકાયા પછી જે પદાર્થ બાકી રહી જાય તે થયો યવક્ષાર. યવક્ષાર અતિ મૂત્રલ (છૂટથી પેશાબ લાવનારૂં) છે.
 

 
BARRLEY.0
 

 
ઉત્તર પ્રદેશમાં ઉનાળામાં ભૂખ અને તરસને શાંત કરવા માટે જવના સાથરા (સત્તુ) ખાંડી પીસીને લોટ જેવો બારીક બનાવી તેમાં થોડું મીઠું કે સિંધવ નાંખીને પાણી મેળવવાથી સત્તુ બને છે. કેટલાંક લોકો તેમાં ખાંડ, ઘી અને ગોળ મેળવીને ખાય છે. એક વાત સ્પષ્ટ છે કે ઘઉંને બદલે જવનો ઉપયોગ કરવાથી શરીરનુ વજન ઘટે છે.

 

ચીન અને જર્મનીના અનુભવોના આધારે અમેરીકામાં ૧૯૭૮માં સાન્ફ્રાન્સીસ્કો ઈન્સ્ટીટયુટ ફોર ધી એડવાન્સ સ્ટડી ઓફ હયુમન સેકસ્યુઆલીટી એ જવ વિશે એક નવું જ સંશોધન ર્ક્યું. જવમાં પુરૂષ હોર્મોન ટેસ્ટોસ્ટેરોન જેવું કંઈક તત્વ છે જેનાથી જાતિયશક્તિમાં વધારો થાય છે. એટલું જ નહિં પરંતુ પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથીની વૃધ્ધિની તકલીફમાં પણ આરામ થાય છે.

 

 
BARRLEY.SOUP
 

 
જવની રાબ સવારે નાશ્તામાં આપવાથી જઠર અને આંતરડામાં ચાંદાના દર્દીઓને ખુબ જ ફાયદો થાય છે. એક દર્દીને નિયમિત ત્રણ મહીના જવની રાબ લેવાથી ચાંદી બીલ્કુલ રૂઝાઈ ગઈ અને આંતરડું સંપૂર્ણ રીતે બરાબર થઈ ગયું. જે બે વરસની સારવારથી ના રૂઝાય તે ત્રણ મહીનામાં જવની રાબ લેવાથી સારૂં થઈ ગયું.

 

 
BARRLEY.5
 

 

જવના સેવનથી વજન ઘટાડો …

 

જવ કોલેસ્ટ્રોલ, હાઈ બ્લડ પ્રેશર ડાયાબિટીઝ જાડાપણું અને દિલની બીમારીઓથી બચાવે છે. આવો જાણીએ આના ફાયદા વિશે.

 

ત્વચા:

 

જવના લોટમાં બેસન, સંતરાના છાલનો પાવડર, હળદર, ચંદન પાવડર અને ગુલાબ જળ મિક્સ બનાવવામાં આવેલ ઉબટન ત્વચાની ચમક બનાવી રાખે છે.

 

રોટલી:

 

જવ, ઘઉં અને ચણાને મિક્સ કરીને બનાવેલ લોટની રોટલી ડાયાબિટીઝ, બ્લડ પ્રેશર, જાડાપણું, કોલેસ્ટ્રોલ અને હ્રદય રોગોમાં ખૂબ ફાયદાકારી હોય છે. આ મિક્સ લોટમાં ઘઉં ૬૦ ટકા, જવ ૩૦ ટકા અને ચણા ૧૦ટકા હોવા જોઈએ. રોટલી ઉપરાંત જવથી બનેલ શીરો પણ સ્વાદિષ્ટ અને શરીર માટે પૌષ્ટિક હોય છે.

 

સત્તુ પણ ફાયદાકારી :

 

શેકેલા જવને વાટીને પાણી અને આખી સાકર મિક્સ કરી બનાવેલ સત્તુ ગરમીમાં અમૃત સમાન છે. જવથી બનાવેલ આયુર્વેદની દવા યવક્ષારને આયુર્વેદની અન્ય દવાઓની સાથે લેવાથી ગુર્દાની પથરી નીકળી જાય છે અને પેશાબની બળતરા પણ દૂર થાય છે. જો યવક્ષારને ૧-૨ ગ્રામની માત્રામાં મધની સાથે થોડા દિવસ લેવામાં આવે તો ખાંસીથી આરામ મળે છે.

 
સંકલિત :

સૈજ્ન્ય :

સંદેશ દૈનિક, દિવ્યભાસ્કર, આર્યમ – (સૂરત ) તેમજ અન્ય …

 

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', 'દાદીમાનું ડાયેટ કોર્નર', "જીવન લક્ષ્ય " ..., આરોગ્ય અને ઔષધ ..., દાદીમાનુ વૈદુ, વીણેલા મોતી | Leave a comment

ત્યાગ વિના મુક્તિ ન મળે …

અંધારામાં અથડાતાં વિશ્વનું તારકબળ-ત્યાગ અને સેવા …

 

 tyaag

 

 

ત્યાગ વિના મુક્તિ ન મળે …

 

જ્યારે કોઈપણ વ્યક્તિ પોતાની જાતને આધ્યાત્મિક ગુરુ ગણાવતી હોય અને તે તમને એમ કહેતી હોય કે ત્યાગ વિના ઈશ્વરની અનુભૂતિ થઇ શકે તો એ એક નારી મૂર્ખતા છે.  એના દ્રઢ નિશ્ચય બાબતે પ્રશ્ન ઊભો થયા છે અને એમને ત્યાગ એટલે શું એ સમજાવવા પ્રશ્ન પૂછવાની ઈચ્છા થાય એ સ્વભાવિક છે અને તમને એ પ્રશ્નો ઉત્તર પણ મળી રહે તો તમને એ માનસ કોપણ જાતની આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ ધરાવતો નથી એનો ખ્યાલ સ્પષ્ટપણે આવી જશે અને આવા લોકો સાચા અધ્યાત્મિક ગુરુ કે ઉપદેશક નથી અને એમની ત્યાગ વિશેની વ્યાખ્યા અભાવાત્મક છે.

 

‘હું કેવી રીતે ઈશ્વરની અનુભૂતિ કરી શકું ?’  વિશ્વના ધર્મોના ઇતિહાસમાં આ પ્રશ્ન તો પુછાયો છે પણ, ‘આ દુનિયામાં રહીને મારે શા માટે ઈશ્વરની અનુભૂતિ ન કરવી જોઈએ ?’  એ પ્રશ્ન વારંવાર પુછાયો છે.

 

આ બંને પ્રશ્નો એકીસાથે પ્રશ્ન પૂછ્નારાના જીવન પ્રત્યેના અભિગમભેદને જિજ્ઞાસુનો છે.  જ્યારે બીજો પ્રશ્ન કરનાર ઈશ્વરને ય ઝંખે છે અને દુનિયાની ય ઈચ્છા રાખે છે.  કદાચ એ જગતને વધારે ઝંખે છે અને ઈશ્વરને થોડાં ઓછા ઝંખે છે.

 

ઉપર્યુક્ત બંને પ્રશ્નકર્તા માટે પ્રભાવક અધ્યાત્મિક ગુરુનો જવાબ એક જ હશે.  તે એ બંને જિજ્ઞાસુને કહેવાના, ‘હા મિત્ર, તમે બધી રીતે ઈશ્વરને પામી શકો.’  એનું કારણ એ છે કે માનવનો એ જન્મસિદ્ધ અધિકાર છે અને એનો ઇનકાર ન કરી શકાય.  આવી રીતે વાત કરીને પછી એ બંને જિજ્ઞાસુઓની જુદી જુદી બે પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં લઈને તેનું સમાધાન કરવા પ્રયત્ન કરશે.  એનું કારણ એ છે કે પ્રભાવક આધ્યાત્મિક ઉપદેશક કે ગુરુ એ સર્વોત્કૃષ્ટ અનુભૂતિ કરાવનારા હોવા જોઈએ. એટલે ડ્રેકએ ડ્રેક વ્યક્તિને વ્યક્તિગત રીતે એમના પ્રત્યે સમસંવેદના અને આદર સાથે તે જ્યાં ઊભો છે ત્યાંથી એને ક્રમશ: પ્રેમપૂર્વક માર્ગદર્શન આપીને તેના પોતાના ઈશ્વરના પથે સાચો ધર્મગુરુ વાળે છે.

 

પ્રથમ પ્રશ્ન પૂછનાર માટે, જે નિરાસક્ત, સદ્દભાગ્યે, એ જિજ્ઞાસુએ કેળવી છે, એને સુદ્રઢ રીતે અને સલામત રીતે પ્રબળ બનાવવી જોઈએ તેમજ ઈશ્વર પ્રત્યેના તેના પ્રેમને વધારે સધન બનાવવો જોઈએ.  વાસ્તવિક રીતે દુનિયા અને ઈશ્વરના દેખાતાં આ બંને સાધ્યોમાંથી તારવેલી એક જ પ્રક્રિયા છે.

 

બીજા પ્રશ્નકર્તા જિજ્ઞાસુની બાબતમાં આ સંસારને કે દુનિયાને વખોડ્યા સિવાય અધ્યાત્મ ગુરુ એ જોશે કે એના ઉપરછલ્લા અને સામન્ય કક્ષાના ઈશ્વર માટેના પ્રેમને શાંતિથી એક દર્દીની જેમ માવજત કરીને ધીમે ધીમે એમના હૃદયને ઉન્નત કરવાનો છે.  આને પરિણામે ત્યાગનો ભાવ એની મેળે બીજે છેડે જાગી જવાનો.  વળી એમનામાં ‘હું કેવી રીતે ઈશ્વરની અનુભૂતિ કરી શકું ?’  એ કક્ષાએ પૂરતા ખંત અને નિષ્ઠાથી પોતાની જાતને પ્રશ્ન ન કરી શકાય તો તેણે માટે આ સંસાર કે દુનિયા યોગ્ય સ્થાન છે.  તેણે જેની ભૂખ લાગે છે તે બધું આ દુનિયા જ આપી શકે.  જ્યાં સુધી કોઈનામાં પણ દુન્યવી પદાર્થોને, સુખોને માણી લેવાની થોડીઘણી ઈચ્છા પણ બાકી રહી ગઈ હોય તો તે આ દુનિયામાં રહે એમાં કાંઈ ખોટું કે અધોગતિ જેવું નથી.  દરેક માનવને જીવનમાં પોતાનો સમય લેવાનો અને એ પ્રમાણે દોડવાનો હક છે.  ઊલટાનું જે માણસને હજી પણ ન પોષાયેલી ઈચ્છાઓ, આકાંક્ષાઓ પુષ્કળ માત્રામાં હોય તેણે ત્યાગ માટે બળપૂર્વક પ્રેરવો એ અમાનુષી આધ્યાત્મિક ભૂલ ગણાશે.  એટલે જ તેના માટે આ દુનિયાને વળગી રહેવું અને જાણે કે એને સાવ નીચોવીને પી જવી વધારે પ્રમાણિક અને સન્માનજનક બની રહેશે.  માત્ર ઈશ્વરાનુભૂતિ; જીવનમાં, એનાથી વધારે ઉચ્ચતર કરવાનું કંઈ નથી.  કોઈ ભેંસ ઘાસ ચરતી હોય તો એના માટે એ યોગ્ય ગણાય પણ આપણે એ કંઈક ઉચ્ચ કક્ષાનું આધ્યાત્મિક કાર્ય કરી રહી છે એવી ધારણા કરી ણ શકીએ.  જીવનના સર્વોત્કૃષ્ટ મૂલ્ય પ્રત્યે કોઈપણ જાતની ચેતના વિના, જો માનસ આ દુનિયાની અધોગતિમાં સબડતો હોય, તો એને માટે ફક્ત આટલું દુઃખ કે વસવસો અનુભવી શકાય કે તેણે ઉચ્ચતર કક્ષાના ધ્યેય માટે વિચારવા કોઈ ભૂમિકા અપાઈ નથી.

 

પરંતુ જ્યારે તમને પૂરેપૂરી તૃપ્તિ થાય ત્યાં સુધી ખાઈપી ભોગવી લો અને અનુભૂતિવાળા મહાન પુરુષોના પ્રમાણભૂત વ્યક્તિગત અનુભવોથી આ ભયંકર માયાને જાણી લો.  પછી કોણ એવો માનસ છે કે જે પોતાના જાગૃતિના હકનો ઇનકાર કરી શકે ?  વળી એ વાતનો ઇનકાર પણ કોણ કરી શકે કે તમે તમારા સદૈવ અતૃપ્ત રહેતા ભોગ અને વ્યવહારથી થાકી ગયા છો.  અને જેનાં દ્વારા તમને ભીતરની અને બહારની શાંતિનો અનુભવ થાય એવી કોઈ વસ્તુ માટે તમે તીવ્ર ઝંખના અનુભવો એવી બાબતો તમારા પર ઠોકી બેસાડવી એ ન્યાય સંગત ગણાશે ?  આ દુનિયા કે સંસાર વિશેની તમારી સાચી સમજણ જાગે ત્યારે તમારો આત્મશ્રદ્ધાપૂર્વકનો સ્વનિર્ણયનો અધિકાર લુપ્ત થતો નથી.  જીવનના આવા તબક્કે તમારે ‘કંઈક’ ની પાછળની તલસાટની મનોદશાને નવા અભિગમ સાથે તાલમેલ રાખે એવા જીવનના નવસંજોગોને શોધવા પડે.  હવે તમારો પ્રશ્ન આવો હશે – ‘હું એ કંઈક-ઈશ્વરની અનુભૂતિ કેવી રીતે કરી શકું?’,  ત્યારે ‘અ દુનિયામાં રહીને હું શા માટે ઈશ્વરની અનુભૂતિ ન કરી શકું ?’  એવો પ્રશ્ન રહેશે નહીં.

 

આત્મસંતોષ થાય તેવો ત્યાગ અને અવગણી ન શકાય તેવો ઈશ્વર પ્રત્યેનો પ્રેમ પવિત્ર છે.  કોઈપણ સારી પત્ની કે સારા પતિએ ‘સેંકડો પતિ કે પત્ની હોવા એમાં શું ખોટું છે ?’  એવો પ્રશ્ન કરવો યોગ્ય ગણાશે ?’  જો એ બધાં ખરેખર મનથી પવિત્ર હોય તો એમનાં મનમાં આવો પ્રશ્ન ઊઠવાની શક્યતા જ રહેતી નથી.  એવી જ રીતે આપણે ખરેખર ઈશ્વરની ઝંખના કે શોધના કરીએ છીએ ત્યારે શા માટે આપણે એક ઈશ્વરને જ ઝંખીએ છીએ અને બીજું એવું શું છે કે જેની તાલાવેલી અનુભવીએ ?  જયારે આપણા જીવન અને અસ્તિત્વ સામે એક માત્ર વસ્તુ કે વિષયરૂપે ઈશ્વર જ આવે છે ત્યારે ત્યાગની અવસ્થા આવી જાય છે.  એટલે જ આસક્તિ કે પરિગ્રહ અને ઈશ્વર માટેની સાચી ઝંખના કોઈપણ પ્રકારની બૌદ્ધિક ભૂમિકામાં કે અભ્યાસ-સાધનામાં સાથે જોડી ન શકાય.  વિશ્વના બીજા પ્રભાવક ગુરુઓની જેમ સ્વામી વિવેકાનંદે પણ ઈશ્વરની અનુભૂતિમાં ત્યાગનો સંબંધ અને સંદર્ભ અનિવાર્ય છે, અપરિહાર્ય છે એવું સ્પષ્ટ પણે દર્શાવ્યું છે.  તેમના શબ્દોમાં કહીએ તો :

 

જે લોકો એવું વિચારે છે કે ‘આ દુનિયામાં રહીને મને શા માટે ઈશ્વરની અનુભૂતિ ન થઇ શકે ?’  આવો પ્રશ્ન પૂછવો એ વધારે શાણપણભર્યું છે, તેવા આત્મ-સંમોહનથી પીડાતા લોકો માટે સદીઓથી એક સગવડિયા ધર્મ માટેની લાગણી સતત થતી આવી છે.  આવા સગવડિયા ધર્મ માટેની લાગણી સતત થતી આવી છે.  આવા સગવડિયા ધર્મની સતત થતી માગણીનો પ્રતિભાવ પણ મળ્યા વગર રહેતો નથી.  એને પરિણામે પોતાની જાતને અધ્યાત્મિક ગુરુ કે ઉપદેશક ગણાવતા કેટલાક લોકો ઊભા થયા, જેમણે ઈશ્વરની અનુભૂતિ માટે ત્યાગની વ્યર્થતાનું મોટું બૂમરાણ મચાવી દીધું.  આવા પ્રતિઘાતક અને ભયંકર અપ્રત્યક્ષ રીતે ઘુસાડતાં મિથ્યા દર્શનો પોતાની ભૂમિકા મજબૂત કરે તે પહેલાં સાચા, આધ્યાત્મિક પયગંબરોએ હંમેશાં તેણે નિરર્થક બનાવતી પ્રતિક્રિયા કરવી પડી. સ્વામી વિવેકાનંદે પોતાની આગ ઝરતી ભાષામાં આ ભયંકર હાનિકારક સિદ્ધાંતોનું ખંડન કરતાં કહ્યું છે,

 

‘કેટલાક એવા વિરલ લોકો હોય છે કે જેઓ આધ્યાત્મિક જીવનમાં ત્યાગના મહત્વ વિશે પ્રત્યક્ષ રીતે પ્રશ્ન પૂછતા નથી.  એમની દૃષ્ટિએ તો આ ત્યાગ ઈશ્વરના કાનૂનનું અજ્ઞાંકિતપણું છે અને એના માટે આવા લોકો ચોક્કસ હોય છે.  તેઓ માત્ર અને માત્ર ઈશ્વર માટે જ સર્વત્યાગી રીતે રહે છે.’

 

‘જો દરેક વ્યક્તિ સંસારનો ત્યાગ કરે તો એ ઈશ્વરની ઈચ્છાની વિરુદ્ધનું કાર્ય ગણાય ?’  શ્રી રામકૃષ્ણ પરમહંસ આ બાબતનો જવાબ આપતા કહે છે : ‘શા માટે બધાએ સંસારનો ત્યાગ કરવો જોઈએ ?’  વળી બીજી બાજુએ બધાએ કામકાંચનમાં કૂતરાં-ભૂંડની જેમ રચ્યા પચ્યા રહેવું જોઈએ એ શું ઈશ્વરની ઈચ્છા કહી શકાય ?  શું તેણે કોઈ બીજી ઈચ્છા નથી ?  એમની ઈચ્છાને સુસંગત અને અસંગત શું છે એની તમને  ખબર છે ?  તમે કહો છો કે ઈશ્વર દરેકે ડ્રેક વ્યક્તિ સ્નાસારી જીવન જીવે એમ ઈચ્છે છે, પણ જ્યારે તમારાં પત્ની અને સંતાનો મૃત્યુ પામે ત્યારે એ પણ ઈશ્વરની ઈચ્છા છે એમ કેમ નથી માનતા ?  જ્યારે તમારી પાસે એક કોળિયો અન્ન ખાવા ન હોય ત્યારે ગરીબાઈ પણ એમની ઈચ્છા છે એમ કેમ નથી જોતા ? …’

 

પરંતુ શા માટે બધાએ સંસારનો ત્યાગ કરવો જોઈએ ?  સમયની પરિપૂર્ણતા વિના ત્યાગ શક્ય છે ?  જ્યારે કોઈપણ વ્યક્તિ ભોગ વિલાસને માણવાની સીમા સુધી પહોંચી જાય ત્યારે ત્યાગનો સમય આવી પહોંચે છે.  શું કોઈપણ વ્યક્તિ તેણે ત્યાગમાં બળપૂર્વક ધકેલી શકે ?  વાનરનો ત્યાગના નામે એક પ્રકારનો ત્યાગ છે.  માત્ર ક્ષુદ્ર મનવાળા વ્યક્તિઓ જ આવા ત્યાગને કેળવે છે.  પિતા વિનાના અનાથ બાળકનું ઉદાહરણ લો.  તેની ગરીબ વિધવા માતા કાંતણકામ કરીને જીવનનિર્વાહ ચલાવે છે.

 

છોકરો તેનો મહત્વ વિનાનો કામધંધો ગુમાવે છે અને તેણે ત્યાગની એક ઝટકી આવી જાય છે.  તે સાધુ જેવાં ભગવાંકધારણ કરીને કાશીએ જાય છે.  થોડાં દિવસ પછી તે પોતાની માતાને કાગળ લખે છે, ‘મહિનાના દસ રૂપિયાની નોકરી મને મળી ગઈ છે.’  એસમ્ય દરમિયાન એ એક સોનાની વીંટી અને મજાના કપડાં ખરીદવાનો પ્રયત્ન કરે છે !  તે પોતાની ભોગવિલાસની ઈચ્છાઓને કેવી રીતે રૂંધી શકે ?

 

  • સ્વામી બુધાનંદ

 

રા.જ.૧૨-૧૨/૨૬-૨૯

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલા આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can  contact /follow us on :

 

twitter a/c : @dadimanipotli 

 

facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી | Leave a comment

ગૃહપ્રવેશ …

ગૃહપ્રવેશ …

  • નિરંજન મહેતા

 

 

gruhpravesh

 

 

આજે અચાનક તેને જોઈ મહેશભાઈ થોડા સંકોચમાં પડી ગયા.  આ એ જ  નિહારિકા હતી જેને કારણે પોતાનો ઘરસંસાર ભાંગી ગયો હતો અને છતાં ફિક્કું હસતા આવકાર અપાઈ ગયો.

 

 

નિત્યક્રમ પ્રમાણે પ્રભુસ્મરણ કરતાં મહેશભાઈની નજર કેલેન્ડર પર પડી.  જોયું તો આજે પહેલી એપ્રિલ હતી.  તે સાથે યાદ આવ્યું કે આજે આ ઘરમાં પગ મૂક્યાને ત્રીસ વરસ થઇ ગયા.  આ યાદ આવતા માળાના મણકા ફરતાં અટકી ગયા અને તે અતિતમાં ખોવાઈ ગયા.

 

બધા સાથે નજીવી બાબતોમાં થતો વાદવિવાદ એક દિવસ હદ વટાવી ગયો અને ખુમારીમાં પહેરેલ કપડે ઘર છોડું દીધું હતું.  આગળ શું થશે તેની ચિંતા કર્યા વગર.  શરૂઆતમાં લોન અને આર્થિક સંકડાશને કારણે મુસીબતો તો હતી પણ સુજાતાની સૂઝબૂઝને કારણે તેમનો સંસાર ધીરે ધીરે પાટે પડી ગયો હતો.  પણ સંજોગોઅનુસાર તને નજરઅંદાઝ કરવી પડી હતી.  નોકરીને કારણે વ્યસ્ત હોય ઘર પ્રત્યે જોઈતો સમય ન અપાય અને તેમાંય એક પુત્રીનો ઉછેર પણ સુજાતાના માથે.  પણ આ બધું તેણે હસ્તે મોઢે પાર પાડ્યું હતું.

 

ઘર માંડ્યા પછીના દશ્યો એક ફિલ્મની જેમ પાંપણના પડદે ફરવા માંડ્યા.  નોકરીમાં સમયે સમયે બઢતી, આર્થિક છૂટ, દીકરીના લગ્ન, દોહીત્રનો જન્મ, તેનું બાળપણ, ઓહોહો, કેટલી બધી સુખદ ઘટનાઓ… પણ જેમ ગુલાબને કાંટા હોય અને ચૂભે તેમ ત્રીસ ત્રીસ વરસમાં બનેલી દુઃખદ ઘટનાઓ પણ યાદ આવવા લાગી જેમાં આજથી ત્રણ મહિના પહેલાની એક ઘટના તેમના માનસપટ પ્ર ઉભરાઈ આવી.  જેને કારણે પોતાની ગૃહસ્થીમાં તડ પડેલી તે યાદ આવતા તેઓ સોફા પરથી ઊભા થઇ ગયા અને અસમંજસમાં આંટા મારવા લાગ્યા.  એક નાની ગેર્સ્માજે કેવું સ્વરૂપ લીધું તેનો વિચાર કરતા તેઓ હચમચી ગયા.  આજ સુધી તે ગેરસમજ કેમ દૂર કરવી તેની તેમને સમજ પડતી ન હતી.  સુજાતાના મનમાં ઘર કરી ગયેલો વ્હેમ દૂર કરવામાં હજી સુધી તેઓ અસફળ રહ્યા હતાં.

 

અતિતમાં આમ ખોવાયેલા મહેશભાઈને કાને કાકાના શબ્દ પડતા તેઓ વર્તમાન સમયમાં આવી ગયા.  જોયું તો પાડોશી અવિનાશભાઈની દીકરી નિહારિકા દરવાજે ઊભી હતી.

 

વર્ષોથી એકબીજાના પાડોશી રહ્યા હોય મહેશભાઈ અને અવિનાશભાઈને ઘર જેવો સંબંધ.  નાની હતી ત્યારથી નિહારિકા તેમની આંખ સમક્ષ ઉછરી હતી.  જાણે આ પોતાનું ઘર હોય તેમ તે વિના રોકટોક આવતી જતી.  દેખાવે સુંદર, યોગ્ય બાંધો અને તેના અલ્લડપણાને કારણે આગળ જતાં કોલેજમાં પણ તે હંમેશાં ચર્ચામાં રહેતી, પણ કોઈ લફરામાં પડી ન હતી કારણ તેના સંસ્કાર.

 

તેમ છતાં તેની એક નબળાઈ હતી અને તે હતી મહેશકાકા પ્રત્યે કોઈ અગમ્ય ખેંચાણ.  નાનપણમાં તો નિર્દોષ મસ્તી થતી પણ સમજણ આવતા તે લાગણી ક્યારે ખેંચાણમાં પરિવર્તિત થઇ ગઈ તેનો ખ્યાલ પણ ન રહ્યો.  નાના અમથા કારણને બહાનેર તે દિવસમાં એક વાર તો કાકાને જોવા આવી જતી.  જોકે તે તકેદારી રાખતી કે તેની આ અગમ્ય લાગણીનો અણસાર કાકા કે કાકીને ન આવે.  તેણે સમજ તો હતી કે કાકા તેની પિતા સમાન છે અને આવી લાગણી યોગ્ય નથી પણ ૬૦ની ઉંમરે પણ ૪૫ના લાગતા કાકાનું વ્યક્તિત્વ જ એવું હતું કે તે આ સમજને ઘોળીને પી ગઈ હતી, એમ કેહવું ખોટું નથી.

 

આજે અચાનક તને જોઈ મહેશભાઈ થોડાં સંકોચમાં પડી ગયા.  આ એ જ નિહારિકા હતી જેને કારણે પોતાનો ઘરસંસાર ભાંગી ગયો હતો અને છતાં ફિક્કું હસતા આવકાર અપાઈ ગયો.  એ સાથે ત્રણ મહિના પહેલાનો પ્રસંગ પણ માનસપટ પર છવાઈ ગયો.

 

તે સમયે નિહારિકાના લગ્ન લેવાના હતાં.  હંમેશની મુજબ મહેશભાઈના ઘરનો દરવાજો ખુલ્લો હતો.  કોઈક પ્રસંગને અનુરૂપ તે કાકી પાસે સારી સાદી લેવા આવી હતી પણ હુજાતા બહાર ગઈ હતી, એમ મહેશભાઈએ કહ્યું તો વાંધો નહીં ને તેમનો કબાટ ખોલવાની છૂટ છે એમ સહજતાથી બોલી તે અંદર બેડરૂમમાં ગઈ.  કબાટ બંધ હોય કાકાને બૂમ મારી.  કબાટ ખોલતી વખતે અનાયસ મહેશભાઈનો હાથ નિહારિકાને અડી ગયો.  મહેશભાઈને તો તેનો ખ્યાલ પણ ન હતો પણ તેમના હાથના સ્પર્શની નિહારિકા પર ન ધારેલી અસર થઇ અને મહેશભાઈ હજી કાંઈ સમજે વિચારે તે પહેલાં નિહારિકા પોતાની દબાયેલી માણસાને અટકાવી ન શકી અને તે મહેશભાઈને હજે કાંઈ સમજે વિચારે તે પહેલાં નિહારિકા પોતાની દબાયેલી માણસાને અટકાવી ન શકી અને તે મહેશભાઈને વળગી પડી, પરંતુ મહેશભાઈએ પોતાની સમજ અને સ્વસ્થતા ગુમાવી ન હતી.  આ શું કરે છે કહેતાં તેઓ નિહારિકાને પોતાનાથી દૂર કરવા લાગ્યા.

 

સુજાતા તે જ વખતે ઘરમાં દાખલ થઇ.  મહેશભાઈને દીવાનખાનામાં ન જોતાં તે બેડરૂમ તરફ આવી અને તેની નજર સમક્ષ જે દશ્ય હતું તેનાથી તે હબક ખાઈ ગઈ.  મહેશને આવા નહોતા ધાર્યા.  આજકાલ ઘણું બધું સાંભળીએ છીએ અને વાંચીએ છીએ કે એકાંતનો લાભ લઇ પુરુષો અજુગતું કરે છે પણ પોતાના જ ઘરમાં આમ થશે અને પોતાને તે નજરોનજર જોવાનો દિવસ આવશે એમ તો સુજાતાએ કદીએ નહોતું ધાર્યું.

 

માએ મને વાત તો કરી પણ ખરી હકીકત ફક્ત હું અને તમે જ જાણો છો.  મારા કારણે તમારે આ દિવસો જોવાના આવ્યા તેથી ક્યાં શબ્દોમાં માફી માંગુ તે નથી સમજાતું.

 

મહેશ, મેં તમને આવા નોહતા ધાર્યા બોલતા તે અંદર દાખલ થઇ.  આ સાંભળતા જ નિહારિકા ચમકી અને પરિસ્થિતિનો ખ્યાલ આવતા વિલે મોઢે ત્યાંથી ભાગી છૂટી.

 

તું ધારે છે એવું કંઈ નથી એમ મહેશભાઈ બોલ્યા પણ સુજાતા એમ કાંઈ માને ? મેં જોયું તે ખોટું ?  કહેતા તે બેગ ભરવા લાગી.  આ શું કરે છે ના જવાબમાં તે બેગ લઇ બહાર આવી.  મહેશભાઈ ચમક્યા અને પૂછ્યું કે બેગ લઇ ક્યાં જાય છે ?

 

‘બસ, હવે બહુ થયું.  હું અંજનીને ઘરે જાઉં છું.  હવે તમારી સાથે નહીં રહેવાય.’

 

આ વાતને ત્રણ મહિના થયા પણ અન તો સુજાતા પાછી આવી ન કોઈ કહેણ.

 

એક પળમાં આ બધું યાદ આવ્યું પણ બીજી ક્ષણે તે સ્વસ્થ થઇ ગયા અને નિહારિકાને આવકારતા કહ્યું કે પહેલી વાર પિયર આવી છેને?  પણ તારી કાકી તેની દીકરીને ત્યાં થોડાં દિવસ રહેવા ગઈ છે એટલે તે તને નહીં મળે.

 

‘કાકા, તમે એમ ધારો છો કે મને કાંઈ ખબર નથી એમ તમે માણતા હો તો તેમ નથી.  માએ મને વાત તો કરી પણ ખરી હકીકત ફક્ત હું અને તમે જ જાણો છો.  મારા કારણે તમારે આ દિવસો જોવાના આવ્યા તેથી ક્યા શબ્દોમાં માફી માંગુ તે નથી સમજાતું.  પણ જો હું કાકીને પાચા લાવી શકું તો તે જ મારા માટે સાચું પ્રાયશ્ચિત રહેશે.  તે દિવસે એક નબળી ક્ષણે હું ભાન ગુમાવી બેસી.  તે જ દિવસે જો મેં ચોખવટ કરી હોત તો આજે આ પરિસ્થિતિ ન હોત, પણ સંકોચને લઈને હું ત્યારે તેમ ન કરી શકી તેનો અફસોસ તો છે પણ મને ખાત્રી છે કે તમે મને જરૂર માફ કરશો.’

 

‘બેટા, મને નથી લાગતું કે હવે પરિસ્થિતિ સુધરે, કારણ મેં ઘણા પ્રયત્નો કર્યા છે પણ કોઈમ્પરીનામ વગરના.  છતાં તેને લાગતું હોય કે તારે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ તો મને વાંધો નથી.  પણ જો સફળતા ન મળે તો તેનું દુઃખ ન લગાડતી કારણ જે થયું તેમાં મારો કોઈ દોષ નથી તે હું જાણું છું એટલે તેને ભૂલીને હું જીવતા શીખી ગયો છું.’

 

રાત્રે લોજમાંથી આવ એલ ભોજનને ન્યાય આપવા મહેશભાઈ તૈયારી કરતાં હતા ત્યાં જ બારણેથી અવાજ આવ્યો કે હવે આ બધું તમારે કરવાની જરૂર નથી.

 

દરવાજા તરફ નજર નાંખી તો નિહારિકા ઊભી હતી.  તેનો કેહવાનો મતલબ શું છે તે ન સમજાયું એટલે તે વિશે મહેશભાઈ કાંઈ પૂછે તે પહેલાં નિહારિકાએ ‘શરમાવાની જરૂર નથી’  કહી હાથ પકડી તેની પાછળ ઊભેલા સુજાતાકાકીને આગળ કર્યા.

 

સારી રીતે તૈયાર થયેલ સુજાતાને જોઈ મહેશભાઈ ચમક્યા.  એક મીનીટ તો તે માણી ન શક્યા કે ખરેખર સુજાતા સામે ઊભી છે.  પછી સમજાયું કે ના આ હકીકત છે એટલે નિહારિકાને આ કેન થયું એમ પૂછે તે પહેલા નિહારિકા જ બોલી કે કાકા આ સ્વપ્ન નથી હકીકત છે.

 

‘જે આટલા વખતથી હું ન કરી શક્યો તે કામ તે કઈ રીતે કર્યું ?’

 

‘કાકા, તે ભૂલી જાઓ અને આગળનું વિચારો.’

 

‘એમ કેમ ભૂલી જાઉં ?  જાણવાની ઇન્તેજારી તો હોય ને ?’

 

‘હું કહું તેને બદલે કાકીના મોઢે સાંભળવું વધુ ગમશે, કેમ કાકી ?’  કહેતા તેણે ત્યાંથી વિદાય લીધી.

 

જમવાને ન્યાય આપી આ કેમનું થયું હશે તેની અટકળો અને થોડાં રોમાંચ સાથે મહેશભાઈ બેડરૂમમાં ગયા.  કામ આટોપી સુજાતા થોડાક ખચકાટ સાથે અંદર પ્રવેશી અને થોડા અંતરે ઊભી રહી.  રૂમમાં બોજારૂપ શાંતિ છવાઈ હતી કારણ એકને પૂછવાની હિંમત ન હતી તો બીજાને કાંઈ કહેવા શબ્દો ન હતાં.

 

એક યુગ જેટલો સમય વીતી ગયા પછી છેવટે સુજાતાએ જ બોલવું પડ્યું કે ક્યાં કારણસર તે પાછી આવી.  ‘નિહારિકાએ ખુલ્લા દિલે તે દિવસના બનાવની બધી હકીકત કહી હતી અને કહ્યું હતું કે બધો વાંક તેનો છે.  મહેશકાકાએ ન તેનો ગેરલાભ લીધો હતો ન કોઈ દિવસ બૂરી નજરે તેની તરફ જોયું હતું.  આટલી નિખાલસ ચોખવટ પછી સુજાતાને સમજાયું કે તેની વાત સાચી હશે નહીં તો તે આમ સહજ રીતે પોતાની જાતને નીચી ન દેખાડે.  જો તેમ હોય તો મહેશને મેં અકારણ દોષ આપ્યો અને તે માટે હું ગુનેગાર છું અને મારે સ્વગૃહે પાછા જવું જોઈએ, પરંતુ આવતા સંકોચ થતો હતો.  ત્યારે નિહારિકાએ જ ભાર દઈને કહ્યું કે કાકા તમને આવકારશે એટલે નચિંત રહેવા અને તેની સાથે ચાલવા કહ્યું.  માફી માગવાને લાયક નથી પણ તેમ છતાં તેમ કહ્યું તો માફ કરશોને ?’

 

‘આજે કયો દિવસ છે તે યાદ છે ?’  આજથી બરાબર ત્રીસ વરસ પહેલાં આપણે આ ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો હતો.  આજે તીસ વરસે તારા પુનરાગમનથી થયેલ અનુભૂતિ અવર્ણનીય છે તો શબ્દો કહી માફ કરવાને બદલે અન્ય રીતે પણ માફ કરી શકાય છે.’  કહેતા તેમણે સુજાતાને પાસે ખેંચી.

 

 
- નિરંજન મહેતા (મુંબઈ)
 

 

આજની પોસ્ટ  ‘દાદીમા ની પોટલી’  પર પુનઃપ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા બદલ અમો  નિરંજનભાઈ મહેતા (મુંબઈ) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.

 

 

  લેખકશ્રી ના સંપર્ક વિગત : 

 

niranjan mehtaNiranjan Mehta

A/602, Ashoknagar(Old), Vaziranaka, L.T. Road, Borivali(West), Mumbai-400091.
Tel. 28339258/9819018295

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલા આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can  contact /follow us on :

 

twitter a/c : @dadimanipotli 

 

facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી, શ્રી નિરંજન મહેતા (મુંબઈ) ની કલમે ... | 2 Comments

પુષ્ટિના ષોડશગ્રંથ:સરળ સુગમ સંક્ષેપ … (ભાગ-૪) …

પુષ્ટિના ષોડશગ્રંથ:સરળ સુગમ સંક્ષેપ …

મહેશ શાહ, (વડોદરા) …

ભાગ – ૪

 

 

SHODASH GRANTH.1

 

 

પુષ્ટિમાર્ગના સિદ્ધાંતોને સમજવાના નમ્ર પ્રયાસ રૂપે ષોડશ ગ્રંથોનો પરિચયપામવાની  આપણી ‘સમજણ એક્સપ્રેસ’નાઆજના બે સ્ટેશન છે: શ્રી નવરત્ન સ્તોત્રમ્: અને શ્રી  અંતકરણપ્રબોધ:

 

૬. શ્રી નવરત્ન સ્તોત્રમ્:

 

સંક્ષિપ્ત પરિચય: 

 

ગુજરાતના ખેરાળુના વૈષ્ણવ શ્રી ગોવિંદ દુબે માટેઆ ગ્રંથની રચના થઇ હતી.

 

  • ઘણીવાર મુશ્કેલીઓથી મૂંઝાઈનેશ્રી ઠાકોરજી ઉપરનોવિશ્વાસ ડગવાથી,લોભ લાલચવશ અથવા અન્ય લોકોની દેખાદેખીથી વૈષ્ણવોથી અન્ય દેવી-દેવતાઓ કે ગ્રહોના આશરે જવાની ભૂલ થઇ જાય છે. આપણા માર્ગમાં આપણા શ્રી ઠાકોરજી સિવાય બીજા કોઈ(અન્ય)નો આશરો(આશ્રય) લેવાનું યોગ્ય ગણવામાં નથી આવ્યું.આવો અન્યાશ્રય બાધક અને હાનિકારક છે.
  • આચાર્યશ્રીએ આ ગ્રંથમાં વૈષ્ણવોનીઆધિભૌતિક, આધ્યાત્મિકઅને આધિદૈવિક એ ત્રણે પ્રકારનીચિંતાઓ દુર કરતું માર્ગદર્શન આપ્યું છે જેથી આપણે અન્યાશ્રયથી બચી શકીએ.
  • આપ આજ્ઞા કરે છે કે વૈષ્ણવોએ આત્મ નિવેદન કર્યું છે તેથી ચિંતાકરાય જ નહીં. આપણે સર્વસ્વ પ્રભુને નિવેદન કરી દીધું છે. આમ ‘આપણું’ તો કાંઇ છે જ નહીં, આ શરીર પણ આપણું નથી, મન પણ આપણું નથી,ઘર બાર, કુટુંબ કબીલો, સંપતિ બધું જ પ્રભુનું થઇ ગયું તો પછી ચિંતાશાની, શેની અને કોની કરવાની?
  • સર્વ કાર્ય પ્રભુ પોતાની સ્વેચ્છાએ કરશે,વૈષ્ણવે કશું માંગવું નહીં.
  • શ્રી હરિની કૃપા ઘણીવાર લૌકિક વૈદિક અવરોધોના વેશે પણ આવે છે જેથી આપણું મન બીજે ન દોરવાય અને પ્રભુમાં જ લીન રહે. આવી મુશ્કેલીઓના સમયે વૈષ્ણવે સાક્ષીભાવ રાખવો. ગીતાજીમાં આને જ સ્થિતપ્રજ્ઞતા કહી છે.
  • પ્રભુ અત્યંત દયાળુ છે,તેઓ ક્યારેય પોતાના ભક્તની લૌકિક દશા થવા નહીં જ દે.
  • નિ:સાધન ભાવથી અને પ્રભુ હંમેશા મારૂં ભલું જ કરશે તેવી શ્રધ્ધાથી હંમેશા ‘શ્રી કૃષ્ણ શરણં મમ:’ જપતા રહેવું. આધુનિક માનસ શાસ્ત્ર પણ આવ વિધાયક અભિગમને ટેકો આપે છે.
  • નાની નાની કે બિનજરૂરી બાબતોમાં પડી ચિંતા કરવી નહીં. લકીરના ફકીર ન બનીએ.

 

 

ગ્રંથ સાર/તેની ઉપયોગીતા: 

 

  • અહંતા (હું-પણું, પોતાના માટેનું અભિમાન) અને મમતા(માલિકી ભાવ) આધ્યાત્મિક પ્રગતિ અટકાવે છે. સાચા વૈષ્ણવ બની શકાતું નથી. આ ગ્રંથના અભ્યાસથી તે બંનેઅવરોધો દૂર થઇ શકે છે.
  • પ્રભુ મારૂં ખરાબ ન જ કરે તેવી શ્રદ્ધા જાગે છે તેથી ગ્રહોમાં કે બીજા કોઈ સાધનો/ઉપાયોના ચક્કરમાં ફસાઈને અન્યાશ્રયના અપરાધમાંથી બચી જવાય છે.
  • મુશ્કેલીઓમાં મન મક્કમ અને ચિંતાથી મુક્ત રહે છે આવા સ્વસ્થ મન જ મુશ્કેલીઓનો ઉપાય આપોઆપ શોધી લેછે.

 

 

૭.  શ્રી  અંતકરણપ્રબોધ: 

 

સંક્ષિપ્ત પરિચય: 

આ ગ્રંથમાં સરળ શબ્દોમાં વૈષ્ણવના કર્તવ્યો દર્શાવાયા છે જેનું દિલથી પાલન કરીએ તો આપણું મન (અંત:કરણ)જાગી ઉઠે અને પ્રભુ પ્રાપ્ત થાય.પ્રભુ પ્રાપ્ત કરવા માટેઅંતકરણની જાગૃતિ જરૂરી છે.

 

  • આચાર્યશ્રી ભારપૂર્વક કહે છે કે શ્રીકૃષ્ણ સૌથી શ્રેષ્ઠ દેવ છે. તેમનામાં  લૌકિક દ્રષ્ટિ ન રાખવી.
  • પરબ્રહ્મ પરમાત્મા સાક્ષાત સત્ય સ્વરૂપ છે. પ્રભુ આપ સત્ય સંકલ્પ છે અર્થાત પ્રભુના સર્વ સંકલ્પ અને સર્વ ધારણાઓ હંમેશા સાચી જ સિદ્ધ થાય છે.
  • જીવ તરીકે આપણને ક્યારેક એવું લાગે કે આપણી સાથે અન્યાય થાય છે કે પ્રભુ કૃપા નથી કરતા પણ શ્રી વલ્લભ આશ્વાસન આપે છે  કે ‘પ્રભુ ક્યારેય અન્યાયન કરે’. પરિસ્થિતિ અને પરિબળોને સમજવામાં આપણીજ ભૂલ થતી હોય છે.
  • શ્રી કૃષ્ણના શરણે ગયા છીએ, સ્વામી બનાવ્યા છે તેથી તેમની આજ્ઞાનું સદા પાલન કરવું.તેમણે દર્શાવેલા માર્ગે જ ચાલવું.
  • સમર્પણથી આપણો જન્મ સફળ થયો છે તેનો આનંદ માનવો.
  • એક વાર સમર્પણ કર્યું છે, તે પછી પતન થવાની કે નવા અપરાધ થવાની શક્યતા ઓછી રહે છે.અપરાધોનાવિચાર કરતા રહી બિન જરૂરી પસ્તાવો ન કરવો. નવા અપરાધ ન થાય તે ધ્યાન જરૂર રાખવું.
  • બ્રહ્મ સંબંધીનું પ્રથમ અને પરમ કર્તવ્ય છે પોતાના શ્રી ઠાકોરજીની સેવા. આજીવન સેવા કરતા રહેવી.
  • બીમારી કે અન્ય કોઈ કારણસર સેવા અશક્ય બને તો પણ હરિ ઈચ્છા માની દુ:ખી ન થવું.

 

 

ગ્રંથ સાર/તેની ઉપયોગીતા: 

 

  • એક વૈષ્ણવ તરીકે આપણે શું કરાય અને શું ન કરાય (‘Dos’&‘Don’ts’) તે સમજાય છે.
  • આપ્રમાણે આચરણ કરી સાચા વૈષ્ણવ બની પ્રભુની કૃપા મેળવી શકીશું તેવી શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસ જાગે છે.

 

  • (ક્રમશ:)

 

વૈષ્ણવોને પ્રાર્થના છે કે આ પ્રયત્નમાં રહેલી ત્રુટીઓ પ્રત્યે પત્ર દ્વારા કે ઈ મેલથી  મારું ધ્યાન દોરવા કૃપા કરે. મને feedback2m@gmail.com ઉપર ઇ મેલ કરી શકાય છે.

© Mahesh Shah 2014

 

 સંપર્ક :

mahesh shah.1

 મહેશ શાહ

જય શ્રીકૃષ્ણ મેરેજ બ્યુરો, વડોદરા.

મો. +૯૧- ૯૪૨૬૩૪૬૩૬૪/ ૦૨૬૫- ૨૩૩૦૦૮૩

                                    email :   feedback2m@gmail.com

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

‘દાદીમા ની પોટલી’ પર આજની પોસ્ટ પ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા  બદલ અમો શ્રી મહેશભાઈ શાહ (વડોદરા) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

SHODASH GRANTH  … SHORT & SWEET  SYNOPSIS …

-Mahesh Shah, Vadodara

 

[ 3 ]

 

 

SHODASH GRANTH.1.2

 

 

Our ‘Understanding Express’  is on a journey to learn the basics of Pushti Marg through a brief study of  Shri Vallabhacharyaji’sShodashGranths.  This time we shall have 2 more stations.

Shri Navartna Stotram:

 

Brief Summary:

 

Shri Vallabhacharyaji created this hymn for Shri GovindDubey of Kheralu (Gujarat).

 

  • Often faith and trust of vaishnavs get shaken due to one or more difficulties leading them to making mistake of seeking refuge to devatas and planets. Greed, temptation or inappropriate company can also cause this. In our sect, taking refuge to anyone except Shri Thakoraji (anyashray) is considered inappropriate and damaging.
  • The hymn contains complete guidance for vaishnavs to save them from worries and anxieties of all the three types (worldly, Godly & spiritual).
  • As vaishnavs have done atma-nivedanthey must not worry at all. When we have submitted/surrendered everything including our body, our mind, our home, our property, our family then what to worry for, why and for whom?
  • Prabhu will do everything as per His own sweet will, a vaishnav should never pray for anything.
  • Worldly and vaidic obstacles are hidden forms of Shri Hari’sgrace that divert tendencies of devotees towards Him. Vaishnav should develop ‘observer attitude’ (sakshibhaav). This is named equanimity (sthitpragnyata) in Geetaji.
    • Merciful Prabhu will never create worldly (laukik) convenience for His devotee.
      • One should keep chanting ‘Shri KrushnaSharanamMamaah’ with a means-less mind (nisadhanbhav) trusting that Prabhu will do everything of my benefit. Modern psychology hails this as positive attitude.
    • Never invite anxiety by thinking too much over minor matters. Never be bookish/academic.

 

Essence & utility:

        • Saved from reliance to planets/devatas (anyashraya), my faith in my own Shri Thakorjee is fortified.We can get rid of two biggest enemies to spiritual progress ‘I-ness’ and ‘my-ness’ with the help of this hymn.

         

          • Gives mental strength in times of difficulties. One feels empowered to save oneself from the guilt of anyashray and anxiety. A cool mind is better equipped to find ways to overcome obstacles.

         

         

  1. Shri AntakaranPrabodh: 

 

Brief Summary:

 

This hymn explains duties of vaishnavs in simple terms which will enlighten the conscious, essential for bringing about Prabhu’s realization.

  • Merciful Shri Krushna is the supreme lord. Never have worldly view of Shri Krushna.
  • ParbrahmParmatma is of true form and true resolve.
  • Prabhu never does injustice; it is our misconception only.
  • Always obey dictates of our lord Krushna.
  • Always feel happy because we have been blessed by dedication/surrender (samarpan).
  • Possibilities of downfall (patan) are lesser after surrender. Never feel sorry by thinking about real or assumed guilt/mistakes.
  • A brahm-sambandhi should keep worshipping his Shri Thakorajee for the whole life.
  • If, for any reason, worship is not possible do not feel sorry as that too is His will.

 

Essence & utility:

  • The ‘do’s and ‘don’ts’to be practiced by vaishnavs are understood.
  • We acquire confidence to become an ideal vaishnav following on this path.

 

 

(To be Contd.)

  © Mahesh Shah 2014

 

 

Contact : 

*mahesh shah.1  Mahesh Shah 
Jai Shree Jrishna Marraige Beauro – Baroda.

M: +91 -9426346364 /0265 – 2330083

email:  feedback2m@gmail.com

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

I pray the readers to draw my attention to shortcomings by sending an e mail to feedback2m@gmail.com

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., "પુષ્ટિ પ્રસાદ" ..., મહેશ શાહ, વીણેલા મોતી | 1 Comment