શ્રાવણનો મહિમા અને મહત્વ …

શ્રાવણનો મહિમા  અને મહત્વ …

 

 

શ્રાવણ માસનો  પ્રારંભ ગઈકાલથી થઇ ગયો.   શ્રાવણ માસ દરમ્યાન શિવાલયમાં જઈ ભગવાન શીવ ની પૂજા -અર્ચના આપણે સર્વે કરીએ છીએ,  તો આ પૂજા – અર્ચના સાથે સાથે શ્રાવણ  માસનું  મહત્વ પણ જાણવું એટલું જ જરૂરી છે.   ‘શ્રાવણનો મહિમા અને મહત્વ’  દર્શાવતી પોસ્ટ  ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર પુન:પ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા બદલ અમો પૂર્વિબેન મોદી -મલકાણ (યુ.એસ.એ) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.

 

 

 

 

ગઈકાલથી શ્રાવણ માસનો પ્રારંભ થઇ ગયો.   હિન્દુ કેલેન્ડર મુજબ શ્રાવણ માસનું સ્થાન પાંચમું છે અને દેવશયન ચતુર્માસનો આ પ્રથમ માસ છે.  આ માસમાં શિવપુરાણ અને શ્રી ભાગવતપુરાણનું વાંચન, શ્રવણ કરવાનું મહત્વ માનવામાં આવ્યું છે.   શ્રાવણ માસનાં સોમવારને શ્રાવણીયા સોમવારનાં નામથી ઓળખવામાં આવે છે.  શાસ્ત્રોમાં જેટલું મહત્વ શ્રાવણનું મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે તેટલું જ મહત્વ શ્રાવણીયા સોમવારનું પણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.  આ વખતે શ્રાવણ માસમાં પાંચ સોમવાર આવશે. લગભગ એકાદ દસકા પછી આ અનોખો સંયોગ જોવા મળી રહ્યો છે.  ૨૮ જુલાઇ, આજે શ્રાવણ માસનો પ્રથમ સોમવાર છે.   જ્યારે છેલ્લો સોમવાર ૨૫ ઓગસ્ટે આવશે. ૨૫ ઓગસ્ટે સોમવારે સોમવતી અમાસની સાથે પવિત્ર શ્રાવણ માસની પૂર્ણાહૂતિ થશે.  આમ પણ શિવ ભકતો માટે સોમવારનું સવિશેષ મહત્વ હોય છે….

 

(શ્રાવણ માસ નો ઉત્સવો … જેમાં ૧૩ ઓગસ્ટે બાળચોથ, ૧૪ ઓગસ્ટે નાગપાંચમ, ૧૫ મીએ રાંધણ છઠ્ઠ, ૧૬ ઓગસ્ટે શીતળા સાતમ, ૧૭ ઓગસ્ટે જન્માષ્ટમી ઉપરાંત ૨૫ ઓગસ્ટે સોમવારે સોમવતી અમાસની સાથે પવિત્ર શ્રાવણ માસની પૂર્ણાહૂતિ થશે. -સાથે સાથે જાણીએ … કઇ તારીખે આવે છે પાંચ સોમવાર… ૨૮ જુલાઇ, ઓગષ્ટ,  ૧૧ ઓગષ્ટ,  ૧૮ ઓગષ્ટ અને ૨૫ ઓગષ્ટ)

 

જલાધારાપ્રિય શિવ …

શ્રાવણ માસમાં શિવ આરાધના અને પૂજાપાઠનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ભારતીય સભ્યતા અને સંસ્કૃતિમાં દરેક વ્યક્તિની કામના હોય છે કે તેમને ઈશ્વરની ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય. ઈશ્વરભક્તિને જાણવાની લાલસા દરેક માણસને હોય છે, પરંતુ તે વ્યક્તિ ર્ધાિમક અનુષ્ઠાન, પૂજાપાઠ અને નિયમોથી અજાણ હોવાના કારણે ઈશ્વરને પ્રાપ્ત કરી શકતી નથી. આવી સ્થિતિમાં નિયમ અને પૂજાપાઠની અજ્ઞાાનતાને કારણે ભક્તને અભીષ્ટ ફળની સિદ્ધિ મળતી નથી. શ્રાવણ માસમાં શિવજી પર જળ ચઢાવવા પાછળ ભારતીય પૌરાણિક કથા રહેલી છે. તે કથા આ મુજબ છે.

 

સમુદ્રમંથન દરમિયાન દાનવ અને દેવતાઓ દ્વારા અમૃત કળશ અને વિષ કળશ નીકળ્યા પછી જ્યારે વિષ પીવાનો વારો આવ્યો ત્યારે દેવતાઓ અને દાનવોએ તે પીવાનો ઇનકાર કર્યો, કારણ કે તે વિષને કોઈ પચાવી શકે તેમ ન હતું. સંસારનાં હિત સાધવા માટે થઈને ભગવાન ભોળાનાથે હળહળતું વિષ પોતાના કંઠમાં ધારણ કરી દીધું, પરંતુ આમ કરવાથી ભગવાન ભોળાનાથને ચક્કર આવવા લાગ્યાં. આથી ભગવાન ભોળાનાથે વિષની ગરમી ઓછી કરવા માટે ગંગા અને ચંદ્રમાને પોતાના શિર પર ધારણ કર્યાં. તેનાથી ભોળાનાથને ચક્કર આવવાં ઓછાં થયાં અને ગરમી પણ ઓછી થઈ. ભગવાન શિવની ગરમીને શાંત કરવા માટે શ્રાવણ માસમાં ભક્ત શિવજી પર જળાભિષેક કરે છે. જળધારાની જેમ જ શિવજીને બીલીપત્ર પણ ખૂબ જ પ્રિય છે.

 

શિવજી ભારતીય ધર્મ, સંસ્કૃતિ અને દર્શન જ્ઞાનને સંજીવની પ્રદાન કરનારા છે. આ જ કારણસર તેમને અનાદિકાળથી ભારતીય ધર્મ સાધનામાં નિરાકાર સ્વરૂપમાં શિવલિંગના સ્વરૂપમાં પૂજા થાય છે. શિવલિંગને સૃષ્ટિની સર્વવ્યાપકતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. ભારતમાં ભગવાન શિવનાં બાર જ્યોતિર્લિંગ .. જેમ કે ..સોમનાથ, નાગેશ્વર, મહાકાલેશ્વર, મલ્લિકાર્જુન, ભીમશંકર, ઓમકારેશ્વર, કેદારનાથ, કાશી વિશ્વનાથ, ત્ર્યંબકેશ્વર, રામેશ્વર જ્યોતિર્લીંગ, ધૃષ્ણેશ્વર,  અને બૈદ્યનાથ છે.  તે દેશના જુદા જુદા ભોગોમાં એટલે કે ઉત્તર, દક્ષિણ, પૂર્વ, પશ્ચિમમાં સ્થિત છે, જે મહાદેવની વ્યાપકતાને પ્રગટ કરે છે. શિવને ઉદાર હૃદય અર્થાત્ ભોલે ભંડારી કહેવામાં આવે છે. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે શિવજી થોડી જ પૂજા કે અર્ચન કરતાં પ્રસન્ન થઈ જાય છે. ભગવાન શિવજીનો મહામૃત્યુંજય મંત્ર પૃથ્વીના દરેક પ્રાણીમાત્રને દીર્ઘાયુ, સમૃદ્ધિ, શાંતિ, સુખ પ્રદાન કરે છે અને ચિરકાળ સુધી કરતો રહેશે. માનવજાતિની ઉત્પત્તિ પણ ભગવાન શિવ દ્વારા જ માનવામાં આવે છે.

 

શ્રાવણમાસમાં શિવોર્ચન જેટલું જ શિવમંત્રોનું પણ મહત્વ માનવામાં આવ્યું છે, તેથી ભગવાન શિવની ઉપાસના અને આરાધના સમયે પંચાક્ષરી મંત્ર “ॐ નમઃ શિવાય” અને મહામૃત્યુંજય મંત્રનું અનેરું મૂલ્ય છે. આ મંત્રોનો પાઠ કરવાથી દુઃખ, ભય, રોગ વગેરેનો નાશ થતાં જીવોને શાંતિ અને દીર્ઘાયુ મળે છે. આ ઉપરાંત આ માસમાં શિવામૃત, શિવ ચાલીસા, શિવ કવચ, રામચરિત માનસ, શ્રીમદ ભાગવત આદીનો પાઠ શુભ મનાયો છે. ભગવન શિવનો શ્રાવણ માસ માસોત્તમ કહેવાયો છે. આ માસનો પ્રત્યેક દિન ધર્મ પૂજન, કર્મ દાન અને સ્મરણ આસ્થાને લઈને આવે છે તેથી શ્રાવણ માસ, શ્રવણ નક્ષત્ર અને શિવનું પૂજન એ ભક્તજનો માટે એકદમ વિશિષ્ટ બની રહે છે.

 

શ્રાવણ મહિનો એટલે  ઝરમર વરસતા વરસાદનો મહિનો, શ્રાવણ મહિનો એટલે  વરસતા વરસાદમાં મન અને હૃદયને પ્રેમથી ભીંજવવાનો સમય, શ્રાવણ મહિનો એટલે ભીની ધરતીમાંથી વહી રહેલી ભીની ભીની સોડમ લેવાનો મહિનો, શ્રાવણ મહિનો એટ્લે હરિયાળા વૃક્ષો સાથે ઝૂમી ઝૂમીને નાચવાનો મહિનો, શ્રાવણ મહિનો એટ્લે ભક્તિનાં રંગે રંગાવાનો મહિનો છે. શ્રાવણ માસ શરૂ થતાં જ ભક્તિનાં રંગે રંગાયેલા ભક્તજનોનાં .. હર.. હર.. કૈલાશા, જય ભોલેનાથ..હર….હર……મહાદેવનાં નારાઓ ગૂંજી ઉઠે છે. ભોળાનાથ ભગવાન શિવ જ્યાં પણ બિરાજતાં હોય તે દરેક જ્ગ્યાએ અને સ્થળોએ ભક્તજનો દૂધ અને જળ લઇને શિવજીને અભિષેક કરવા શિવમંદિરે પહોંચી જાય છે. શ્રાવણ મહિનામાં ભગવાન શિવ સાથે તેમના પરમ મિત્ર ભગવાન શ્રી કૃષ્ણનું પણ અતિ મહત્વ રહેલુ હોઇ ભગવાન કૃષ્ણને માનનારો પ્રત્યેક વૈષ્ણવ પણ અનેક પ્રકારના મનોરથોનો મહિમા ગાતા ગાતા હવેલીમાં લ્હાવો લેવા તત્પર થઈ જાય છે. ભગવાન શિવ અને ભગવાન કૃષ્ણની ગાથા ગાનારા આ શ્રાવણ માસનું આટલું મહત્વ શા માટે છે?

 

ભક્તવત્સલ અને સ્મરણમધુરા એવા ભગવાન શ્રી કૃષ્ણનો જન્મ શ્રાવણ મહિનામાં શા માટે થયો? આપણાં સંતો કહે છે કે શ્રાવણ મહિનાનો અર્થ સમજીએ તો શ્રાવણ મહિનાનું મૂલ્ય સમજાય. પ્રથમ શબ્દ શ્ર એટ્લે શ્રવણ કરવું,  વ એટ્લે કે વંદન કરવું અને ણ અથવા ન એટ્લે નમન કરવું. શ્રવણ કરવું, વંદન કરવું અને નમન કરવું. તદપરાંત પ્રથમ શબ્દ શ્રા માં પણ ત્રણ શબ્દો મળેલા છે. તે છે સ+આ+ર. સ અને આ જોડીને બન્યો સા અને સા એટ્લે સાંભળવું અને ર એટ્લે રમણ કરવું અને આ બંને શબ્દોનો એક નવો શબ્દ બન્યો, તે…. સાંભળીને રમણ કરવું તે અર્થાત સ્મરણ કરવું, આમ આ મહિનામાં પોતાના આરાધ્ય માટે, અને આરાધ્યનું સ્મરણ, વંદન અને નમન દ્વારા સેવા કરવી તે.

 

બીજી એક વાત એ પણ છે કે આ મહિનો વરસાદનો મહિનો છે વરસાદ ફક્ત પોતે વરસતો નથી પણ પોતાના સંગમાં આવનાર પ્રત્યેક જીવોને રંગે પણ છે. કારણ કે વરસાદ પોતે ભીનાશની અભિવ્યક્તિ લઈને ધરતી પર આવે છે ત્યારે તે પોતાની સાથે ધરતી અને ધરતીવાસીઓના હૃદયમાં પણ ભીનાશ ભરતો જાય છે. આપણને પ્રશ્ન થાય કે આ ભીનાશ કઈ છે? સંતો તેનો જવાબ આપતાં કહે છે કે આ ભીનાશ તે અંતરમાં ઉમડતા ભાવોની ભીનાશ છે, આ ભીનાશ તે અંતર તારને રણઝણાવતી ભીનાશ છે, આ ભીનાશ તે ભક્તિ ભાવમાં ડૂબવાની ભીનાશ છે. ધરતી પર ઝરમર વરસતો વરસાદ એ ભક્તિનું પ્રતિક છે જે પોતાની સાથે, પોતાની પાસે આવનાર પ્રત્યેક જીવોમાં ઉદાત્ત રીતે સમાઈને તેને પણ ભક્તિને રંગે રંગી દે છે.

ઉપનિષદમાં કથા છે કે એક દિવસ સનતકુમારો કૈલાશવાસી ભગવાન શિવ પાસે ગયાં અને પૂછવા લાગ્યાં કે પ્રભુ આમ તો બારે મહિનાનું કોઈ ને કોઈ મૂલ્ય છે પરંતુ આપને અધિક પ્રિય હોય તેવો માસ ક્યો છે? આ સાંભળી ભગવાન શિવ કહે હે સનત કુમાર બધાં જ માસમાં મને સૌથી વધુ પ્રિય એવો શ્રાવણ માસ છે. ત્યારે સનત કુમારો પૂછવા લાગ્યાં કે પ્રભુ આપને આ શ્રાવણ માસ પ્રિય શા માટે છે? અને શ્રાવણ માસ એ નામ કેવી રીતે પ્રસિધ્ધ થયું તે અમને કૃપા કરીને સમજાવો, ત્યારે ભગવાન શિવ કહે કે હે સનત કુમારો આ માસ મને પ્રિય છે તેનાં ઘણા બધાં કારણ છે. પ્રથમ કારણ એ છે કે બધાં જ નક્ષત્રોમાં મને શ્રવણ નક્ષત્ર અને પૂર્ણ ચંદ્રની રતિ એવી પૂર્ણિમા અતિ પ્રિય છે અને બારે માસમાંનો આ એક માસ એવો છે જેની પૂર્ણિમામાં શ્રવણ નક્ષત્ર આવે છે તેથી આ માસનું નામ શ્રાવણ પડ્યું છે.

 

બીજું કારણ એ છે કે બધાં જ માસમાંથી ફક્ત આ માસ એવો છે જેમાં માત્ર આપ શ્રવણ કરો અને આપને સિધ્ધિની પ્રાપ્તિ થાય છે.

 

ત્રીજું કારણ એ છે કે આ માસમાં મારા આરાધ્ય અને પરમ બ્રહ્મ એવા ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાની પૂર્ણ પુરુષોત્તમ રૂપ લીલાનો પ્રારંભ કર્યો હોઈ મને આ માસ અત્યંત પ્રિય છે.

 

ચોથું કારણ એ પણ છે કે આ માસ સંપૂર્ણ વ્રતરૂપ અને ધર્મરૂપ હોવાથી આ માસની તમામ તિથીઓનાં સ્વામીનું પદ ભગવાન વિષ્ણુએ અલગ અલગ દેવી દેવતાઓને સોંપ્યું છે જેના કારણે આ માસમાં ફક્ત મારું જ નહીં પરંતુ મારી સાથે સમસ્ત દેવી દેવતા અને મારા આરાધ્ય એવા ભગવાન શ્રી વિષ્ણુનાં પૂર્ણ અવતાર રૂપ એવા ભગવાન કૃષ્ણનું પણ પૂજન, સ્મરણ, વંદન અને નમન થાય છે તે મને બહુ ગમે છે.

 

શિવપુરાણમાં કહે છે કે સમુદ્રમંથન વખતે ભગવાન શિવે વિષપાન કરેલું હતું. આ વિષને કારણે ભગવાન શિવનો દેહ તપ્ત બની ગયો આથી આ તપનમાંથી ભગવાન શિવને મુક્ત કરાવવા માટે તેમના ભક્તોએ ભગવાન શિવને દૂધ અને જલ ચડાવ્યું જેથી ભગવાન શિવને શીતળતાની પ્રાપ્તિ થાય.

 

ભગવાન શિવનો મહિમા જેમ શ્રાવણમાં છે તેમ ભગવાન કૃષ્ણનો પણ મહિમા શ્રાવણ મહિનામાં અધિક છે તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે શ્રાવણ માસ એ ભગવાન કૃષ્ણનાં પૃથ્વી પરનાં પ્રાગટ્યનો સાક્ષી છે અર્થાત આ માસમાં શ્રી કૃષ્ણનું પ્રાગટ્ય થયું છે. શ્રી નારદ પુરાણમાં કહે છે કે ભગવાન કૃષ્ણએ પ્રગટ થવા માટે આ માસ પસંદ કર્યો છે તેનું કારણ એ છે કે ભગવાન કૃષ્ણને પ્રકૃતિ સાથે બહુ પ્રેમ છે અને શ્રાવણ માસ એ ઋતુચક્રનો એવો માસ છે જે સમયમાં સૂર્ય, મેઘ, વાયુ, વર્ષાએ માતા પૃથ્વી અને માતા પ્રકૃતિ પાસેથી લીધેલા જલરૂપી દાનને સહસ્ત્રગણા રસદાયક કરીને વર્ષારૂપી જલનું દાન પરત આપે છે. પ્રકૃતિ પર જલવર્ષા થતાં જ વન વનસ્પતિ અને જીવો પુલકિત થઈ રસતરબોળ અને આનંદિત થઈ જાય છે. પ્રકૃતિના આવા જ એક આનંદિત સમયે સંસારને અને સંસારની સમગ્ર સ્ત્રીઓ રૂપી માતાઓને પોતાના રસમાં આનંદપૂર્વક રસાલિત્ત કરવા માટે બાલકૃષ્ણ પણ પ્રગટ થયાં છે. પ્રભુના પ્રાગટ્યનો આ રસ ભક્તજનોને ભક્તિ રસમાં ડૂબવા માટે રસદાયક બનાવે છે કારણ કે ભક્તિ અને રસ બંને પ્રેમ તત્વ પર નિર્ભર રહેલા છે અને ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ તો પોતે પણ પ્રેમના પર્યાય રૂપ છે. આથી જ સંતો કહે છે કે આ માસ દાન આપવા માટે અતિ પવિત્ર છે કારણ કે આ માસમાં જલ તત્વ રૂપે ફક્ત પ્રકૃતિ નથી વરસતી બલ્કે પ્રભુ કૃપા પણ વરસે છે જેના દ્વારા મનુષ્યોને સત્કર્મો સંચિત કરવાનો સમય પણ મળે છે.

 

શ્રાવણ માસમાં ગૌરી પૂજન, હરિયાળી એકાદશી, ગોપાષ્ટમી, નાગ પંચમી , શીતળા સાતમ, જન્માષ્ટમી, ગોપનવમી અર્થાત નંદોત્સવ વગેરે જેવા અનેક શુભ દિવસો અને શુભ ઘડીઓ આવે છે. આ તમામ શુભ દિવસોમાં આવતી વિભિન્ન તિથિઑ, અને આ તિથિઓથી આ માસની એકરૂપતામાં વધારો કરતાં જાય છે. જે વિશ્વકલ્યાણ અને મંગલદાયી જીવનને માટે પ્રાણ રૂપ બને છે, વળી આ સમયમાં પ્રકૃતિના કણ કણમાં આનંદ અને ઉત્સાહ છલકેલો હોઈ શ્રાવણ માસમાં થનારા પ્રત્યેક કાર્યમાં હરત્વ અને હરિત્વનાં દર્શન થાય છે જે જીવનને અને જીવનમાં ઉત્સાહ સંદેશ દેવાનું કાર્ય કરતો જાય છે.

 

 

સંકલિત …. (ઉપરોક્ત પોસ્ટ પૂર્વીબેન મલકાન ની પોસ્ટ તેમજ વેબ જગત દ્વારા સંકલિત કરી અહીં મૂકવા અમોએ નમ્ર કોશિશ કરેલ છે.  આશા છે કે આપ સર્વેને પસંદ આવશે.)

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

શ્રાવણ માસની સૌ મિત્રોને શુભકામનાઓ …!

ૐ નમ: શિવાય ….!

 

 
નોંધ : મિત્રો, બ્લોગ પર મૂકેલ દરેક પોસ્ટ હવેથી બે દિવસ માટે બ્લોગ પર રહેશે.  દર બીજે દિવસે નવી પોસ્ટ મૂકવા અમો નમ્ર કોશિશ કરીશું જેની નોંધ લેવા વિનંતી.

આપ બ્લોગ પર મૂકાતી પોસ્ટની  નિયમિત મેઈલ દ્વારા જાણકારી ઇચ્છતા હોય તો, આપના મેઈલ આઈ ડી દ્વારા અમોને રિક્વેસ્ટ મોકલવા વિનંતી. બીજું ખાસ એ કે, જે મિત્રોને અમારા દ્વારા હાલમાં મોકલવામાં આવતી જાણકારી ના  મેઈલ મેળવવા પસંદ ન હોય તો, ખાસ વિનંતી કે અમોને મેઈલ લીસ્ટમાંથી આપનું નામ રદ કરવા વિના સંકોચ જાણ કરશો, આપને પડેલ તકલીફ બદલ ક્ષમા ચાહિએ છીએ.
 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can  contact /follow us on :

 
twitter a/c : @dadimanipotli

 
facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, પૂર્વી મલકાણ (યુ એસ એ), વીણેલા મોતી | Leave a comment

નિસર્ગને ખોળે આવેલ કાસ પઠાર … (ઘર આગણું) …

નિસર્ગને ખોળે આવેલ કાસ પઠાર … (ઘર આગણું) …

 

 

KAAS PATHAR

 

 

ભારતમાં વર્ષાઋતુને સૌ કોઈ રંગેચંગે વધાવે છે. વાવણી કર્યા બાદ વરસતો વરસાદ ભરપૂર ધન ધાન્ય ઉગાડે છે. પૂરા વર્ષ દરમ્યાન આ એક માત્ર એવો સમય છે જેમાં કુદરત ચોખ્ખા જળથી નહાઈને સ્વચ્છ થઈ જાય છે.  કુદરતનાં આ સ્નાન બાદ સમગ્ર જીવસૃષ્ટિ આનંદનાં અતિરેકથી છલકાઈ જાય છે,  ત્યારે એક વિચાર હંમેશા આવે છે કે ચાલો પ્રકૃતિથી ન્હાતી કુદરતને નજીકથી નિહાળવા માટે ઘરનાં રૂટિન કાર્યોમાંથી થોડા દિવસ રજા લઈએ.  સામાન્ય રીતે આપણે કુદરત છલકાવતાં વિદેશોની ધરતી પર ફરતાં હોઈએ છીએ ત્યારે આપણને સહેજે પણ ખ્યાલ નથી હોતો કે જેને નજીકથી જોવા માટે આપણે આટલા દૂર આવ્યાં છીએ તેનાં બદલે જો ઘર આગણું બદલ્યું હોત તો આજ પ્રકૃતિનુ એક વિશિષ્ટ રૂપ જોવા મળ્યું હોત.  ચાલો તો આજે આપણે પણ એક એવું જ ઘર આંગણ બદલીએ અને વિશેષ દૂર ન જતાં નજીક જ જઈએ….

 

વર્ષાઋતુ બાદ સુંદરતા શું છે ?   શું સુંદરતાની કોઈ વ્યાખ્યા છે ખરી કે?  કદાચ આ પ્રશ્નનો ઉત્તર ના જ હશે કારણ કે કહે છે કે જેવી દૃષ્ટિ હોય તેવી જ સૃષ્ટિ દેખાય છે.  પરંતુ તેમ છતાં યે સુંદરતાની કોઈ વ્યાખ્યા આપવી જ હોય તો ભારતની પશ્ચિમી ઘાટ ઉપર આવેલ શિવાજી મહારાજની અતિ પ્રિય એવી સહ્યાદ્રીની પર્વતમાળને આપણે સંપૂર્ણ સુંદરતાનું નામ આપી શકીએ.  વર્ષાઋતુમાં આ સ્થળ રહસ્યમયી વાદળો સાથે ગુફ્તગુ કરતું હોય છે, તે સમયે આ ઘાટની સુંદરતા ઓર નીખરી ઊઠે છે.  વર્ષાનાં આગમન બાદ સહ્યાદ્રી ચારેય બાજુથી રંગોની શોભા, શીતળતા, સુંદરતા અને નિખારતાથી દૃષ્ટિગોચર થાય છે ત્યારે એવું લાગે છે કે હમણાં જ કોઈ દેવકન્યાએ ભૂમિ પર પોતાનાં પ્રથમ પગલાં મૂક્યા છે. લીલીછમ લીલોતરી, જ્યાં જુઓ ત્યાંથી વહેતા સ્વયંભૂ ઝરણાઑ, ફૂલોની ચાદરથી છવાયેલ હરિયાળી ધરતી, વાદળો અને પર્વતની શિખાઓનું મધુરા મિલનનો સ્વાદ લેતી પ્રકૃતિ, અને પ્રકૃતિ સાથે વિવિધ પ્રકારનાં કિટકો, પતંગિયાઓની આંખ મિચોલીનો ખેલ જોઈ કોઈનું મન ન મોહાય તેવું બની જ ન શકે.

 

નિસર્ગનાં સંપૂર્ણ સૌંદર્ય સાથે છલકાતી સહ્યાદ્રીની આ પર્વતમાળામાં સતારાથી ૨૨ કિલોમીટર અને પુણેથી ૧૩૩ કિલોમીટરની દૂરી પર કાસ પઠાર નામનું પ્રકૃતિ પ્રેમીઓ અને ફોટોગ્રાફી માટે આદર્શ અને ઉત્તમ ટુરિસ્ટ પોઈન્ટ આવેલ છે. કાસ એ માનવસર્જિત તળાવનું નામ છે. આ તળાવ લગભગ ૧૦૦ વર્ષ પહેલા બંધાયેલું તેવી માન્યતા છે અને પઠાર યાને પર્વતમાળાનો હિસ્સો. આમ સહ્યાદ્રીની પર્વતમાળાને નામ અપાયું છે કાસ પઠાર.  આમ તો આ સ્થળ ખૂબ જ સુંદર અને રમણીય છે.  વસંત (માર્ચ-એપ્રિલ) અને વર્ષાઋતુ (સપ્ટે –ઑક્ટો) દરમ્યાન અહીં ૧૬૦ પ્રકારનાં વિવિધ રંગ અને પ્રકૃતિ ધરાવતાં ફૂલ એકસાથે ખીલી ઊઠે છે ત્યારે આ સ્થળ એક અદ્ભુત વન્ડરલેન્ડમાં ફેરવાઇ જાય છે.  પરંતુ વસંત અને ચોમાસાની ઋતુ બંનેમાં ખિલતા આ વાઇલ્ડ ફ્લાવર્સનાં રંગ અને રૂપ જુદાજુદા હોય છે તેથી આ બંને સિઝનમાં ખિલતા ફૂલોને જોવાનો એક જ અલગ લ્હાવો છે.

 

ખાસ કરીને વર્ષાઋતુમાં તો આ ફૂલોનું રૂપ એકદમ અલગ હોય છે. દૂર-સુદૂર સુધી જ્યાં નજર પડે છે ત્યાં સુધી ગુલાબી, પીળા, કેસરી, જાંબલી, બ્લૂ વગેરે વિવિધ રંગોનું સામ્રાજ્ય છવાયેલું જોવા મળે છે ત્યારે ફૂલોની નગરી પર આવી ગયાં હોવાનો અહેસાસ થાય છે.  આ ફૂલો સિવાય આ પર્વતમાળામાં લગભગ ૧૦૦૦ એકરનાં વિશાળ વિસ્તારમાં જંગલો સહિત ૩૦૦ પ્રકારનાં વન-વનસ્પતિ અને ઓર્કિડ પણ જોવા મળે છે.  અહીં જોવા મળતા અમુક shrubs અને plants માંસભક્ષી અને કીટક ભક્ષી છે. અહીં કાસ લેક ઉપરાંત કોયના ડેમ પણ આવેલો છે.  જેમ જેમ કાસ ઘાટ ચડતાં જઈએ તેમ તેમ વેલીઑમાં રહેલો કોયના ડેમ ચોખ્ખો દેખાવા લાગે છે.  આ સ્થળ મુલાકાત માટે આદર્શ સમય માર્ચ, એપ્રિલ, સપ્ટેમ્બર, ઓક્ટોબર અને નવેમ્બરનાં પ્રથમ વીક વચ્ચે હોય છે.  અહીં આવેલ ચંડોલી નેશનલ પાર્ક અને કોયના વાઇલ્ડ લાઈફ સેંચુરીમાં વાઘનું સંવર્ધન થતું હોવાથી આ બંને સ્થળોને “Sahyadri Tiger reserve”તરીકે પ્રસિધ્ધ કરવામાં આવ્યાં છે. આ સ્થળ વનસ્પતિ અભ્યાસોમાં ભવિષ્યના સંશોધન માટે સંભવિત સાઇટ પૂરી પાડે છે, તેથી તાજેતરમાં આ સ્થળને યુનાઇટેડ નેશન્સ સાયન્ટિફિક એજ્યુકેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન અર્થાત યુનેસ્કો દ્વારા વર્લ્ડ હેરિટેજ તરીકે જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.

 

કાસ પઠારની નજીક જોવાના અન્ય સ્થળો …

 

કાસ પઠારથી થોડે દૂર સજ્જનગઢ આવેલ છે. ૧૩૪૭ થી ૧૫૨૭ વચ્ચે આ સ્થળનું નામ અશ્વલયા રિશિ હતું જેનું કાળાતરે નામ સજ્જન ગઢ થયું. અહીં શિવાજી મહારાજનાં અનેક કિલ્લાઓમાંનો આ એક કિલ્લો છે. અહીં શિવાજી મહારાજનાં ગુરુ સ્વામી સમર્થ રામદાસજીની સમાધિ આવેલ છે. શિવાજી જયંતિને દિવસે આ કિલ્લાની પરિક્રમા કરવા માટે અનેક લોકો આવે છે. શિવાજી મહારાજ અને સહ્યાદ્રીનાં ઇતિહાસને જાણવાની ઈચ્છા રાખનારા લોકો માટે કાસ પઠાર, સતારા અને સજ્જન ગઢની ટૂર ખૂબ સારી પડે છે. આ ઉપરાંત કોયના ડેમ, ચંડોલી નેશનલ પાર્ક, ટાઇગર પાર્ક વગેરે જોવા જેવા સ્થળો છે. પરંતુ આ પાર્ક સહિત તમામ સ્થળો જોવા માટે ઓછામાં ઓછા ૨ થી ૩ દિવસ હોય તો સુંદર રીતે કુદરતમાં વસેલા આ સ્થળોને માણી શકાય છે.

 

કેવી રીતે પહોંચશો ? … 

 

સતારા છોડ્યા બાદ કાસ પઠાર સુધી પહોંચવા માટે સુંદર વળાંકો વાળો ઘાટ છે. ઝીકઝાક વળતાં આ રસ્તાઓમાં સ્લો ડ્રાઇવિંગ કરતાં કરતાં રસ્તાની આજુબાજુ રહેલ સુંદરતાનો ઘૂંટ ધીરે ધીરે પીવાનો આનંદ અત્યાધિક આવે છે.  હિમાલયની ફૂલોની વેલી ન જઈ શકતાં લોકોએ આ સ્થળને પણ “ફૂલોની વેલી” નામ આપ્યું છે જે પૂર્ણ રીતે યથાર્થ છે. સ્થાનિક લોકો આ સ્થળને “પર્વતાચે ફૂલ”ને નામે ઓળખે છે. આ સ્થળે પહોંચવા પૂર્વે ઘાટ ઉપર ટોલનાકું છે જ્યાં ટોલભર્યા બાદ અને ટિકિટ લીધા બાદ આગળ વધી શકાય છે.

 

મુંબઈ-પૂનાથી સતારા અને ત્યાંથી કાસ પઠાર સુધી પહોંચવા માટે ટેક્સી, બસ વગેરેની સુવિધા મળી જાય છે. પરંતુ ઘાટ, હરિયાળી, અને ખીલી રહેલી પ્રકૃતિનાં વિવિધ એંગલથી ફોટાઓ લેવા માટે પોતાની કાર હોય વધુ સારું પડે છે.  સતારામાં ફૂડ હોલ્ટ લેવા માટે હાઇવે ઉપર આવેલ Kas Lake, Maharaja વગેરે બે-ત્રણ સારી હોટેલ મળી જાય છે, પરંતુ પ્રોપર સતારામાં સારી હોટેલની કમી છે.  ઉપરાંત અહીં બપોરે ૨.૦૦ વાગ્યા સુધી જ ફૂડ મળે છે બપોરે ૨:૦૦ વાગ્યાથી સાંજનાં ૫-૩૦ સુધી હોટેલ બંધ રહે છે. તદ્પરાંત સતારા છોડયા બાદ કાસ પઠાર સુધીનાં રસ્તાઓ પર ફૂડ કે પાણી મળતું નથી, માટે આ જરૂરિયાતોને સતારાથી જ પૂર્ણ કરી દેવી અથવા પૂર્ણ સ્ટોક લઈને નીકળવું જેથી તકલીફ ન પડે. આ ઉપરાંત ફૂલો ખીલવાની સિઝનનો સમય જાણીને જ નીકળવું જરૂરી છે, અન્યથા ફેરો ફોગટ ગયો હોવાની લાગણી થાય છે.  ઇંગ્લિશમાં Kas plateau અને મરાઠીમાં કાસ પઠાર તરીકે ઓળખાતા આ સ્થળની મુલાકાત લેવા માટે  http://www.kas.ind.in  મારફતે રજીસ્ટર કરાવવું સારું પડે છે.

 

ઇતિહાસ, ફોટોગ્રાફી, કુદરત અને વર્ષાઋતુને માણવાની ઈચ્છા રાખનારાઓ આવતી નવરાત્રિ અને દિવાળીએ સતારા અને કાસ પઠારની ટૂર માટે તૈયારી કરવાનું ન ભૂલશો. All the Best.

 

 

પાંચમી દિશા ડિસેમ્બર 2013 માં પ્રકાશિત

© Purvi Modi Malkan  2014

  

 

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

w.http://pareejat.wordpress.com

 

 

 

આજની પોસ્ટ ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર મોકલી પુન:પ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા બદલ અમો  સુશ્રી  પૂર્વી મોદી મલકાણ (યુએસએ) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 આજથી પ્રારંભ થતા શ્રાવણ માસની સૌ મિત્રોને શુભકામનાઓ …!

ૐ નમ: શિવાય ….!

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can  contact /follow us on :

 
twitter a/c : @dadimanipotli

 
facebook at : dadimanipotli

Posted in "જીવન લક્ષ્ય " ..., ઘર આંગણું ..., પૂર્વી મલકાણ (યુ એસ એ), વીણેલા મોતી | 1 Comment

કથામૃતમ્ … (સુવિચારોનું વૃંદાવન) …

કથામૃતમ્ … (સુવિચારોનું વૃંદાવન) …

 

 

THOUGHTS

 

 

  • આ જીવ જ્યારે મર્યાદા વિરૂદ્ધ કર્મ કરે છે..હરીને ભૂલી જાય છે ત્યારે કાળ (મુશ્કેલીઓ તેનો ૫ગ ૫કડે છે)

 

  • ભગવાન પાસે કામનાઓથી મુક્ત બનવાનું અને નિષ્‍કામ ભક્તિનું વરદાન માંગજો.

 

  • ભગવાન ગુણોથી નહીં ૫ણ ભક્તિથી પ્રસન્ન થાય છે,કારણ કે ગુણો તો વ્યક્તિના જીવનમાં સ્વાર્થથી ૫ણ આવે છે.

 

  • જ્યાં સુધી પોતાની શક્તિ વા૫રવામાં આવે છે ત્યાંસુધી ભગવાન મદદ કરતા નથી…રોદણાં ના રડશો.

 

  • ખુબ ભૌતિક સં૫ત્તિ મળે ત્યારે શાન..ભાન ભુલાય તથા ૫દ મળે એટલે મદ ના આવે તેનું ધ્યાન રાખજો.

 

  • જેના હાથમાં પૈસા આવ્યા ૫છી તે બગડી જાય તો લક્ષ્‍મી બીજાના હાથમાં ચાલી જાય છે.

 

  • લોક કલ્યાણના માટે સાચા ઉદેશ્યથી ૫રહિતના ભાવથી કરવામાં આવેલ ૫રમાર્થના કાર્યોમાં પ્રભુ સહાય કરે છે.

 

  • બીજાને સુખી કરવા જે ઝેર પીવે તે શિવ અને બીજાને દુઃખી કરી પોતે સુખની અપેક્ષા રાખે તે જીવ..

 

  • એક ખોટો વિચાર બુદ્ધિમાં ઘુસી ગયા ૫છી દેવ..અસુર બની જાય છે અને એક સારો વિચાર બુદ્ધિમાં ઘુસી ગયા ૫છી અસુર..દેવ બની જાય છે.

 

  • નારાયણ જેવા સદગુણ..દેવ જેવું જીવન..શાસ્ત્રોક્ત નીતિ નિયમોનું પાલન કરનારના જીવનમાં લક્ષ્‍મી અવશ્ય સામેથી આવે છે.

 

  • કંચન અને કામિનીમાં મન ફસાય એટલે મોહન(પ્રભુ) દૂર જાય છે.

 

  • દારૂનું વ્યસન અને રૂ૫માં આસક્તિના કારણે જ દાનવો ભક્તિરૂપી અમૃતથી વંચિત રહ્યા હતા.

 

  • સમાજ જ્યારે ભોગલં૫ટ બની જાય છે ત્યારે તેનાં ભયંકર ૫રીણામો સ્ત્રીઓને જ ભોગવવાં ૫ડે છે.તેમનું જીવન અનિશ્ચિત અને અસ્વસ્થ બને છે.

 

  • પયોવ્રત એટલે સંયમિત જીવન..સાત્વિક આહાર અને ભોગવિમુખ વિચાર…આ ત્રણ વ્રતો સંભાળીને ૫તિ- ૫ત્નિ રહે તો તેમની કુખે તેજસ્વી સંતાન જન્મે છે.

 

  • પૃથ્વીને ૫દાર્થોના કરતાં પા૫નો ભાર વધુ લાગે છે.

 

  • જેનો ગુરુ બળવાન..જ્ઞાનવાન તે કોઇ૫ણ ક્ષેત્રમાં પાછો ૫ડતો નથી.

 

  • જીવનમાં દુઃખ આવે તો ભગવાનની કથા સાંભળજો.

 

  • જે લોકો ભોગલં૫ટ છે..દેહપૂત્રમાં અને તેમની આસક્તિમાં ફસાયેલાઓને ભગવાન મળતા નથી.

 

  • ભગવાન શ્રીરામનું સ્મરણ કરતાં એક વાત ધ્યાનમાં આવે છે અને તે એટલે તેમનો સ્વાર્થ ત્યાગ.. શબ્દપાલન..બંધુઓનો પ્રેમ અને ૫તિ-પત્નિનો આદર્શ પ્રેમ અને બીજી વાત છેઃ સદવિચારોને પ્રોત્સાહન અને દુષ્‍ટ પ્રવૃત્તિઓનું દમન..

 

  • પ્રેમના પ્રતિક..પ્રભાવી રાજનીતિજ્ઞ..દૈવી કામ કરવાવાળાના સખા તથા માનવવંશના ઉદ્ધારક એટલે ભગવાન શ્રીકૃષ્‍ણ !

 

  • મનને શુદ્ધ અને ૫વિત્ર તથા મનનું મંથન કરવાથી ભક્તિરૂપી અમૃત પ્રાપ્‍ત થાય છે.

 

  • મનુષ્‍ય જન્મ..મુમુક્ષતા અને સંતોનો..ત્રણ મળવા કઠીન છે.

 

  • પ્રભુની કથામાં..પ્રભુ નામ સ્મરણમાં અને ભક્તોમાં પ્રેમ ઘણા જન્મોના પુણ્યોના ફળ સ્વરૂપે મળે છે.

 

  • જીવનમાં એકલા પુરૂષાર્થથી કશું જ પ્રાપ્‍ત થતું નથી.પ્રભુની કૃપા..કરૂણા..વાત્સલ્ય પામવાની જરૂર છે.

 

  • ભાવમય ભક્તિ માટે તથા ઈશ્વર પાસે જવા હોંશિયારી નહીં ૫રંતુ સાચી શ્રદ્ધાની જરૂર છે.

 

  • શ્રદ્ધા વિશ્વાસ વિના ભક્તિમાં ડગી જવાય..અટકી જવાય છે.

 

  • ભગવાનની અનુભૂતિ કર્યા બાદ..કથા સાંભળ્યા ૫છી અંતર્મુખ થજો..આત્માને ઓળખજો.

 

  • આંખ અને અન્ય ઇન્દ્દિયો નાશવંત સુખ તરફ ના જાય તે જોજો.

 

  • પ્રભુનું રૂ૫ વર્ણનનો વિષય નથી..અનુભવનો વિષય છે.

 

  • જીવન લીલા છે.જેને જીવન ભયાનક તિરસ્કારણીય..તુચ્છ લાગે છે તે ભગવાનના તત્વજ્ઞાનનો અધિકારી જ નથી..જીવન આનંદી હોવું જોઇએ.

 

  • જીવનમાં સુખ-દુઃખ આવે તો કેવી રીતે રહેવું તે ભગવાન શ્રીકૃષ્‍ણે જીવીને દેખાડ્યું છે.

 

  • ધર્મ..અર્થ..મોક્ષ અને કામ..આ ચતુર્વિધ પુરુષાર્થ સમજાવવા માટે ભગવાનને ચતુર્ભુજ બતાવ્યા છે.

 

  • ગાય..વિપ્ર..તપ..યજ્ઞ..વેદ..ઇન્દ્દિય દમન..શાંતિ..શ્રદ્ધા..દયા અને સહનશીલતા આ બધાં ભગવાન વિષ્‍ણુનાં રહેવાનાં સ્થાન છે.

 

  • જે ઘટના સત્યની પાસે લઇ જાય તે ઘટના સત્ય છે.શ્રીમદ્ ભાગવતમાં લખેલા ચમત્કારોની ઘટનાઓ માણસને ભગવાનની નજીક લઇ જાય છે.

 

સંકલનઃ 

devlata .photo
દેવલતા રાઠોડ
૩૨,સંસ્કાર નગરી-૨, ભુરાવાવ,
ગોધરા, જી.પંચમહાલ
e-mail:  devlatarathod@gmail.com

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

  

આજની પોસ્ટ ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર મોકલી પ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા બદલ અમો દેવલતાબેન રાઠોડ, (ગોધરા-જી.પંચમહાલ -ગુજરાત) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલા આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can  contact /follow us on :

 

twitter a/c : @dadimanipotli 

 

facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, દેવલતા રાઠોડ (ગોધરા- જી.પંચમહાલ) ...., વીણેલા મોતી, સુવિચારોનું વૃંદાવન | Leave a comment

સહ-અસ્તિત્વની ભાવના …

સહ-અસ્તિત્વની ભાવના …

શ્રી નિરંજન મહેતા (મુંબઈ) …

 

 
sahastitva
 

 

હાલના સમયમાં શાંતિમય સહ-અસ્તિત્વની ભાવનાનો છેદ ઊડી ગયો છે એમ કહેવું ખોટું નહી ગણાય. બીજાને પોતાના કરતા નીચી કક્ષાના ગણવા એ સામાન્ય થઈ પડ્યું છે. આ માટે માનવી-માનવીમાં રહેલા ભેદભાવો જવાબદાર છે. આ બધું દૂર કરવું જરૂરી છે જેથી સહ-અસ્તિત્વની ભાવના પુન: સ્થાપિત થાય.

 
શું જન્મ સમયે શિશુને ખબર હોય છે કે તેનો ક્યો ધર્મ છે? જ્યારે તે સમજણો થાય છે ત્યારે તેને જાણ કરવામાં આવે છે કે તે ક્યા ધર્મનો છે. વળી દરેક ધર્મમાં પણ અનેક ફાંટા હોય છે જેમાંથી તેનો ફાંટો તેના ઉપર ઠોકી બેસાડવામાં આવે છે. આ માટે તેનું કુટુંબ, સમાજ અને ભણતર પણ જવાબદાર બની રહે છે. કુટુંબીજનો, મિત્રો અને પાડોશીઓની ચઢવણી તેનામાં અન્ય પ્રત્યે ધિક્કારની લાગણી ઉપસાવવામાં મદદરૂપ થાય છે.

 
આ ધિક્કારની લાગણી ફક્ત જાણીતી વ્યક્તિ માટે હોય છે તેમ નથી. અજાણી વ્યક્તિ કે કોમ માટે પણ હોઈ શકે છે. કઈક અંશે હાલના પ્રચાર માધ્યમો અને અન્ય ઉપકરણો આ માટે ભાગ ભજવે છે. સાચા માર્ગે દોરનાર ન હોવાથી આ લાગણી નકારાત્મક ભાગ ભજવે છે. આ નકારાત્મક વલણને કારણે આજે વિશ્વ ભડકે બળે છે તે સર્વવિદિત છે અને બધા રાષ્ટ્રો આજે આતંકવાદ, બળવા અને લૂંટફાટથી રંગાયેલા છે.

 
એક વાર અપાયેલી સમજ ઘર કરી જાય પછી તેને ઉખેડવી સહેલી નથી. પણ માતા-પિતા બાળકના બચપણમાં જ સર્વધર્મની ભાવનાનું આરોપણ કરશે તો ભવિષ્યમાં તેનું વલણ સકારાત્મક બની રહેશે.

 
એ તો જગજાહેર છે કે મનુષ્યનું લોહી એક જ રંગનું છે – લાલ, ભલે તે કોઈ પણ ધર્મ કે રાષ્ટ્ર્નો હોય. તો પછી એક રંગનું લોહી હોવા છતાં શા માટે તે ધર્મના નામે યુધ્ધો દ્વારા ધિક્કારની લાગણી અને વર્ગ-વિગ્રહ કરાવે છે ?

 
કોણ જવાબદાર છે આ બધા માટે? બેશક રાજકીય અને ધાર્મિક નેતાઓ. કોઈ પણ દેશમાં આ સત્ય રહેવાનું કારણ દરેકનું ધ્યેય હોય છે મતબેંક અને સમાજ પર પોતાની પકડ જમાવી રાખવાનું. તે માટે તેઓ ગમે તે હદ સુધી જઈ શકે છે અને તેના દ્વારા તેઓ ધાર્મિક ઝનૂન અને વ્યક્તિ વ્યક્તિ વચ્ચેની ધિક્કારની લાગણીને બરકરાર રાખવામાં સફળ રહે છે. સમજદાર લોકો આવા ભટકેલા લોકોને સાચા રાહે લાવવા પ્રયત્નશીલ હોય છે પણ વગદાર લોકો અને પ્રસાર માધ્યમોનાં ખોટા પ્રચારને કારણે તેમને જોઈતી સફળતા મળતી નથી. આને કારણે સામાજિક વાતાવરણ ડહોળાયેલું રહે છે, કારણ ‘દીવાઇડ એન્ડ રુલ‘નો સિધ્ધાંત કામ કરી જાય છે.

 
શાંતિમય સહ-અસ્તિત્વ એટલે ફક્ત લડાઈ ઝઘડા વગરનું જીવન નહી પણ અન્યના વિચારો અને રહેણી-કરણીને સમજવા અને સ્વીકારવા તે. આપણા ધર્મગ્રંથો અને વિદ્વાનોનાં પ્રવચનોનો આજ સૂર છે. જો તેને અનુસરીએ તો જીવન સુખમય બની રહે. આની શરૂઆત ઘરથી કરી પાડોશ, મહોલ્લો, નગર અને દેશભર સુધી પહોચાડવાની નેમ રાખવી જરૂરી છે. એકવાર આ થાય તો દુનિયાભરમાં તેનો ફેલાવો સહેલાઈથી થઈ શકે. શરૂ શરૂમાં બીજાના વિચારો અને લાગણીઓને સમજવા અને અપનાવતા થોડી મુશ્કેલી થશે પણ એક વાર પહેલ કર્યા પછી તે આસાન બની રહેશે. કદાચ તમે તેની રહેણીકરણીને અપનાવી ન શકો પણ તેને કારણે તેમના પ્રત્યે ધિક્કારની લાગણી શું યોગ્ય છે ?

 
અવારનવાર થતી કુદરતી આફતો વખતે આપણે અનુભવ્યું છે કે લોકો ભલે એક બીજાને ન ઓળખતા હોય, ન તો તેમના ધર્મ કે જાતી વિષે જાણકારી હોય છતાં તેઓ પણ મદદ માટે દોડી જાય છે. તો શું સુખમય સહ-અસ્તિત્વ માટે આપણે આવી કુદરતી આફતોની રાહ જોવી ?

 
આ સવાલ વિદ્વાનોને કરશો તો જવાબ નાં હશે કારણ શાંતિમય સહજીવન એ આજના સમયની એક પ્રાથમિક જરૂરીયાત છે અને તેથી તેને અપનાવવાની કોશિશ દરેકે કરવી જરૂરી છે. આ સામાન્ય માનવીની સમજ બહાર હોય દંગાફસાદ થતા જ રહે છે.

 
એમ નથી કે આનો અપવાદ નથી. આપણે અવારનવાર સમાચારપત્રો અને અન્ય માધ્યમો દ્વારા જાણીએ છીએ કે એક ધર્મના લોકો અન્ય ધર્મના તહેવારો અને ઉત્સવોમાં હોંશે હોંશે ભાગ લે છે. વળી એવા પણ કિસ્સા જાણમાં આવ્યા છે કે એક ધર્મના લોકો બીજા ધર્મના મદિર-મસ્જિદની સંભાળ લેતા હોય છે. પણ આવા કેટલા અને આવી વ્યવસ્થા સ્વીકારનાર કેટલા? કારણ આજનો સમાજ ધર્મ, જાતિ અને વર્ગના ભેદભાવ ઉપર મજબૂત પાયે ઉભો છે અને તેને કારણે અન્ય પ્રત્યેની અને તેના ધર્મ અને વિચારો પ્રત્યેની ધિક્કારની લાગણી પ્રબળ બની રહી છે.

 
આ બધું દૂર કરવા ક્યારેક તો કોઇકે પહેલ કરવી રહી જેથી માનવી-માનવી ખભેખભા મિલાવી ઉભો રહી શકે. આપણે સૌ પોતાનાથી શરૂ કરીએ તો ધ્યેય સુધી પહોંચતા વાર નથી. પહેલી જરૂરી છે સહિષ્ણુતાની જેની મર્યાદા હાલ બહુ નિમ્ન સ્તરે છે. એકબીજાના નાના વિખવાદો અને મતભેદો સહન કરવાની શરૂઆત કરીએ તો તે જરૂર મદદરૂપ થઈ પડશે. જેમ જેમ આ અપનાવશો તેમ તેમ સહિષ્ણુતાનો આંક ઉપર જશે. પરિણામે યોગ્ય વિચારનારાઓની સંખ્યામાં વધારો થવા માંડશે. આ લોકો અન્યને પોતાની વાત સમજાવવા સક્ષમ થશે અને તેને કારણે સહ-અસ્તિત્વની ભાવનાનો ફેલાવો વિસ્તરશે.

 
વિચાર પરિવર્તન સમય માંગી લે તેવું કાર્ય છે પણ તે અશક્ય નથી. જો કે શહેરી નાગરિક કરતાં ગ્રામ્યજનોમાં આ પરિવર્તન વધુ સમય માંગી લેશે કારણ તેમનું ઓછું ભણતર અને જૂની વિચારધારા. જે ગામના લોકો આ ફિલસૂફી પચાવી ગયા છે તે અન્યોથી આગળ નીકળી ગયા છે.  પણ આવા ગામોની સંખ્યા આંગળીને વેઢે ગણી શકાય એટલી છે. અન્ય ગામો તેમનો દાખલો લે તો તેઓ પણ સહ-અસ્તિત્વનો ધ્યેય સહેલાઈથી પ્રાપ્ત કરી શકે. કામ વિકટ છે પણ ક્યારેક તો શરૂઆત કરવી રહી.

 
ભલે ભારતદેશ ધર્મનિરપેક્ષ હોય પણ તે અનેક ધર્મો ધરાવે છે. બધા જ ધર્મો અન્ય ધર્મ પ્રત્યે સહિષ્ણુતા રાખવાની હિમાયત કરે છે તેમ છતાં નફરતની ભાવના ઓછી નથી થતી. આ લોકો ભૂલે છે કે આવી ભાવના ઉન્નતિની રાહે નહી પણ ભય અને વિધ્વંસ તરફ દોરી જાય છે., આપણો ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે આવી લાગણીને કારણે સદીઓથી કઈ કેટલાયે યુધ્ધો ખેલાઈ ગયા છે અને વિનાશ સર્જી ગયા છે. આ જ કારણે કોમવાદ પણ હજી પ્રવર્તે છે. આ ભૂતકાળ પરથી જો એમ શીખીએ કે ‘જીવો અને જીવવા દો’ અને તેનો પ્રચાર કરીએ તો તે સર્વના હિતમાં છે.
 

 
- નિરંજન મહેતા (મુંબઈ)
 

 

આજની પોસ્ટ  ‘દાદીમા ની પોટલી’  પર પ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા બદલ અમો  નિરંજનભાઈ મહેતા (મુંબઈ) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.

 

 

  લેખકશ્રી ના સંપર્ક વિગત : 

 

niranjan mehtaNiranjan Mehta

A/602, Ashoknagar(Old), Vaziranaka, L.T. Road, Borivali(West), Mumbai-400091.
Tel. 28339258/9819018295

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલા આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can  contact /follow us on :

 

twitter a/c : @dadimanipotli 

 

facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી, શ્રી નિરંજન મહેતા (મુંબઈ) ની કલમે ... | Leave a comment

ભોજન સાથે છાશ પીવો છો ? … (ભાગ-૨) … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …

ભોજન સાથે છાશ પીવો છો ? … (ભાગ-૨) … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …

 

 
તારીખ ૨૦.૦૭.૨૦૧૪  રવિવારની પોસ્ટમાં છાશ વિશે  થોડી જાણકારી આપણે અહીં પ્રાપ્ત કર્યા બાદ, ગઈકાલની પોસ્ટમાં જણાવ્યા મુજબ આજે …ભોજન સાથે છાશ પીવો છો ? … (ભાગ-૨) માં છાશ બાબત થોડી વિશેષ જાણકારી મેળવવા કોશિશ કરીશું. આશા રાખીએ છીએ કે આ લેખની માહિતી આપને જીવનમાં ઉપયોગી નિવડશે …
 

 

butter milk.1

 

 

ભોજન સાથે છાશ પીવો છો ? તો આટલી વાતોનું રાખજો ખાસ ધ્યાન …

 

 

એવું કહેવાય છે કે, સારું પીણું શરીરને ઊર્જા આપવાની સાથે શરીરમાં રોગપ્રતિકાર શક્તિમાં પણ વધારો છે.  પરંતુ દરેક વસ્તુ માટે યોગ્ય સમય અને કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખીએ તો તે વસ્તુઓ ક્યારેય આડઅસર કરતી નથી.  આપણે ભોજન સાથે ઘણી જાતના પીણાનો ઉપયોગ કરતા હોઈએ છીએ પરંતુ મોટાભાગે છાશનો ઉપયોગ દરેક ઘરમાં થતો જ હોય છે.  છાશ શરીરમાં રહેલાં ઝેરી તત્વોને બહાર નિકાળી દે છે.  ગરમીમાં તો છાશ અમૃત જેવું કાર્ય કરે છે.  છાશ એક એવું પીણું છે જે શરીરને શક્તિ પ્રદાન કરે છે અને રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં પણ વધારો કરે છે.  જેથી આજે અમે તમને આયુર્વેદમાં જણાવેલી છાશ વિશેની કેટલીક રસપ્રદ વાતો જણાવીશું.

 

 

આગળ જાણો ભોજન સાથે છાસ પીવી કેટલી હિતાવહ છે …

 

 

દરરોજ સવારના નાસ્તા અને બપોરના ભોજન પછી છાશ પીવાથી શક્તિ વધે છે અને વાળ સંબંધી રોગો પણ દૂર થાય છે અને કસમયે વાળ સફેદ થવાની સમસ્યા પણ દૂર થાય છે.

ગાયના દૂધમાંથી બનાવેલી છાશ સૌથી વધુ ગુણકારી માનવામાં આવે છે. છાંસ પીવાથી રોગો આપણી આસપાસ પણ નથી ભટકતા અને કેટલાક એવા રોગો જ દૂર થાય છે તે ફરી ક્યારેય થતા નથી.

 

પેટના રોગો માટે તો છાશ આશીર્વાદ સમાન છે પેટની સમસ્યા અપચો, કબજિયાત જેવી સમસ્યામાં તો દિવસમાં 3-4વાર છાસ પીવી જોઈએ.

 

છાશમાં ઘી ન હોવું જોઈએ. જમતી વખતે તાજી છાશ વધુ ગુણકારી હોય છે.

 

છાશ પીવાથી શરીરને ઠંડક મળે છે અને એટલે જ ઉનાળામાં લોકો છાશ પીતા હોય છે. છાશ આપણા વાળ અને આંખો માટે પણ અત્યંત લાભકારી હોય છે.

 

છાશ પીવાની અનેક રોગોનું નાશ થાય છે પરંતુ છાશ ખાટી ન હોવી જોઈએ નહિતર તેની આડઅસર પણ થઈ શકે છે.

 

પેટના રોગો માટે તો છાશ આશીર્વાદ સમાન છે પેટની સમસ્યા અપચો, કબજિયાત જેવી સમસ્યામાં તો દિવસમાં 3-4વાર છાસ પીવી જોઈએ.

 

ભોજન સાથે છાશ લેવાથી ભોજન સરળતાથી પચી જાય છે અને શરીરને વધુ પોષણ મળે છે. છાંસમાં ચપટી મરી, જીરું અને સિંધાલું મીઠું નાખવાથી તે ગજબનું અસર કરે છે.

 

છાશમાં એવા બેક્ટેરિયા હોય છે જે શરીર માટે અત્યંત લાભદાયક હોય છે. પરંતુ ક્યારેય બહારની લસ્સીનું સેવન ન કરવું જોઈએ કારણ કે તેનાથી શરીરમાં કેલરીનું પ્રમાણ વધે છે જેથી તમે સ્થૂળતાનો શિકાર પણ બની શકો છો.

 

 

butter milk.2

 

 

આયુર્વેદમાં છાશ ચાર પ્રકારની દર્શાવવામાં આવેલ છે…..

 

 

(૧)  દહીં ઉપર આવેલ સ્નેહતર સાથે પાણી વિના વલોવી પ્રવાહી બનાવવામાં આવે છે તે ઘોલ (ઘોળવું) કહેવાય છે.

 

(૨)  પાણી વિના તર કાઢી દહીં વલોવવાથી બને તે મથિત

 

(૩)  દહીંમાં અર્ઘુ પાણી ઉમેરી વલોવવાથી બને તે ઉદશ્ચિત

 

(૪)  દહીંમાં ચોથા ભાગનું પાણી ઉમેરી વલોવવાથી બને તેને તક્ર કહેવાય છે.

 

 

હાલમાં આપણે ઉદશ્ચિત અને તક્રનો ઉપયોગ છાશ તરીકે કરી રહ્યા છીએ. એની પ્રશંસા કરતાં સંહિતામાં કહ્યું છે કે, તક્રસેવી વ્યથતે કદાચિત-તક્ર નામની છાશનું સદા સેવન કરનાર કદી પીડા ભોગવતો નથી. છાશનાં સેવનથી નાશ પામનાર હરસ જેવા રોગો ફરી ક્યારેય થતાં નથી.

 

 

ઘોલ નામની છાશ વાયુ પિત્તને હરે છે.

 

મથિત કફ અને પિત્તને મટાડે છે.

 

 

આયુર્વેદમાં બતાવેલ સાધારણ ખટાશયુક્ત છાશ (તક્ર) ઝાડો બાંધનાર (ગ્રાહી), તૂરી, સાધારણ ખાટી, મઘુર, દીપક, હળવી, ગરમ, બલ્ય, જાતીય શક્તિ વધારનાર, વાયુનાશક, તાજી હોય તો દાહ નહીં કરનાર, વિપાકે મઘુર અંતમાં પિત્ત કોપાવે, રૂક્ષ હોવાથી કફનો નાશ કરનાર છે.

 

 

જે છાશમાંથી માખણ કાઢી લીઘું હોય તે. થોડી ભારે અને બલ્ય છે અને કફ કરનાર છે.

 

જેમાંથી માખણ કાઢ્‌યું હોય નહીં તેવી છાશ ઘટ અને ભારે છે. આ છાશ નિત્ય માપસર વાપરવાથી બળ અને પુષ્ટિ આપે છે.

 

પેટનાં વાયુ માટે થોડી ખાટી અને સંધિવવાળી છાશ પીવી, પિત્તમાં ખટમીઠી સાકરવાળી છાશ પીવી.

 

કફ માટે સંધિવ ત્રિકટુ નાંખેલ છાશ પીવી.

 

છાશને ધાણાજીરૂ, હળદરથી વઘારી વાપરવાથી ઉદરવાયુ નાશ કરે છે. રૂચિ ઉત્પન્ન કરનાર પુષ્ટિ કરનાર બલ્ય, મૂત્રાશયમાં વાયુને કારણે થતાં શૂલને મટાડનાર છે.

 

કાચી છાશ ઉદર કફને તોડે છે અને ગળામાં કફ કરે છે.

 

ધાણાજીરૂ, હળદરથી વઘારેલ છાશ વાપરવાથી શરદી, શ્વાસ, ઉધરસ મટાડવામાં મદદ કરે છે.

 

 

butter milk.3

 

 

અમૃત સમાન માનવામાં આવતી છાશ ક્યારે વાપરવી અને ક્યારે વાપરવી નહીં એ પણ જણાવ્યું છે…

 

 

આપણે ત્યાં છાશ ઠંડી છે એવું સમજવાથી ઉનાળામાં વિશેષ વપરાય છે. જ્યારે મહર્ષિ વાગ્ભટ્ટે જણાવ્યું છે કે, ઉષ્ણકાલ તક્ર ન એવં દઘ્યાત.

 

ઉનાળામાં છાશ વાપરવી નહીં અથવા ઓછી વાપરવી.

 

આ ઉપરાંત અલ્સર (ચાંદા), મૂર્છા અને હાથપગમાં દાહ અને રક્તસ્ત્રાવજન્ય રોગોથી પીડાતા દર્દીઓએ છાશ વાપરવી નહીં.

 

છાશ અને દહીંના ગુણો લગભગ સરખા છે. ફેર માત્ર એટલો છે કે, દહીં અભિષ્યંદિ છે. અભિષ્યંદિ એક ખાસ પ્રકારની ચીકાશ છે. આનાથી સ્ત્રોતોરોધ થાય છે.

 

શ્વાસમાર્ગમાં સ્ત્રોતોરોધ થવાથી ઉધરસ, શ્વાસરોગ થઈ શકે છે. પિત્તપ્રકૃતિવાળાએ ખાટી હોય નહીં તેવી મોળી છાશ વાપરવી.

 

ઉનાળામાં છાશમાં સાકર, ધાણાજીરૂ, સંધિવ ઉમેરી થોડી વાપરવી શકાય.

 

સખત ગરમીનાં દિવસોમાં તકમરીયા ગુલાબનું સરબત ઉમેરી પીવાથી શાંતિ અનુભવાય છે.

 

ચોમાસા જેવા ભેજવાળા વાતાવરણમાં કેટલાકને છાશ માફક આવતી નથી. શરદી ઉધરસ થઈ જાય છે.

 

 

મહર્ષિ ચરકે કહ્યું છે કે, હરસથી પીડાતી વ્યક્તિનો જઠરાગ્નિ અતિ મંદ હોય, હલકો ખોરાક પચાવવામાં તકલીફ પડતી હોય એવી વ્યક્તિએ માખણ કાઢેલી ખટાશ વિનાની છાશ ઉપર રહેવું જોઈએ. ચાર છ દિવસ ફક્ત છાશ અને ઔષધો લેવા, પછી હલકો ખોરાક અને ઔષધો ચાલુ રાખવાથી હરસ કાયમ માટે મટે છે. ફરી થતાં નથી.

 

 

અજીર્ણનાં ઝાડામાં છાશ સાથે ૩ ગ્રામ સૂંઠ સવાર સાંજ લેવી, અનાજ વાપરવાનું બંધ કરવું, આરામ કરવો. ઝાડા આ સાદા સરળ ઉપાયથી બંધ થશે.

 

 

આજથી ૫૦ વર્ષ પહેલા કષ્ટસાઘ્ય સંગ્રહણી રોગના દર્દીને ૩ માસ કે, વધારે વખત ફક્ત છાશ પર રાખવામાં આવતાં હતાં. જાતીફલાદિચૂર્ણ અને ગ્રહણીકપાટરસ આપવામાં આવતો હતો. સરસ પરિણામ મળતાં હતાં. નબળા પાચનથી થતાં રોગોમાં છાશ આહાર અને ઔષધ બન્ને તરીકે કામ કરે છે.

 

આયુર્વેદનાં પ્રખર પંડિત સ્વામી કૃષ્ણાનંદની દ્રષ્ટિએ અમ્લપિત્ત (એસિડિટી)ના રોગોમાં કે ખાટાખાટા ઓડકાર આવતાં હોય, છાતીમાં બળતરાં થતી હોય, રક્તસ્ત્રાવજન્ય રોગ થયો હોય એ દર્દીએ છાશ વાપરવી નહીં.

 

શાસ્ત્રના નિયમ મુજબ બનાવેલી છાશ ઉત્તમ પૃથ્વીમાં સૂખ આપનાર છે. ભેંશની છાશ ભારે અને બકરીની છાશ હલકી અન્ય રોગો ઉપરાંત સંગ્રહણીમાં સફળતા અપાવે છે. છાશમાંથી તક્રારિષ્ટ અને તકવટી બનાવવામાં આવે છે. આ ઔષધો વાતકફજન્ય પાચનતંત્રનાં રોગોમાં અતિ ઉપયોગી છે.

 

- શાંતિભાઈ અગ્રાવત …

 

 

 

butter milk.4

 

 

અનેક રોગોમાં ઉપયોગી તક્રચિકિત્સા …

ડૉ. પ્રાર્થના મહેતા …

 

આપણા શરીરના યોગ્ય પોષણ માટે જે જે આહાર દ્રવ્યોની જરૃર પડે છે તેમાં છાશનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. અમે વૈદ્યો આયુર્વેદિક પરિભાષામાં છાશને ‘તક્ર’ કહીએ છીએ. ગુણોની દૃષ્ટિએ છાશ એ ખરેખર મનુષ્ય લોકનું ‘અમૃત’ છે.

તક્ર એટલે કે છાશ. તક્રને ભૂલોકનું ‘અમૃત’ કહેવામાં આવેલ છે. વિધિવત્ સેવન કરાયેલી છાશ શરીરના સમસ્ત વિકારોને દૂર કરીને શરીરને સ્વસ્થ, સુદ્રઢ અને સ્ફૂર્તિમય રાખે છે.

એમ કેહવાય છે કે …. “જો સ્વર્ગમાં છાશ હોત તો મહાદેવ એટલે કે શંકરનું ગળું વિષપાનને લીધે કાળું ન પડત કુબેરને કોઢ ન થાત. ગણપતિને મોટું પેટ ન હોત અને ચંદ્રને ક્ષય ન થાત. છાશ વિશે ભલે આ અતિશયોક્તિ લાગે, પરંતુ છાશમાં જે અનેક ગુણો રહેલા છે એ બાબતમાં ના કહી શકાય તેમ નથી.”

છાશનું સેવન આમાશયનાં સઘળાં ભોજનને સરળતાથી પચાવીને પાચન શક્તિને વધારે છે. આથી જ સંગ્રહણી નામનાં રોગમાં તક્ર-છાશ સમાન લાભદાયક બીજી કોઇ વસ્તુ નથી.

હિંગ, જીરું તથા સિંધવ નાખીને છાશ અતિસાર-હરસ તથા નાભિ નીચેનાં પેઢુના શૂલને મટાડે છે. મૂત્રકરછવાળા દદીર્એ ગોળ નાખીને છાશ પીવી. અતિસારમાં ચિત્રકમૂલનું ચૂર્ણ નાખીને છાશ પીવી. ઉનાળાની કાળઝાળ ગરમીમાં ઠંડા પીણાં તરીકે છાશમાં થોડી સાકર નાખી પીવાથી ગરમીમાં રાહત થાય છે.

શિયાળામાં કોથમીર જીરાથી વઘારેલી છાશમાં સિંધવ નાખીને પીવાથી પૌષ્ટિક પદાર્થોનું સહેલાઇથી પાચન થાય છે. યુકિતપૂર્વક સેવન કરાયેલી છાશ ત્રણેય દોષોને હરે છે. આથી આયુર્વેદમાં ‘ભોજનાન્તે તક્રં પિબેત્ત’ કહેલ છે.

વાયુપ્રધાન રોગોમાં સૂંઠ તથા સિંધવ નાખેલી છાશ ઉત્તમ છે. હિંગ-જીરું અને સિંધાલૂણ મેળવીને સેવન કરાયેલી છાશ અત્યંત કોપેલા વાયુને શાંત કરે છે. પિતજન્ય રોગોમાં સાકર મેળવેલી મીઠી તક્ર-છાશ વિશેષ લાભદાયક થાય છે. કફ જન્ય રોગોમાં સૂંઠ પીપર તથા મરીવાળી છાશ ફાયદાકારક છે.

અતિસારમાં તક્ર ચિકિત્સા: ઇન્દ્રયવ- નાગરમોથ, નાગકેસર, લોધ્ર- સૂંઠ અને મોચરસ આ બધી વસ્તુઓનું ચૂર્ણ બનાવીને દેશી સાકરમાં ભેળવીને છાશ સાથે સેવન કરવામાં આવે તો જૂનામાં જૂનો અતિસાર શાંત થઇ જાય છે. અતિસાર રોગમાં છાશમાં જીરાંનો પાઉડર નાખીને પીવાથી પણ ફાયદો થાય છે.

મરડામાં તક્ર ચિકિત્સા: ખીચડી, ભાત જેવા લઘુ આહારની સાથે શેકેલું જીરું છાશ સાથે લેવામાં આવે તો મરડામાં ફાયદો થાય છે.

આયુર્વેદમાં સર્વ ઉદરરોગોમાં છાશને સર્વશ્રેષ્ઠ કહેલ છે. છાશનું સેવન કરનારને વૃદ્ધાવસ્થા મોડી આવે છે. ચહેરા પર કરચલીઓ પડતી નથી અને સૌંદર્યના ચાહકોની સુંદરતાને અકબંધ જાળવી રાખવા માટે છાશ આયુર્વેદનું અમોલ ઔષધ પણ છે. છાશના સેવનથી જઠર તથા આંતરડામાં રોગો થતાં નથી અને રોગો થયાં હોય તો ઔષધ તથા તક્ર સેવનથી જલદીથી રોગ દૂર થાય છે. આમ છાશ અભ્યાંતર અને બાહ્ય બંને રીતે શરીરના સ્વાસ્થ્ય અને સૌંદર્યના રક્ષણ માટે આશીર્વાદ રૂપ છે, છતાં પણ અમુક લોકોને છાશનું સેવન હિતકારક નથી.

 

 

છાશનું સેવન કોણે ના કરવું ? …

 

 

ક્ષતવાળાને, દુર્બળતા, મૂર્છા, ભ્રમ, દાહ અને રક્તપિત્તમાં છાશનું સેવન કરવું જોઇએ નહીં. ગ્રીષ્મ અને શરદ ઋતુમાં ખાટી છાશ કદાપી પીવી નહીં. આ સિવાયનાં રોગોમાં વૈદકિય સલાહ મુજબ છાશનું સેવન કરવામાં આવે તો પરમ ઉપકારક ઔષધિ રૂપ છે. વિધિવત્ સેવન કરાયેલી છાશ બળ, વર્ણ, ઉત્સાહ અને ઓજને વધારીને રોગોને દૂર કરીને સ્વાસ્થ્ય તથા સૌંદર્યને સાચવનાર પૃથ્વીલોકમાં અમૃત સમાન ઉપકારક છે.

 

 

butter milk.5

 

 

છાશ સુંદરતા નીખારે …

 

 

છાશમાં લેક્ટિક એસિડ હોય છે, જે ચામડી માટે ખૂબ ઉપયોગી હોય છે.  આ માટે ઘણી મોંઘી ક્રીમોમાં લેક્ટિક એસિડનું જરૂરી પ્રમાણ મેળવવામાં આવે છે.  ત્વચાને ચમકાવવા માટે, નરમ બનાવવા માટે ડેડ સ્કિનને હટાવવા માટે પણ ઘણીવાર તબીબો આનો ઉપયોગ ફેશિયલ પીલ્સ રૂપે કરતાં હોય છે.  છાશમાં એસિડીક હોવાથી એસ્ટ્રિજેન્ટની જેમ કામ કરે છે.  આનાથી ચહેરાના દાગ, કરચલીઓ વગેરેથી રાહત મળી શકે છે. આ માટે છાશ ફેસ પેક બનાવવામાં ખૂબ ઉપયોગી છે.  તમને છાશનો સ્વાદ ભલે પસંદ ન હોયતો કંઈ વાંધો નહીં પોતાની ત્વચાને ચમકાવવા માટે પૂરા ચહેરા પર છાશ લગાવવાથી ચહેરો નરમ, સુંવાળો અને ચમકદાર બની જાય છે.  બજારમાં છાશ પાવડર પણ મળતાં હોય છે.

 

દવા રૂપે …

કેલ્શિયમ નેશનલ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેડિસિન અનુસાર, પ્રત્યેક વ્યકિતને દરેક દિવસે 1000થી 1200 એમજી કેલ્શિયમ લેવું જોઈએ. 9થી 13 વર્ષનાં બાળકો માટે આ પ્રમાણ 1, 300 એમજી જણાવાયું છે. એક કપના છાશમાં 284 એમજી કેલ્શિયમ હોય છે.  જ્યારે એક કપ દૂધમાં 299 એમજી.  જો તમે તમારા બાળકોને દૂધ પીવડાવવાનું પસંદ નથી કરતાં તો તેને છાશ આપી શકો છો.

 

પ્રોટીન …

છાશ અને દૂધમાં આશરે એક સમાન જ પ્રોટીનનું પ્રમાણ જોવા મળતું હોય છે.  છાશમાં 8.11 એમજી પ્રોટીન હોય છે, જ્યારે દૂધમાં 8. 26 એમજી.  વિટામીન અને ખનીજનું પ્રમાણ – યૂએસડીએ નેશનલ ન્યૂટ્રિએન્ટ ડેટાબેસ પ્રમાણે છાશમાં વિટામીન એ, વિટામીન સી અને વિટામીન બી ભરપૂર પ્રમાણમાં જોવા મળતું હોય છે.  આની સાથે જ છાશમાં આયરન, મેગ્નેશિયમ, ફોસ્ફરસ, પોટેશિયમ, ઝિંક વગેરે ખનીજ પદેાર્થ જોવા મળે છે.

 

 

નોંધ :  આયુર્વેદનાં કોઈ પણ જગ્યાએ પ્રકાશિત થતાં કોઈ પણ લખાણોને રોગીએ સીધાં ઉપયોગમાં લેવાં જોઈએ નહીં. પોતાને પરિચિત એવા તજજ્ઞ અને માન્ય વૈદ્યની દેખરેખ નીચે જ ઉપચાર ક્રમ યોજવો જોઈએ.

 

 

આપણા પેટમાં કેટલાયે પ્રકારના કીડા મળી આવે છે. આંતરડામાં તો આ લાખો કરોડોની સંખ્યામાં હોય છે. તેમાંથી થોડાક આપણા સ્વાસ્થ્ય માટે લાભદાયક છે અને થોડાક નુકશાનકારક. નુકશાનકાર કીડા જો સક્રિય થઈ જાય તો કેટલાયે પ્રકારના રોગ થાય છે. જો વધારે પડતો જીવ ગભરાતો હોય તેમજ અજીર્ણ, એસેડીટી, દુર્બળતા, વારંવાર છીંકો આવવી, વારંવાર શરદી થઈ જવી, ઉલ્ટી, ભોજન પ્રત્યેની અરૂચિ તેમજ પેટમાં ધીમે ધીમે દુ:ખાવો થતો હોય તો થોડાક સાવધાન થઈ જાવ અને સમજી લો કે તમારા પેટમાં કિડા સક્રિય થઈ ગયાં છે.

 

 
આને લીધે રક્તાલ્પતા, ભુખની ઉણપ તેમજ વધારે પડતાં દુ:ખાવાના લક્ષણો પણ જોવા મળે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં લોકો જુદી જુદી દવાઓની મદદ લે છે. પરંતુ અધ્યયન દ્વારા જાણવા મળ્યુ છે કે દિવસમાં ત્રણ ચાર વખત દળેલું જીરૂ, મીઠું અને કાળા મરીનો ભુકો ભભરાવીને છાશ પીવામાં આવે તો એક જ અઠવાડિયામાં આવા કીડાઓથી છુટકારો મળે છે.
 

 
એક વાતનું ધ્યાન રાખો કે રોગીને એવી અવસ્થામાં કોઈ પણ એવી વસ્તુ ન આપશો જેનાથી તેની પાચન ક્રિયામાં અવરોધ ઉત્પન્ન થાય. અપચો અને અજીર્ણ થવાને લીધે કૃમિને વિકાસ કરવાની સારી તક મળી જાય છે. તેથી ગળી વસ્તુઓથી થોડીક પરહેજ પણ કરવી.
 

 

કેવી છાશ પીશો ? ખાટી કે મોળી ? …

 

 

વધુપડતી ખટાશ કે સાવ જ ફિક્કું હોય એવું બટરમિલ્ક પિત્ત અને કફ કરે છે એટલે થોડીક ખટાશવાળી ને દહીંમાં ચોથા ભાગનું પાણી મેળવીને બનાવેલી છાશ હેલ્થ માટે ઉત્તમ છે.

-સેજલ પટેલ

 

 

સૌરાષ્ટ્રમાં ચટપટી, તીખી વાનગીઓ ખાધા પછી છેક છેલ્લે પેટને ટાઢક આપે એવી છાશનો એક પ્યાલો ન પીવાય ત્યાં સુધી કાઠિયાવાડી ભોજન સંપૂર્ણ ન થાય. શિયાળો, ઉનાળો અને ચોમાસું ત્રણેય સીઝન દરમ્યાન સૌરાષ્ટ્રમાં છાશ વિના ન ચાલે. મુંબઈગરાઓ તો ક્યારેક શિયાળા-ચોમાસામાં છાશ ખાઈને માંદા પડે, પણ કાઠિયાવાડમાં નહીં. ક્યારેક કસમયે છાશ પીવાથી શરદી-કફ થઈ જાય, પણ સૌરાષ્ટ્રવાસીઓ અને નિયમિત રીતે સવાર-સાંજ ભોજન પછી છાશ પીવા ટેવાયેલાઓને બારે માસ છાશ પીધા પછીયે કંઈ નથી થતું. એવું કેમ થતું હશે? આવું ત્યારે જ થાય જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની પ્રકૃતિ વિરુદ્ધ જઈને ખોટા સમયે, ખોટી રીતે છાશ પીએ.

 

 

છાશ દેવોનેય દુર્લભ મનાય છે ને એ આંતરડાંને બળ આપીને પાચન સુધારે છે.

 

 

પિત્તશામક : છાશ પચવામાં હલકી છે. છાશ પચ્યા પછી એ મધુર વિપાકવાળી હોવાથી પિત્તને શાંત કરે છે. પિત્ત પ્રકૃતિવાળા તેમ જ પિત્તજ વિકારમાં મધુર છાશમાં ખડી સાકર નાખીને લેવી.

 

 

કેવી છાશ પીવી ? …

 

 

ખાટી કે મોળી ? :   મોટા ભાગના લોકો માને છે કે મોળી છાશ પીવી સારી, પરંતુ એ સાચું નથી. સાવ જ મોળા દહીંમાંથી બનેલી છાશ કાચી હોય છે ને એનાથી કફ થાય છે, જ્યારે અતિશય ખાટી થઈ ગયેલી છાશ પિત્ત કરનારી થઈ જાય છે. સામાન્ય રીતે થોડીક ખટાશ આવી હોય એવી ખટમીઠી છાશ ત્રિદોષશામક કહેવાય છે.

 

 

પાતળી કે જાડી ? :   બીજું એક સૌથી મોટું ફૅક્ટર છે કે દહીંમાં કેટલું પાણી ઉમેરવું? ઘણા લોકો કહે છે કે અમે તો ગાઢી છાશ પીએ છીએ, એમાં કૅલ્શિયમ અને દહીંના ગુણો વધુ સારી રીતે મળે છે. જોકે દહીંમાં સાવ જ ઓછું પાણી અથવા તો જરાય પાણી ન ઉમેરીને બનાવવામાં આવેલી છાશ કફ કરે છે. જો રોજિંદા વપરાશમાં જમ્યા પછી છાશ પીવાની આદત રાખવી હોય તો દહીંમાં ચોથા ભાગનું પાણી ઉમેરી માખણ કાઢીને વલોવીને બનાવેલી છાશ બનાવવી. સંસ્કૃતમાં એને તક્ર કહે છે અને એ ત્રિદોષશામક હોય છે.

 

 

કેવું દૂધ ? :   સામાન્ય રીતે ભેંસનું દૂધ અને એની પ્રોડક્ટ્સ વાપરવાનું પ્રચલિત છે, પરંતુ ભેંસના દૂધમાં વધુ સ્નિગ્ધતા હોવાથી એ કફકારક અને પચવામાં ભારે હોય છે. ભેંસના દૂધની છાશ વાપરવાથી શરીરમાં સોજો અને જડતા ઉત્પન્ન થાય છે, જ્યારે ગાયના દૂધની છાશ જઠરાગ્નિ દીપન કરે છે. એ બુદ્ધિવર્ધક, ત્રિદોષશામક અને ઘણી વ્યાધિઓમાં પથ્યકર છે.

 

 

કેવી રીતે ત્રિદોષનાશક ? 

 
 

છાશમાં રહેલો ખાટો રસ વાયુને દૂર કરે છે. છાશની ખટાશથી ભૂખ લાગે છે અને રુચિ ઉત્પન્ન થાય છે. ખાધેલા ખોરાકનું યોગ્ય રીતે પાચન કરીને બળ આપે છે. વાત પ્રકૃતિવાળી વ્યક્તિઓએ તેમ જ વાતજ વિકારમાં ખાટી છાશ અને સિંધવ લેવું.

 

છાશમાં રહેલો તૂરો રસ ઉષ્ણ ગુણ ધરાવતો હોવાથી કફ દોષને દૂર કરીને શરીરને સ્ફૂર્તિ આપે છે. કફ પ્રકૃતિમાં તેમ જ કફના વિકારોમાં માખણ કાઢેલી છાશમાં ત્રિકટુ નાખીને એ લેવી.

 
 

આમ છાશ ત્રિદોષનાશક છે અને આંતરડાંના કોઈ પણ દરદમાં એનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. છાશ ગ્રાહી હોવાથી જુલાબ પણ અટકાવે છે. છાશથી સોજો, જલોદર, હરસ, ગ્રહણી, મૂત્રાવરોધ, મરડો, પાંડુ, મંદાગ્નિ, ઝાડા અને આંતરડાંની નબળાઈ દૂર થાય છે.

 

 

આંતરડાંનું ઔષધ છાશ …

 

 

આંતરડાંનાં દરદોમાં છાશનો ખાસ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સંગ્રહણીના દરદીને માત્ર છાશ પર જ રહેવા દેવાથી ઝડપથી સાજો થાય છે. છાશ આંતરડાંને બળ આપીને એની ગ્રાહીશક્તિ વધારે છે. છાશ જૂના મળને શરીરની બહાર ધકેલવાનું કામ કરે છે. એટલે કબજિયાત અને અર્જીણમાં ત્રિકટુ અને સિંધવ સરખે ભાગે લઈ છાશમાં મેળવીને લેવામાં આવે તો અર્જીણ દૂર થાય છે. એના ગ્રાહી ગુણને કારણે આંતરડાંને સંકોચાવી મળને દૂર કરે છે.

 
 

ભૂખ ન લાગતી હોય, શરીરમાં વાયુને કારણે દુખાવો રહેતો હોય, પાચન બરાબર ન થતું હોય, અવારનવાર છાતીમાં ભાર રહેતો હોય અને ગભરામણ થતી હોય તથા ખાટા ઓડકાર આવતા હોય તો છાશનું નિત્ય સેવન ગુણકારી છે.

 

ચામડીના, લોહીના અને પિત્તના વિકારોમાં તથા ખાસ કરીને કોઢમાં છાશ લેવાની આચાયોર્એ ભલામણ કરી છે.

 

ટાઇફૉઇડમાં આંતરડાંની ગરમી, આંતરડાંમાં પડતાં ચાંદાં, તાવ, બળતરા, તરસ જેવાં અનેક નાનાં-મોટાં ચિહ્નો છાશથી દૂર થાય છે. છાશ પિત્તશામક હોવાથી દરદીને ઠંડક, તૃપ્તિ અને પોષણ મળે છે.

 

મરડો થયો હોય ત્યારે ઇન્દ્રજવના ચૂર્ણ સાથે છાશ આપવામાં આવે છે.

 

હરસ-મસામાં હરડે સાથે છાશનું નિત્ય સેવન કરાવવામાં આવે છે.

 

 

લેખ સંકલિત : સાભાર સંદર્ભ :

સંદેશ, દિવ્યભાસ્કર, વેબ દુનિયા, વિકિપીડિયા, તસ્વીરો – વેબ જગત  …

 

 

…  સંપૂર્ણ … 

 

   

બ્લોગ લીંક :  http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

‘આરોગ્ય અને ઔષધ … ‘  શીર્ષક હેઠળ મૂકવામાં આવેલ આજની પોસ્ટ આપને પસંદ આવી હોય તો  આપના પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકી આભારી કરશો., બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના દરેક પ્રતિભાવ બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can contact /follow us on :

 

twitter a/c : @dadimanipotli

facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ડાયેટ કોર્નર', "જીવન લક્ષ્ય " ..., આરોગ્ય અને ઔષધ ..., દાદીમાનુ વૈદુ, વીણેલા મોતી | 1 Comment

તાજી છાશ … (ભાગ-૧) … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …

તાજી છાશ … (ભાગ-૧) … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …

આરોગ્ય વિજ્ઞાન - ડૉ. મલ્લિકા ચં. ઠક્કુર (આયુર્વેદ ક્ષેત્રનાં કન્સલ્ટન્ટ)

 

 

‘વિપાકે મધુર, ઉષ્ણ, અગ્નિ સતેજ કરનાર, પચવામાં સરળ તાજી છાશ ગ્રહણીનાં દર્દોમાં અમૃત સમાન નીવડે છે.’

 

 
fresh buttermilk
 

 
જમ્યા, ન જમ્યા ને ઓહિયાં ઓહિયાં કરતા લોકોનો તોટો નથી. બે ટંક સમયસર જમવા સાથે સાથે ટાણે – કટાણે જે ગમે, હાથમાં આવે મોઢામાં ઓર્યા કરવાની આદત ઘણી સ્વાભાવિક બની ચૂકી છે અને ત્યારે સર્જાય છે પરંપરા શારીરિક સમસ્યાની.

 
માનવશરીરમાં પાચન અંગોમાં નાનું, મોટું આંતરડું અને હોજરી મુખ્ય અવયવો છે. જેની સરળતા માટે ચાવીને ખાધેલો ખોરાક હોય તો આ અવયવોને ખાસ કોઈ તકલીફ પડતી નથી. પણ, કોઈક વાનગી ખૂબ ભાવે એટલે ચાવ્યા વગર એમ ને એમ ઉતારી દેતાં જઠરને ખૂબ જ શ્રમ પડે છે. પાચનક્રિયા મંદ પડે. ખોરાકનું બરાબર પાચન થાય નહીં. પરિણામે કબજિયાત થાય.

 
ખોરાક પચીને રસરૂપ થયેલાં મોજાં જેવી ગતિથી આંતરડાં આ રસને વલોવી લોહીમાં ભેળવી દે છે. નાનું આંતરડું બગડે ત્યારે એને સુધારવા માટે કાયમનું નિરાકરણ થવું જોઈએ.  ભૂખ લાગે, ખોરાક પચે પણ નાના આંતરડામાં આમદોષ એટલે મ્યુક્સ પણ થાય છે. મોટા આંતરડાના રોગમાં કે સંગ્રહણીમાં આયુર્વેદ કેટલે અંશે ઉપયોગી થાય તે જોઈએ. આપણા શરીરમાં હોજરી, નાનું આંતરડું, મોટું આંતરડું મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. આ બધાં વચ્ચે હોજરી પૂરી થાય ત્યાં ગ્રહણી આવે છે.  ગ્રહણી ખૂબ જ મહત્ત્વનું કામ કરે છે. હોજરી એટલે જઠરમાં કફપ્રધાન ક્રિયા હોય છે.  ત્યાંથી આગળ ગ્રહણી જેને ડિયોડિનમ કહેવાય છે.  તે નાના આંતરડાની શરૂઆત છે.  અહીં પિત્તપ્રધાન ક્રિયા હોય છે. એનાથી આગળ ઓગણીસ ફૂટના લાંબા આંતરડા માટે પાચનને યોગ્ય બનાવે છે.  હોજરી અન્નનળીમાંથી ખોરાકને આવકારે છે.  ખોરાકને વલોવી એકરસ બનાવે છે. અહીં આહાર છ કલાક રહે છે.  પછી નાના આંતરડામાં બારેક કલાક રહે છે.   ત્યાર પછી મોટા આંતરડા વાટે આગળ વધી મળ વિસર્જન માટે જાય છે.

 
આ તમામ પાચનક્રિયા બરાબર સમજવી એટલે જરૂરી છે કે તેનાથી શત્રુને ઊગતાંવેંત જ ડામી શકાય. આવી પરિસ્થિતિમાં માત્ર દવાથી ફાયદો નહીં થાય.  અર્જીણ અને પાચનની અન્ય સમસ્યામાં મનની પ્રસન્નતા ખૂબ જરૂરી છે.  ચિંતા, થાક, ઊંઘનો અભાવ એ બધાથી પાચનક્રિયા ધીમે ધીમે બગડે છે.  સમગ્ર પાચનક્રિયા માનસિકભાવ હેઠળ કામ કરે છે. હોજરીમાં જઠરરસ આવે અને પિત્તનો સ્ત્રાવ થાય ત્યારે આવે, પરંતુ જો મન ઉદાસ હોય તો વધી જાય અને ક્રોધ તથા રોગથી સ્ત્રાવ બિલકુલ ઓછો થઈ જાય છે, એવું જાણકારોનું નિરીક્ષણ છે.

 
ખોરાકમાં ખાટું, તીખું, ખારું, ગળ્યું કે સ્વાદિષ્ટ વસ્તુ ખાઓ એની અસર થાય છે.  તેનો અતિશય ઉપયોગ તેમાં પણ ખાસ કરી ચા, તમાકુ, દારૂ વગેરે વધુ પડતાં લેવાથી, નિયમ અને સંયમ ભૂલી જઈએ તો પાચનક્રિયા બગડવાની શરૂઆત થાય છે.

 
હવે રહી વાત દવાની.  આયુર્વેદના પર્પટી પ્રયોગો આ સમસ્યામાં રામબાણ અસર બતાવે છે. પંચામૃત પર્પટી આવો જ એક અદ્ભુત અસરકારક યોગ છે.  આવા પર્પટી પ્રયોગ આયુર્વેદમાં ઘણા છે.  એમાં સુવર્ણ પર્પટી તથા બીજા પ્રયોગો વૈદ્યની દેખરેખ હેઠળ લેતાં અનેક પ્રકારની સંઘરણી, ઝાડા, જૂનો મરડો, ક્ષમ, નબળાઈ અને ખાસ કરીને આંતરડાનાં જૂનાં દરદો મટતાં જોયાં છે.

 
વૈજ્ઞાનિક સ્વરૂપ પર્પટીનું નિર્માણ થાય છે.  આવી પર્પટી દરદીને નવજીવન બક્ષે છે.  આંતરડાના દર્દ માટે પથ્ય ઉપર રહી પર્પટીનો પ્રયોગ કરતાં આંતરડાને નવું બળ મળશે.  રસનું લોહી બનશે. ઝાડો બંધાઈને પચીને સાફ આવશે.  મળમાં કાચા વટાણા, ટામેટાં કે ખાધેલું બહાર આવે છે તે પચીને પાચનક્રિયા સુધરી જશે.  કેવળ શુદ્ધ ગંધક પારદમાંથી બને એને રસ પર્પટી કહેવામાં આવે છે.  એવી રીતે આ પર્પટી પ્રયોગ સાથે કુટજલોહ, બિલ્વાદિ ચૂર્ણ મેળવીને સવારે અને રાત્રે નરણે કોઠે મધ સાથે ચાટી જવું.  એમ જ ઉપર છાશ સાથે લેતાં આંતરડાનો સોજો દૂર થાય છે. જટિલ જૂનાં હઠીલાં આંતરડાંનાં દર્દોમાં આયુર્વેદ સદીઓ પૂર્વે ઉપયોગી હતું અને આજે પણ એવું જ ઉપયોગી છે.

 
પથ્યનો વિચાર કરીએ તો પાકેલાં કેળાં, સફરજન, દાડમ, પપૈયું આ બધામાંથી યોગ્ય ક્રમ સૂચવી શકાય. આ દવા જોડે શાસ્ત્રકારોએ સૂચવેલો પ્રયોગ આમરાક્ષસી કે ક્યારેક અલ્પમાત્રામાં કર્પૂર રસ આપી શકાય. આ પ્રયોગ દરમિયાન માખણ વગરની છાશ લઈ શકાય.  જમ્યા પછી કુટજારિષ્ટ પણ બબ્બે ચમચી એટલા જ પાણી સાથે લેવી.  આ ઉપરાંત કડાપાક – ધનવટી બબ્બે ગોળી સવારે અને રાત્રે પડીકાં સાથે લેવી.  બહુ જ જૂનો અને અઘરો કેસ હોય તો તેમાં સૌથી સારો પ્રયોગ વિજય પર્પટીનો છે.  શાસ્ત્રમાં કહ્યું છે કે કષ્ટસાધ્ય ગ્રહણી, આંતરડાનો ક્ષય પેટમાં હળવો દુખાવો રહ્યા કરે, સંગ્રહણીમાં ચાંદું, લિવર અને વરલની કમજોરી દૂર કરે છે. પર્પટીની માત્રા બેથી ચાર ગ્રેન છે.

 
ગ્રહણી રોગમાં મંદાગ્નિ નિવારણ સૌથી અગત્યનું છે.  છાશની મહત્તા પેટનાં દર્દોમાં અપરંપાર છે.  છાશ ગ્રહણીનાં દર્દોમાં અગ્નિ સતેજ કરે છે.  પાચનશક્તિ વધારે છે.  ઝાડાને બાંધે છે. પચવામાં સરળ છે. વિપાક કાળે મધુર હોવાથી પિત્ત વધારતી નથી.  ઉષ્ણ હોવાથી કફને મટાડે છે.  મધુર અને ચિકાશદાર હોવાથી તાજી છાશ સંગ્રણીમાં બહુ ઉપયોગી છે.

 
શેકેલા જીરાનું ચૂર્ણ એકથી બે ગ્રામ સાથે પર્પટી અડધીથી એક રતીનું સેવન કરાવવું.  ખૂબ શરદીવાળો કોઠો હોય તો મલાઈ વગરના ગાયના દૂધ સાથે આ પર્પટી પ્રયોગ કરાવવો, કારણ કે આને લીધે દૂધ પચી જાય છે.  ૧૦૦ ગ્રામ દૂધ જાણે ચાવી ચાવીને લેતા હોઈએ તેમ પંદર મિનિટ સુધી પીવું.  આજના દોડધામભર્યા, ધમાલિયા શહેરી જીવનમાં આંતરડાનો જૂનો સોજો હોય, અમ્લપિત્ત હોય, અલ્સર હોય, કોલાઈટિસ હોય ત્યારે દર્દીને આશીર્વાદ તુલ્ય પર્પટી પ્રયોગોનો પરિચય આપ્યો છે.  એના ઉપર શક્ય એટલી પરેજીનું પાલન કરવામાં આવે તો જરૂરથી રોગમુક્ત થઈ શકાય છે.

 
આપણા શરીરના યોગ્ય પોષણ માટે જે જે આહાર દ્રવ્યોની જરૂર પડે છે તેમાં છાશનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. અમે વૈદ્યો આયુર્વેદિક પરિભાષામાં છાશને ‘તક્ર’ કહીએ છીએ.  ગુણોની દૃષ્ટિએ છાશ એ ખરેખર મનુષ્ય લોકનું ‘અમૃત’ છે.  છાશના ગુણોને ધ્યાનમાં રાખીને એક કવિએ સંસ્કૃતમાં શ્લોક લખ્યો છે. તેનું ભાષાંતર આ પ્રમાણેછે :

 
“જો સ્વર્ગમાં છાશ હોત તો મહાદેવ એટલે કે શંકરનું ગળું વિષપાનને લીધે કાળું ન પડત કુબેરને કોઢ ન થાત. ગણપતિને મોટું પેટ ન હોત અને ચંદ્રને ક્ષય ન થાત. છાશ વિશે ભલે આ અતિશયોક્તિ લાગે, પરંતુ છાશમાં જે અનેક ગુણો રહેલા છે એ બાબતમાં ના કહી શકાય તેમ નથી.

 
આપણે જાણીએ છીએ કે, છાશ દહીંમાંથી બને છે અને તે દહીંનું જ એક રૂપાંતર છે.  આધુનિક વૈજ્ઞાનિકો અને ડોક્ટરો છાશ અને દહીંના ગુણધર્મો સરખા જણાવે છે.  જ્યારે આયુર્વેદના ગ્રંથોમાં તેના ગુણધર્મોની ભિન્નતા દર્શાવી છે.  દહીંમાંથી છાશ બનાવવાની જે પ્રક્રિયા છે તેને આયુર્વેદમાં ‘મંથન’  કહેવામાં આવે છે.  લોકવ્યવહારમાં તેને ‘ઘોળવું’ કહેવામાં આવે છે. આમ તો દહીં અને ઘોળવામાં કંઈ જ ફેર જણાતો નથી, પરંતુ દહીં ઉપર જે વલોવવાની ક્રિયા કરવામાં આવી તેને આયુર્વેદમાં ‘સંસ્કાર’  આપ્યો કહેવાય છે.  દહીં પચવામાં ભારે ગણાય અને ઘોળવું પચવામાં હલકું ગણાય.  આમ સંસ્કાર અથવા તો વલોવવાથી ગુણોમાં ફેર પડી જાય છે. સંસ્કારનું મહત્ત્વ કેટલું છે ?  તે બતાવવા માટે આ ઉદાહરણ પર્યાપ્ત છે.  દહીંમાં ચોથા ભાગનું પાણી નાખીને વલોવવાથી જે દ્રવ બને તેને તક્ર-છાશ કહેવામાં આવે છે.  હોટેલોમાં જે ‘લસ્સી’  મળે છે તેનો આ પ્રકારમાં સમાવેશ થાય છે. દહીંથી અડધા ભાગનું પાણી નાખી વલોવવાથી જે દ્રવ તૈયાર થાય તેને વૈદ્યકીય ભાષામાં ‘ઉદ્શ્ચિત’  કહેવામાં આવે છે.  છાશના આ બધા સસ્નેહ પ્રકારો છે.  એટલે કે તેમાંથી સ્નેહી અંશ (માખણ) કાઢી લેવામાં આવેલ નથી.  છાશમાંથી જો માખણ એટલે કે સ્નેહી અંશ કાઢી લેવામાં આવે તો તે પચવામાં અત્યંત હલકી બની જાય છે. દહીંમાં પાણી અમુક અમુક પ્રમાણમાં નાખીને વલોવવાથી થતી છાશના અનેક પ્રકારો પાડી શકાય છે, પરંતુ છાશના આ બધા પ્રકારો દહીંને વલોવીને જ થતાં હોવાથી છાશ એટલે કે વલોવાયેલું દહીં, એવી ટૂંકી વ્યાખ્યા આપી છે.  મંથન એટલે કે વલોવવાની ક્રિયા વડે છાશમાંથી જે સ્નેહ ભાગ કાઢી નાખ્યો હોય અને જેમાં અડધો અડધ પાણી નાખવામાં આવ્યું હોય અને જે અતિઘટ્ટ કે અતિ પાતળું પણ ન હોય અને જે સ્વાદમાં મધુરામ્લ અને થોડું તૂરું હોય તથા સ્વભાવે શીતળ હોય તે દ્રવને તક્ર એટલે કે છાશ કહેવામાં આવે છે.

 

છાશનાં ગુણધર્મો …

 

છાશ મીઠી, ખાટી અને તૂરી એમ ત્રણ પ્રકારના સ્વાદવાળી છે.  છાશ પચવામાં લઘુ એટલે કે સહેલાઈથી પચી જાય એવી, તથા આહારનું પાચન કરાવીને ભૂખ લગાડનાર અને રુક્ષ છે.  તે કફ અને વાયુના રોગોમાં ઉત્તમ છે.  છાશને ઘણા લોકો ઠંડી માને છે, પરંતુ છાશ સ્વભાવે ઉષ્ણ છે.  તે લીવરની વૃદ્ધિ, સોજા, અતિસ્રાવ, સંગ્રહણી, પાઈલ્સ, ઉદર રોગો, કબજિયાત, પાંડુરોગ, અરુચિ, તૃષ્ણા, ઉનવા, શૂળ અને મેદ માટે ઉત્તમ છે.  મધુર એટલે મીઠી છાશ કફને ઉત્પન્ન કરે છે તથા પિત્તને શાંત કરે છે.  જ્યારે અતિ ખાટી છાશ વાયુનો નાશ કરે છે અને પિત્તને વધારે છે.  હિંગ, જીરું અને સિંધાલુણ નાખેલી છાશ અતિ વાતઘ્ન એટલે વાયુને એકદમ મટાડે છે.  તે અર્શ એટલે મસા અને અતિસાર એટલે પાતળા ઝાડા માટે અતિ ઉત્તમ છે.  મૂત્રપ્રવૃત્તિમાં તકલીફ હોય અને તે ટીપે ટીપે આવતું હોય ત્યારે છાશનો ગોળ સાથે અને પાંડુરોગમાં ચિત્રકમૂળ સાથે ઉપયોગ હિતાવહ છે.  આમાં પાંડુરોગની અવસ્થા જોઈને વૈદ્યો ચિત્રકમૂળના ચૂર્ણની માત્રા નક્કી કરે છે.  છાશ આંતરડાંમાં રહેલા આહારને નીચેની તરફ સરકાવનાર અને મળને બાંધનાર છે.  તેથી જ ‘છાશ’ને આંતરડાનું  ‘ટોનિક’  કહેવામાં આવે છે.  આજકાલ પેટની અરુચિ, અપચો, ગેસ, કબજિયાત વગેરે વિકૃતિઓ માટે ડોક્ટરો ‘એન્ઝાઈમ’ની બનાવટો ખૂબ વાપરે છે.  છાશમાં આ ‘એન્ઝાઈમ’  ખૂબ જ રહેલું હોય છે.  તેથી જ આવી વિકૃતિઓમાં છાશ ઉત્તમ પરિણામ આપે છે.  છાશ પેટના રોગોમાં જેવા કે અપચો, અગ્નિમાંદ્ય અને વાયુના રોગમાં કબજિયાત અને અરુચિમાં અમૃત સમાન છે.  કાચી અને તાજી છાશ આંતરડાંની ચીકાશ અને વાયુને હણે છે, પરંતુ તે ગળામાં કફ અને ખરેટી ઉત્પન્ન કરે છે.  ઘી, સિંધવ અને હિંગથી યોગ્ય રીતે વઘારેલી છાશ ઉધરસ, સળેખમ વગેરે કફના રોગો અને કબજિયાત, આફરો વગેરે વાયુના રોગો મટાડે છે.

 

 
fresh buttermilk.2
 

 

આયુર્વેદમાં છાશ …

 

 

આયુર્વેદમાં છાશના પાંચ પ્રકાર બતાવ્યાં છે.

 

૧. ઘોલ = માત્ર દહીંને વલોવીને તૈયાર થતું વલોણુંતી છાશ કે ઘોલ.

૨. મથિત = દહીં ઉપરથી મલાઈનો થર કાઢીને તૈયાર થયેલ વલોણું.

૩. તક્ર = દહીં માં ચોથાભાગનું પાની ઉમેરી તૈયાર કરતું વલોણું.

૪. ઉદશ્ચિત = અડધું દહીં અને અડધું પાણી બેળવી તૈયાર થતું વલોણું.

૫. છચ્છિકા = દહીંમાં પાણી ભેળવી માખણ નીતારી  ખૂબ પાણી ભેળવીને આછી કરેલ છાશ.

૬. ઘોરુવુ: એક્ ગ્લાસ દહીંને વલોવીને અડધું પાણી ભેળવી તેમા એક ચમચી નમક અને જીરુ ભેળવીને આછી કરેલ છાશ.

 

સંવર્ધિત છાશ એ એક અથવાયેલ દુગ્ધ પેય છે. તેને ગાયના દૂધમાંથી બનાવવામાં આવે છે. તે સ્વાદમાં થોડું ખાટી હોય છે. આ ખટાશ લેક્ટિક એસિડ જીવાણુંને આભારી છે. આ પ્રકારે છાશ ઉત્પાદનની બે રીતો પ્રચલિત છે. સમ્વર્શિત છાશની બનાવટમાં સીધાં દૂધમાં લેક્ટિક એસિડ બેક્ટેરિયા ઉમેરાય છે. જેને સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ લેક્ટિસ તરીકે ઓળખાય છે. એક અન્ય પ્રજાતીના જીવાણું વાપારીને પણ અન્ય છાશ બને છે, જેને બલ્ગેરિયન છાશ કહે છે. આની બનાવટમાં લેક્ટોબેસિલસ બલ્ગેરિકસ નામના જીવાણું વપરાય છે. જેઓ ખટાશ લાવે છે.

 
છાશ નામ લેતાની સાથે જ કાળજે ઠંડક વળી જાય.છાશના ફાયદા પણ અનેક છે.  ગુજરાતી ભોજન તો છાશ વગર અધુરુ જ ગણાય.  પણ તમે જે છાશ ભોજન બાદ પીઓ છો તે કેટલી ઉચિત છે અને તેના ફાયદા શું તે કદાચ નહીં જાણતા હો.આયુર્વેદમાં ભોજન બાદ છાશ પીવી કે નહી તે અંગેના ઘણા તારણો અને કારણો આપવામાં આવ્યા છે.  તો જાણી લો કે આયુર્વેદ અનુસાર ભોજન બાદ છાશ પીવી કેટલી યોગ્ય છે ?

 

(૧)   ભોજનની સાથે તેને પીવાથી ખાવાનું પાચન પણ સારી રીતે થાય છે અને શરીરને પોષણ પણ વધારે મળે છે.  છાસ પોતે પણ સરળતાથી પચી જાય છે.  તેમાં જો એક ચપટી મરી, જીરા અને સીંધાલું મીઠું મેળવવાથી વધારે અસર કરે છે.  વજન ઉતારવામાં છાશ ઉપયોગી છે.

 
(૨)  પેટના રોગમાં છાસને દિવસમાં ચાર-પાંચ વાર પીવી જોઈએ.  રોજ નાસ્તા તથા ભોજન પછી છાસ પીવાથી શક્તિ વધે છે.  છાસને પીવાથી માથાના વાળ કટાણે સફેદ થાતા નથી.એસિડીટીમાં રાહત મળે છે.

 
(૩)  ગાયના દૂધથી બનેલી છાસ સૌથી વધારે સારી માનવામાં આવે છે.  છાસનું સેવન કરવાથી રોગ જે નાશ થાય છે, તે જીવનમાં ફરી ક્યારેય થતા નથી.  છાસ ખાટી ન હોવી જોઈએ.

 
(૪)  કહે છે છાસ સારું પીણું અને એડિશનલ ડાએટ છે.  માનવામાં આવે છે કે છાસ શરીરમાં રહેલા ઝેરી તત્વોને બહાર કાઢે છે.  ગરમીમાં છાસ શરીર માટે અમૃત જેવું કાર્ય કરે છે.  આ શરીરની પ્રતિરોધક શક્તિ વધારી દે છે.  પણ છાસમાં ઘી ન હોવું જોઈએ.

 
(૫)  છાશમાં સારા બેક્ટેરિયા પણ હોય છે, જે શરીર માટે લાભદાયક થાય છે.  મીઠી લસ્સી પીવાથી ફાલતુ કેલેરી મળે છે, માટે તેનાથી બચવું જોઈએ.  છાસ ખાવા સાથે લેવાથી કે પછી પીવાથી સારું રહે છે.  પહેલા લેવાથી પાચક જ્યૂસ ડાઈલ્યૂટ થઈ જાય છે એવું માનવામાં આવે છે.

 

 
fresh buttermilk.1
 

 

ગુણોથી ભરેલ છાશને ગરમી માટે અમૃત તુલ્ય કહેવાઈ છે.  પાચન મજબૂત કરવાની સાથે સાથે રોગ પ્રતિકારક ક્ષમતા વધારવા માટે છાસ આ સિઝનમાં જરૂર પીવી જોઈએ.

 
ગરમીથી રાહત આપવા સિવાય છાશ ઔષધ રૂપે વધુ કામ કરે છે.  દિવસમાં જો બે વાર છાશનું સેવન કર્યું તો આનાથી આરોગ્ય ઠીક રહે છે તેમજ વજન ઘટાડવામાં ખૂબ મદદ કરે છે. ડૉકટરોના જણાવ્યા પ્રમાણ છાશ એક પ્રાકૃતિક ડ્રિંક છે, જેનું સેવન કરવાથી ફાયદા અનેક છે નુકસાન એક પણ નથી..

 
જે લોકોનું પાચન તંત્ર નબળું હોય તેને દૂધના સ્થાને છાશનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.  છાશ પ્રોબાયોટિક આહાર હોય છે.  આનાથી નાના આંતરડાને વધુને વધુ સક્રિય રાખે છે.  આની સહાયતાથી પાચનમાં ધરખમ સુધારો આવે છે.  આમાં ચરબી બિલ્કુલ નથી હોતી અને વળી માખણ તો પહેલાથી તારવી લીધું હોવાથી છાશ હૃદય રોગીઓને ખૂબ મદદ કરતી હોય છે.  છાશ ઘરેલું ઉપચારમાં ખૂબ મદદ કરે છે.  જેમ કે, ભોજનને જલ્દી પચાવવું હોય તો આનું સેવન કરવાથી જલ્દી પચી જાય છે.  અર્જીણ, જ્વર, પેટમાં ચૂંક આવવી, પેટમાં દર્દ હોવું અતિસાર હોય તો છાશનું ભરપેટ સેવન કરવું જોઈએ.  છાશને વધુ સ્વાદિષ્ટ બનાવવા માટે તેમાં જરી મીઠું અને જીરું નાખીને પીવાથી તે કોલ્ડ્રિન્ક પણ બની જાય છે અને શરીરને ફાયદો કરે તે નફામાં.

 

છાશનો નિષેધ …

 

ઉરઃક્ષત (એટલે કે ચાદુ પછી તે બહારનું હોય કે અંદરનું) વાળાએ છાશનો ઉપયોગ ન કરવો. શરદ અને ગ્રીષ્મમાં, દુર્બળ માણસોએ, મૂર્છા, ભ્રમ, દાહ, રક્તપિત્ત અને કોઢમાં છાશનો ઉપયોગ ન કરાય. સાદી ભાષામાં કહેવું હોય તો કહી શકાય કે, છાશથી આહારનું પચન થાય છે અને ભૂખ લાગે આંતરડાં પોતાના કાર્યમાં બળવાન અને સક્રિય છે.  મળ બંધાઈને આવે છે.  છાશથી મૂત્રપ્રવૃત્તિ સાફ આવે છે. છાશનો ઉપયોગ શાક, રાયતું વગેરેમાં પણ કરવામાં આવે છે.  હિંગ, મીઠું, મેથી, ધાણાજીરું અને લસણ વગેરેથી સારી રીતે વઘારેલી કઢી કફના અને વાયુના રોગો મટાડે છે.  વાયુવાળી વ્યક્તિઓએ છાશનું સેવન કરવું હોય ત્યારે ખાટી છાશમાં સૂંઠ, સિંધાલુણ અને ધાણાજીરું ઉમેરીને કરવું જોઈએ. આવી જ રીતે કફવાળી વ્યક્તિએ સૂંઠ, મરી, પીપર વગેરે ઔષધોના ચૂર્ણો યોગ્ય માત્રામાં ઉમેરીને ઉપયોગ કરવો જોઈએ અને પિત્તવાળી વ્યક્તિઓએ ખાટી છાશનો ઉપયોગ કરવો નહીં.  પરંતુ તાજી અને મોળી છાશ હોય તો તેમાં યોગ્ય માત્રામાં સાકર નાખીને તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

 

 

લેખ સંકલિત : સાભાર સંદર્ભ :

સંદેશ, દિવ્યભાસ્કર, વિકિપીડિયા  તસ્વીરો – વેબ જગત  …

 

… ક્રમશ: 

 

 
હવે પછી .. (ભાગ-૨માં) …આગળ જાણો .. ભોજન સાથે છાશ પીવી કેટલી હિતાવહ છે ?… સુંદરતા માટે તેમજ  દવા રૂપે  છાશની ઉપયોગીતા …

 

 

બ્લોગ લીંક :  http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

‘આરોગ્ય અને ઔષધ … ‘  શીર્ષક હેઠળ મૂકવામાં આવેલ આજની પોસ્ટ આપને પસંદ આવી હોય તો  આપના પ્રતિભાવ બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકી આભારી કરશો., બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના દરેક પ્રતિભાવ બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can contact /follow us on :

 

twitter a/c : @dadimanipotli

facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', 'દાદીમાનું ડાયેટ કોર્નર', "જીવન લક્ષ્ય " ..., "પુષ્ટિ પ્રસાદ" ..., આરોગ્ય અને ઔષધ ..., દાદીમાનુ વૈદુ, વીણેલા મોતી | 2 Comments

શ્રી હરિરાયજી કૃત …શ્રી વલ્લભ સાખી … (ભાગ-૨૦) ….

શ્રી હરિરાયજી કૃત …શ્રી વલ્લભ સાખી  … (૯૬- ૧૦૦) …

-મહેશ શાહ, વડોદરા

 

 [ભાગ -૨૦]

 

 

 
hariraiji.1
 

 

 
શ્રી વલ્લભ રતન અનમોલ હૈ, ચુપ કર દીજે તાલ |
ગ્રાહક મિલે તબ ખોલિયે, કૂંચી શબ્દ રસાલ ||૯૬||
 

 
શ્રી વલ્લભ રત્નસ્વરૂપ છે, જેનો મોલ ન થઇ શકે તેવું અમૂલ્ય રત્ન છે. શ્રી સર્વોત્તમ સ્તોત્રના સાતમા શ્લોકમાં ‘કૃપાનિધિ’ નામ બિરાજે છે. આપ કૃપાના ભંડાર તો છે જ ભક્તો માટે અનન્ય નિધિ સમાન પણ છે. તેવી જ રીતે ૩૨મા શ્લોકમાં શ્રી વિઠ્ઠલનાથજી આપને ભૂમિના (સૌ)ભાગ્ય સ્વરૂપ અને ત્રણે લોકના આભુષણરૂપ કહે છે. આ નામોનો ત્રિવેણી સંગમ કરવાથી  આપણને સમજાય છે કે ધરતીના સૌભાગ્યે ત્રણે લોકને અલંકૃત કરવા અનમોલ નિધિ સ્વરૂપ શ્રી વલ્લભ પ્રગટ્યા છે.

 
આવા આપણા શ્રી વલ્લભની ગુઢ લીલાઓ સમજી શકવાનું સૌનું ગજું નથી.  એટલું જ નહીં આપ પોતાના હૃદયની વાત (આશય) માત્ર પોતાના અનન્ય ભક્તોને જ જતાવે છે. તેથી જ તો શ્રી ગુસાંઈજી આપને  ‘સર્વાજ્ઞાતલીલા’(સ. સ્તો. શ્લોક ૨૭) અને ‘અનન્ય ભક્તેષુ જ્ઞાપિતાશય’ (શ્લો. ૨૩) કહે છે.

 
આવા અનમોલ રતનને હૃદયમાં ભંડારીને તાળું મારી દેવું જોઈએ. આપની ગુઢ લીલાઓ જેની તેની પાસે વર્ણવવા જેવી સામાન્ય નથી. કુપાત્રે દાન ન કરાય. કહે છે કે સિંહણનું દૂધ સોનાના વાસણમાં જ ઝીલી શકાય. પુષ્ટિ જીવ, ભક્ત હૃદય વૈષ્ણવ મળે અને સાચાજીજ્ઞાષુહોય તો જ આ રહસ્યની વાત કરી શકાય.

 
પ્રભુ કૃપાથી આપણને શ્રી વલ્લભના સાચા સ્વરૂપનો અનુભવ થયો હોય અને હૃદય રસબસતું હોય તો પણ શ્રી વલ્લભના નામ મુજબ હૃદયમાં છલોછલલહેરાતાં ‘આનંદ’ અને ‘પરમાનંદ’ શુષ્ક હૃદયની અનધિકૃત વ્યક્તિ સમક્ષ રંચક પણ છલી ન જાય તેની કાળજી રાખવી.

 
આનાથી ઉલટું સાચો ગ્રાહક (ગ્રહણ શક્તિ ધરાવતો હોય તે) મળે ત્યારે આ તાળું રસાળ શબ્દોની ચાવીથી ખોલી નાખવું જોઈએ. અધિકારી ભક્ત મળે ત્યારે ભાવનું ગોપન ન કરતાં તેને સરળતાથી વહેવા દેવો જોઈએ જેથી બન્નેનાં હૃદયમાં ભાવની ભરતી આવે. બંનેના અંતર ભાવથી ભીંજાય.
 

 
સબકોં પ્રિય સબકોં સુખદ, હરિ આદિક સબ ધામ |
વ્રજલીલા સબ સ્ફૂરત હૈ, શ્રી વલ્લભ સુમરત નામ ||૯૭||
 

 
શ્રી વલ્લભનું નામ સ્મરણ કરવાથી અગણિત પ્રાપ્તિઓ થાય છે. ભક્તોના સૌ સંતાપ હરનારા શ્રી હરિ મળે છે. શ્રી વલ્લભનું પણ એક નામ ‘સ્મૃતિમાત્રાર્તિ નાશન:’ (સ. સ્તો. શ્લોક ૭) એટલે કે સ્મરણ કરવાથી જ આર્તિનો નાશ/હરણ  કરનારા છે. તે રીતે આપ પણ ‘હરિ’ થયા.

 
સૌને સુખકારી અને તેથી જ સૌને મનગમતા, સૌને વહાલા લાગતા અન્ય ધામ પણ મળી જાય છે.  ધામ એટલે કાયમી કે અંતિમ રહેઠાણ, રેલ્વેની ભાષામાં કહીએ તો ટર્મિનસ.  પ્રભુનું સ્થાન. પૂરી, બદરીકેદાર, રામેશ્વર, દ્વારકા એ ચાર પણ ધામ કહેવાય છે.  સ. સ્તો. શ્લોક ૧૨માં બિરાજતા નામ પ્રમાણે શ્રી વલ્લભ નીખીલેષ્ટદ: (નીખીલ+ઇષ્ટ +દ:= સર્વ ઇષ્ટના આપનારા) હોઈ તેમના સ્મરણથી આ સર્વ ‘ધામ’ની પ્રાપ્તિ થાય છે.

 
શ્રી ગુસાંઈજી સ.સ્તો.ના૧૭મા શ્લોકમાં કહે  છે તેમ વલ્લભનું તાત્પર્ય, ધ્યેયકે  હેતુ રાસલીલા જ છે.આગળ ૨૫મા શ્લોકમાં કહે છે કે શ્રી વલ્લભ ‘પ્રતિક્ષણ નિકુંજસ્થલીલા રસસુ પૂરિત:’ એટલે કે સતત પ્રભુની નિકુંજ લીલાના રસથી ભરપૂર છે એટલે જ જેમ ભીના કપડાનો સંપર્ક કોરા કપડાને પણ ભીંજવી દે છે તેમ આપ સૌ શરીરધારીઓને, સર્વ મનુષ્યોને લીલાના રસમાં ભીંજવે છે (સ. સ્તો. શ્લોક ૨૭). આપના સંપર્કથી ભક્તનું શુષ્ક હૃદય પણ પ્રભુના પ્રેમથી આર્દ્ર થાય છે.

 
પ્રેમ, ભાવના કે ભક્તિથી ભીંજાયેલા ભક્તના હૃદયમાં પ્રભુની નિત્ય લીલાની સ્ફૂરણા થાય છે. વ્રજ ભક્તોને જે આનંદ મળ્યો હતો, જે જે લીલાઓનો લાભ મળ્યો હતો તે સર્વ આપણા હૃદયમાં સ્ફૂરે છે. અષ્ટ સખાને અનુભવ થતો હતો તેથી જ સટીક વર્ણન સાથે સુંદર કીર્તનની રચના કરી શક્યા.

 
નામ સ્મરણમાં ખુબ જ શક્તિ છે. શ્રદ્ધાપૂર્વક વલ્લભના નામ સ્મરણથી તેમની કૃપા થશે આ ઇષ્ટ સિધ્ધિઓ મળશે. વલ્લભની કૃપાથી જ આ શક્ય બને.
 

 
ચાર વેદ કે પઠન તેં, જીત્યો જાય ના કોઈ |
પુષ્ટિમાર્ગ સિધ્ધાંત તેં વિજય જગત મેં હોઈ ||૯૮||
 

 
સમગ્ર વિશ્વના જ્ઞાનનો સ્રોત વેદ છે. આપણી માન્યતા મુજબ તે પ્રભુની વાણી છે. વેદ વેદાંતનો પાર પામનારા બહુ જૂજ હોય છે. વિદ્વાનો વચ્ચે થતી શાસ્ત્ર ચર્ચામાં આવા પારંગત લોકો જ જીત હાંસલ કરી શકે છે. શાસ્ત્રાર્થમાં વેદ વચનને પ્રમાણ તરીકે, આખરી સિધ્ધાંત તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે. સ્વાભાવિક રીતે, જે કોઈ ચાર વેદ ભણી લે તે અન્ય વિદ્વાનો ઉપર જીત મેળવી શકે તેમના જ્ઞાનને કારણે શાસ્ત્રાર્થમાં તેમની જીત નિશ્ચિત બની જાય છે.

 
વેદની ભાષા ગૂઢ છે. તેનો ખરો અર્થ સમજવાનું અને તેથી પણ વિશેષ વિશ્લેષણ, સંધાન અને અનુસંધાન સાથે તેનો હેતુ સમજાવવાનું કામ અત્યંત અઘરૂં છે. આ કારણથી જ વેદના જ્ઞાતાઓનું સ્થાન વિદ્વન મંડળમાં ઉચ્ચ રહે છે.

 
આપણા શ્રી વલ્લભે આપણા માર્ગના સિદ્ધાંતોનું પ્રતિપાદન કર્યું છે. ‘અણુભાષ્ય’ની રચના કરી, ‘શ્રી ભાગવાતાર્થ પ્રકરણ’ ગ્રંથમાં વેદરૂપી કલ્પવૃક્ષના મિષ્ટ ફળ રૂપી  ભાગવતજીના શાસ્ત્ર, પ્રકરણ, સ્કંધ અને અધ્યાય એમ ચાર પ્રકારે અર્થઘટન કર્યું તો શ્રી સુબોધીનીજીમાં વાક્ય, પદ અને અક્ષરનું રહસ્ય ઉજાગર કર્યું. આથી જ શ્રી ગુસાંઈજી મહારાજે સ.સ્તો.માં (શ્લો. ૮) શ્રીમદ્ ભાગવતના ગુઢાર્થને પ્રકાશિત કરનારા કહ્યા છે. તે ઉપરાંત અનેક ગ્રંથોની રચના દ્વારા પરમ પાવક પુનીત પુષ્ટિ માર્ગનો સુંદર અને જગ હિતકારી સિધ્ધાંત પ્રસ્થાપિત કર્યો છે. દૈવી જીવોના ઉદ્ધારના(સ.સ્તો.શ્લોક: ૭) પ્રયત્નોનાં ભાગરૂપે જગતમાં સૌથી અલગ, સૌથી નિરાળો (પૃથક), વિશિષ્ટ શરણ માર્ગ (સ.સ્તો.શ્લોક: ૨૫) એવો શુદ્ધાદ્વૈત પુષ્ટિ માર્ગ પ્રગટ કર્યો છે.

 
સ્વાભાવિક પણે, આવા આ પુષ્ટિ માર્ગના સમગ્ર વેદ પુરાણો, ગીતાજી અને ભાગવતજીના નીચોડ રૂપ સિદ્ધાંતોને સમજનારા સૌ કોઈ આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રે અનુપમ હોવાના અને અન્ય માર્ગીઓની સાથે સૈધાંતિક ચર્ચામાં તેઓ નિર્વિવાદ રીતે  વિજયી બનવાના. રાણા વ્યાસ, મુકુન્દદાસ જેવા ભગવદીય વૈષ્ણવો આના ભવ્ય ઉદાહરણો છે.
 

 
વૃન્દાવન કી માધુરી, નિત્ય નિત્ય નૌતન રંગ |
કૃષ્ણદાસ ક્યોં પાઈયે, બિનુ રસિકનસંગ ||૯૯||
 

 
શ્રી હરિરાયજી વ્રજના ચાહક છે, તેમને વ્રજ અત્યંત વહાલું છે. આ સાખીઓ તો છે શ્રી વલ્લભની તેમ છતાં તેમાં વારંવાર તેમણે વ્રજના વધામણાં લીધા છે. છેલ્લે છેલ્લે પણ વૃન્દાવનને યાદ કરે છે.

 
ભક્તો માટે  તો ‘વનરાવન છે રૂડું’, વૃંદાના વનમાં વાગતી વ્હાલાની વાંસળી વસમી છતાં તેની સુર માધુરી વહાલી લાગે છે. કાનાના અધરામૃતથી મધ મીઠી થયેલી સ્વર લહરીઓ અને આ પરમ પુનીત ભૂમિની મધુરી માયા ક્ષણે ક્ષણે નવીન રૂપ ધારણ કરે છે. દરેક રંગ અનુપમ છે, દરેક રંગ અનોખો છે, દરેક રંગ અનુઠો છે. કેમ ન હોય ?  તે સર્વનું અનુસંધાન મારા વહાલાની અનંત, અલગારી, અવનવી અલૌકિક લીલાઓ સાથે છે. પ્રભુ સાથે જેનું અનુસંધાન હોય તે વ્યક્તિ કે તે સ્થાન અનોખું જ હોવાના.

 
વૃંદાવનની માધુરી મોહનથી જ છે. પ્રભુની અવનવી લીલાઓનું  માધુર્ય માણવા માટે માણસનું મન રસિક હોવું જોઈએ.એટલું જ નહીં તેને સમજવા અને  માણવા, તેના રસાસ્વાદ માટે સુયોગ્ય સંગી હોવો જોઈએ. પ્રભુની લીલાઓ અને તેમાં પ્રગટ થતા શૃંગાર રસની રસવર્ષામાં ભીંજાવા સથવારો જરૂરી છે.  વળી રસ વહેંચવાથી વધે છે. આ રસનો આસ્વાદ રસિક જનની કૃપાથી  મળે. તે રસનો લ્હાવો લેવા સાચા રસિક જનનો સંગાથ જરૂરી છે. રસિક જન સિવાય તેના રસનો સાચો મર્મ કોણ સમજાવી શકે ?  પ્રભુ  કૃપાથી કૃષ્ણનાં સાચા દાસનો સંગ થઇ જાય તો જ એ પામી શકાય છે. બીજી રીતે જોઈએ તો ભગવદ્ ભક્ત ન મળે તો આ રસ એકલા એકલા પામીએ જ શા માટે ?  એકલા એકલા આ રસનો આલ્હાદક આસ્વાદ માણી પણ ન શકીએ, તે ફિક્કો લાગે. એકલ પેટા કે સ્વાર્થી ન થઈએ, ‘ગમતાનો કરીએ ગુલાલ’ ન્યાયે અન્ય રસિક જનોને સાથે રાખીને જ તેની મજા લઈએ.
 

 
જો ગાવે સીખેં સુને મન વચ કર્મ સમેત |
‘રસીકરાય’  સુમરો સદા, મન વાંછિત ફલ દેત ||૧૦૦|| 
 

 
ગ્રંથની સમાપ્તિમાં શ્રી હરિરાયજી આ શ્રી વલ્લભ સાખીનીફલશ્રુતિ જણાવે છે.

 
આ સો સાખીઓમાં શ્રી વલ્લભના ગુણાનુવાદ તો છે જ સાથે પુષ્ટિ માર્ગના અન્ય મહત્વપૂર્ણ તત્વોની પણ વિગતે વાત છે. આ સાખીઓ ગાવાથી અથવા સાંભળવાથી આપણા સંપ્રદાયનું  જ્ઞાન આંખ અથવા કાનથી હૃદયમાં ઉતરે છે. વિશેષ તો તેનો અભ્યાસ કરવાથી (શિખવાથી) માર્ગના રહસ્યનો પાર પામી શકાય છે. આ જ સાચી રીત છે. તેનો અભ્યાસ કરીએ, સમજીએ અને પછી આત્મસાત કરીએ તો જ સાર તત્વ સુધી પહોંચી શકીએ. સમજ્યા વગર માત્ર શુક પાઠ કરવાથી કોઈ જ ફાયદો થતો નથી. શ્રી વલ્લભનું માહત્મ્ય સારી રીતે સમજીએ તો આપણી શ્રદ્ધા દ્રઢ બને અને આપણી ઉપર પણ કૃપાવર્ષા થશે જ અને આ વિશિષ્ટ (પૃથક) શરણ માર્ગે પ્રગતિ કરી શકીશું.

 
આ સિદ્ધાંતો સમજી તેનો મન, કર્મ અને વચનથી અમલ કરવો જરૂરી છે. આપણું મન તેને સ્વીકારે અને તે પછી આપણી વાણીમાં શ્રી વલ્લભની વાત આવે તેમના ગુણ ગાન કરીએ અને મેળવેલા જ્ઞાનનો ઉપયોગ આપણા જીવનમાં, આપણા વર્તનમાં, આપણા કર્મોમાં કરી શકીએ.આજની ભાષામાં કહેવું હોય તો synchronization અથવા સામંજસ્ય સાધીએ અને પછી જ અમલમાં મુકીએ તો જ ઈચ્છિત પરિણામ મેળવી શકીએ.

 
શ્રી હરિરાયજીની છાપ ‘રસિક’ છે. તેઓ કહે છે કે રસિકના રાય એવા શ્રી વલ્લભનું સતત સ્મરણ કરતા રહો  તેઓ આપણા સર્વ મનોરથો સિદ્ધ કરશે જ.

 
આપણે પણ એ મંગલ ભાવના સહ ૨૦ માસથી ચાલતા સત્સંગને વિરામ આપીએ. સૌ વૈષ્ણવોને મહેશના સદૈન્ય ભગવદ સ્મરણો અને આપને ત્યાં બિરાજતા શ્રી ઠાકોરજીના ચરણોમાં સાષ્ટાંગ દંડવત પ્રણામ.
 

 

@@@***@@@

 

 

વિદાય વેળાએ:

 
હરિ, ગુરૂ, વૈષ્ણવની કૃપાના બળે આજે આ યજ્ઞની પૂર્ણાહુતિ થાય છે. ઘણા વૈષ્ણવોના પ્રતિભાવ રૂપી આશીર્વાદ મળ્યા છે તે મારું અહોભાગ્ય સમજું છું. ભગવદીય શ્રી સુરદાસજીએ કહ્યું હતું તેમ શ્રી વલ્લભ અને શ્રી ઠાકોરજી બંને એક જ છે (દ્વિવિધ આંધરો) તેથી આ લેખમાળા બંને સ્વરૂપોને સમર્પિત છે.

 
મનોરથ એવો છે કે આ ગ્રંથસ્થ થાય અને વૈષ્ણવોના ઘરમાં પહોંચે બલ્કે ભાવી પેઢી માટે સચવાય. હરિ ઈચ્છા હશે તો કોઈને પ્રેરણા થશે. આપણે તો નિમિતમાત્ર.

 
શ્રી અશોકભાઈ અને ‘દાદીમા’ પરિવારનો આ પ્રસિદ્ધ કરવા માટે અને  સૌ વૈષ્ણવોનો સુંદર પ્રોત્સાહક પ્રતિભાવો માટે અંતરના ઊંડાણેથી આભાર.

 

 

પ્રભુએ ધાર્યું તો ‘દાદીમા’ ના માધ્યમે મળતા રહીશું.

 

 

 

© Mahesh Shah 2013

 

 
mahesh shah.1

મહેશ શાહ
જય શ્રીકૃષ્ણ મેરેજ બ્યુરો,
વડોદરા

મો.૯૪૨૬૩૪૬૩૬૪/૨૩૩૦૦૮૩

 

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 
  શ્રી હરિરાયજી કૃત્ત શ્રી વલ્લભસાખી નું છેલ્લા ૨૦ મહિનાથી નિયમિતપણે‘દાદીમા ની પોટલી’ પર રસપાન કરાવવા બદલ અમો શ્રી મહેશભાઈ શાહ (વડોદરા) નાં અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.  અને સાથે સાથે આશા રાખીએ છીએ કે બહુજ નજીકના ભવિષ્યમાં ફરી  કોઈ એક નવી શ્રેણી સાથે ભગવદ નામ સ્મરણ નો લાભ તેમના તરફથી આપણને મળી રહેશે. પરમકૃપાળુ શ્રી ઠાકોરજીની તેમની તેમજ તેમના પરિવાર પર સદા મહેર રહે તેજ અભ્યર્થના.  સૌ વૈષ્ણવજન ને જય શ્રીકૃષ્ણ! 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

Posted in 'વલ્લભ સાખી' ...શ્રી હરિરાયજી કૃત, "જીવન લક્ષ્ય " ..., "પુષ્ટિ પ્રસાદ" ..., મહેશ શાહ, વીણેલા મોતી | 2 Comments

મુક્તિનો માર્ગ … (વિવેકવાણી) …

મુક્તિનો માર્ગ … (વિવેકવાણી) …

 

 
mukti
 

 

.. એટલું સમજી લેજો કે આપણા પૂર્વજોએ શોધી કાઢેલું મહાનમાં મહાન સત્ય – વિશ્વ એક છે – એ છે.  પોતાને ઇજા પહોંચાડ્યા વિના કોઈ પણ માણસ બીજાને ઇજા પહોંચાડી શકે ખરો ?  બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયોની જોહુકમી તેમના પોતાના જ માથા ઉપર ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ સાથે પછડાઈ છે, અને કર્મનો નિયમ હજારો વરસ થયાં તેમના ઉપર ગુલામી અને અધ:પતન લડી રહ્યો છે.

 

આપણા એક પૂર્વજે જે કહ્યું હતું તે એ છે :  ‘ઈહૈવ તૈર્જિત: સર્ગો યેષાં સામ્યે સ્થિતં મન:’.

 

‘જેમનું મન સમસ્વરૂપ પરમાત્મામાં સ્થિર થયું છે, તેઓ આ જીવનમાં જ જગ જીતી ગયા છે.’  આ પૂર્વજને ઈશ્વરના અવતાર માનવામાં આવે છે.  આપણે સહુ એ માનીએ છીએ.  તો શું તેમના શબ્દો વ્યર્થ અને નિરર્થક છે ?  જો ન હોય અને આપણે જાણીએ છીએ કે એ નથી, તો જન્મ, જાતી, અરે અધિકારની સુદ્ધાં ગણતરી વિના, આ આખી સૃષ્ટિના સંપૂર્ણ ઐક્યની વિરુદ્ધનો કોઈ પણ પ્રયાસ, એક ભયંકર ભૂલ છે.  અને જ્યાં સુધી આ સામ્યની ભાવનાનો સાક્ષાત્કાર ન થાય ત્યાં સુધી કોઈનો ઉદ્ધાર થાય નહિ.

 

માટે ઉચ્ચ્વંશી રાજવી !  વેદાંતના ઉપદેશને અનુસરો.  આ કે પેલા ભાષ્યકારે સમજાવ્યા છે તે મુજબ નહિ, પરંતુ તમારી અંદર ઈશ્વર જેમ સમજે છે તે મુજબ અનુસરો.  સૌથી વધારે તો સર્વ ભૂતોમાં, સર્વ વસ્તુઓમાં, સર્વ કંઈમાં એક ઈશ્વરને જોઈને સમત્વના આ મહાન સિદ્ધાંતને અનુસરો.

 

આ છે મુક્તિનો માર્ગ; અસમાનતા એ બંધનનો માર્ગ છે.  કોઈ પણ માણસ અને કોઈ પણ પ્રજા, શારીરિક સમાનતા સિવાય શારીરિક મુક્તિ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરી ન શકે, અગર માનસિક સમાનતા સિવાય માનસિક મુક્તિ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરી ન શકે.

 

અજ્ઞાન, અસમાનતા, અને વાસના એ ત્રણ માનવીના દુઃખના કારણો છે; દરેક, એકની પાછળ બીજું એમ અનિવાર્ય રીતે જોડાઈને આવે જ છે.  માણસે પોતાની જાતને બીજા માણસ કરતાં કે પશુ કરતાંય પણ ઊંચી શાં માટે માનવી ?  સર્વત્ર એ સમસ્વરૂપ પરમાત્મા જ છે: ‘ત્વં સ્ત્રી ત્વં પુમાનસિ ત્વં કુમાર ઉત વા કુમારી.’  તું જ પુરુષ છે, તું જ સ્ત્રી છે.  તું જ યુવાન છે, યુવતી પણ તું જ છે.’

 

કેટલાક કહેશે કે ‘એ બધું સંન્યાસીને માટે ઠીક છે પણ અમે તો ગૃહસ્થાશ્રમી માણસને બીજી અનેક ફરજો બજાવવાની હોવાથી આ સમત્વને તે એટલી સંપૂર્ણતાથી પહોંચી ન શકે છતાં આદર્શ તો આ જ હોવો જોઈએ, કારણ કે બધા સમાજોનો, સમગ્ર માનવ જાતનો, સર્વ પ્રાણીઓનો, સમસ્ત પ્રકૃતિનો, આદર્શ આ સમત્વને પ્રાપ્ત કરવાનો જ છે.  પરંતુ અફોસોસ !  એ લોકો એમ ધારે છે કે સમાનતા પ્રાપ્ત કરવાનો રસ્તો અસમાનતા છે.  કેમ જાણે કે ખોટું કરવાથી સત્યને પહોંચતું હોય !

 

આ અસમાનતા માનવ સ્વભાવનું હળાહળ વિષ છે, માનવજાત પરનો શાપ છે, સર્વ દુઃખોનું મૂળ છે.  શારીરિક, માનસિક અને આધ્યાત્મિક, સર્વ બંધનોનું આ મૂળ છે.

 

સમં પશ્યન્ હિ સર્વત્ર સમવસ્થિતમીશ્વરમ્ |  ન હિનસત્યાત્મનાત્મનં તતો યાતિ પરાં ગતિમ્ ||

 

‘સર્વત્ર ઈશ્વરને સમભાવે રહેલો જોવાથી તે આત્માને આત્માથી હણતો નથી, અને તેથી પરાં ગતિને પામે છે.’  આ એક જ વચનમાં, થોડા જ શબ્દોમાં, મુક્તિનો વિશ્વવ્યાપી માર્ગ સમાયેલો છે.

 

-     સ્વામી વિવેકાનંદ

(‘સ્વા.વિવે.ગ્રં.મા’ ભાગ-૫, પૃ.૨૫૮-૫૯)

 

રા.જ.૦૪-૦૬/૫.

 

 

કોઈ નિર્જન સ્થળે તમે સાધના કરો તો, તમને લાગશે કે તમારું મન દ્રઢ બન્યું છે ને પછી સમાજથી જરાય લેપાયા વિના તમે ગમે ત્યાં રહી શકશો.  છોડ નાજુક હોય ત્યારે એની આસપાસ વાડ કરિ લેવી જોઈએ એ મોટો થાય ત્યારે ગાય-બકરાં એને કશું કરિ શકે નહિ.  નિર્જન સ્થળે સાધના કરવી જરૂરી છે.

 

-     શ્રીમા શારદાદેવી

 

 

જેમ મનુષ્ય વધારે મહાન હોય તેમ તેમ તેને વધારે ને વધારે કપરી કસોટીઓમાંથી પસાર થવું પડ્યું હોય છે.  વ્યવહારિક જીવનની કસોટી દ્વારા તેમનું જીવન સાચા તરીકે સાબિત થયું હોય છે; પછી જ દુનિયાએ તેમને મહાન તરીકે સ્વીકાર્યા હોય છે.  જેઓ પોચા દિલના કે ડરપોક હોય છે તેમની જ જીવનનૌકા કિનારા પાસે સાગરનાં તોફાની મોંજાઓથી ડરીને ડૂબી જાય છે.  જે વીર હોય છે તેઓ આ તોફાનો તરફ નજર પણ નથી નાખતા.  ‘ગમે તે થાય મારે મારા આદર્શે પહોંચવું જે છે !’  આ છે પુરુષાર્થ, મર્દાઈભર્યો પ્રયાસ.  આવા વીર્યવાન પુરુષાર્થ વિના તમારી જડતા દૂર કરવામાં, ગમે તેટલી દીવી સહાય પણ કામ નહીં આવે.

 

-     સ્વામી વિવેકાનંદ

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net 

email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલા આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can  contact /follow us on :

 

twitter a/c : @dadimanipotli 

 

facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી | Leave a comment

અવધૂત ગુરૂ દત્તાત્રેય અને તેમના ૨૪ ગુરૂઓ …

અવધૂત ગુરૂ દત્તાત્રેય અને તેમના ૨૪ ગુરૂઓ …

 

 

dutt bhagwan.1
 

 

 

ભારતીય ઇતિહાસમાં એક મહાન ઋષિ થઇ ગયા,જેમનું નામ હતું : ગુરૂ દત્તાત્રેય.એકવાર યાદવ કૂળના પ્રમુખ યદુ મહારાજ તેમને મળવા આવ્‍યા અને પ્રશ્‍ન પુછ્યો કેઃમહાત્‍માજી ! આ૫ આટલા મહાન જ્ઞાની, વ્‍યવહાર કુશળ અને દરેક પ્રકારે જીવનમાં સફળ કેવી રીતે બન્‍યા? આ ભયાનક ખટપટથી ભરેલા સંસારમાં રહીને તમારી બુધ્‍ધિમત્તા,કર્મનિપુણતા,દક્ષતા અને તેજસ્‍વીતા કેવી રીતે ટકી રહી?કામ,ક્રોધમાં બળવાવાળી આ દુનિયામાં રહીને સમાધાની,તૃપ્‍ત,સંતૃષ્‍ટ અને પ્રસન્‍ન તમે કેવી રીતે રહી શકો છો ? 

 
અવધૂત ગુરૂ દત્તાત્રેય ઋષિએ સમજાવ્‍યું કેઃ હે રાજા ! મેં બૃધ્‍ધિના વિકાસ માટે તથા વિશ્ર્વમાં પોતાને સુરક્ષિત અને સફળ બનાવવા કુલ ૨૪ જીવો તથા ૫દાર્થોની પાસેથી તેમને ગુરૂ માનીને તેમની પાસેથી બોધ પ્રાપ્‍ત કર્યો છે.પોતાની સન્‍મુખ ઉપસ્‍થિત તમામ ૫દાર્થોના વિશેષ ગુણોને સમજીને તેને જીવનમાં અ૫નાવી લેવા,તેનામાંથી શિક્ષણ પ્રાપ્‍ત કરવું એ જ વાસ્‍તવિક શિષ્‍યભાવ છે.ઘણા લોકો એક જ ગુરૂ કે એક જ પ્રકારનું વિશેષ જ્ઞાન પ્રદાન કરે છે તેમની પાસેથી જ્ઞાન પ્રાપ્‍ત કરવાનું ઇચ્‍છે છે,પરંતુ ઋષિએ સમજાવ્‍યું કેઃ જયાં સુધી  પૂર્ણતઃ જ્ઞાન પ્રાપ્‍ત ના થાય ત્‍યાં સુધી અલગ અલગ વિષયોના ગુરૂઓને ધારણ કરતા રહો. 

 

1)      પૃથ્‍વીઃ  પૃથ્‍વીનેસર્વપ્રથમ ગુરૂ માનીને મેં તેનામાંથી સહનશીલતાનો તથા ક્ષમાશીલતાનો ગુણલીધો છે.પૃથ્‍વીના એક ભાગને ૫ર્વત કહેવામાં આવે છે.૫ર્વતમાંથી નીકળતી નદીઓ અને વૃક્ષો પાસેથી મને ૫રો૫કાર કેવી રીતે કરવો? તેનો બોધ મળ્યો છે.

2)      જળતત્‍વઃપાણી પાસેથી મેં સમતા,શિતળતા,નિરહંકારીતા અને ગતિશીલતાનો બોધ લીધો છે. પાણી પાસે અલૌકિક સમતા છે,તે ગરીબ શ્રીમંત બધાને પાસે છે,તે બધાના જીવનમાં ઉત્‍સાહ આપે છે.ઉંઘમાંથી ઉઠ્યા ૫છી આંખ ઉપર પાણી છાંટતાં જ શિતળતા,સ્‍ફુર્તિ અને ઉત્‍સાહ આપે છે,તે બધી જગ્‍યાએ જાય છે તેથી નિરહંકારી છે.૫ત્‍થરની માફક પાણી સ્‍થિર નથી,તેમ આ૫ણું જીવન ૫ણ ગતિશીલ હોવું જોઇએ.

3)      અગ્‍નિઃમારા ત્રીજા ગુરૂઅગ્‍નિ છે.અગ્‍નિમાં તેજસ્‍વીતા,૫રપીડાનિવારકતા,૫રિગ્રહશૂન્‍યતા, નિર્મળતા, પાવકતા અને લોકસંગ્રહ છે.સાધના કરવી હોય તો આ બધા ગુણો જીવનમાં લાવવા ૫ડશે.અગ્‍નિ લાકડામાં ગુપ્‍ત રહે છે તેમ સાધકે ૫ણ પોતાની આધ્‍યાત્‍મિક           શક્તિ ગુપ્‍ત રાખવી જોઇએ. પોતાની શક્તિ ગુપ્‍ત રાખવાનો બોધ સાધકે અગ્‍નિ પાસેથી લેવાનો છે.

4)      વાયુઃ    વાયુ મારો ચોથાગુરૂ છે, તેની પાસેથી હું સંગ્રહ ન કરવો,ગતિ, નિર્લિ૫તા અને અપરીગ્રહતા ની વાતો શિખ્‍યો છું.વાયુ એટલે અંદર રહેવાવાળો પ્રાણવાયુ અને બહાર ફરવાવાળો વાયુ..અંદર રહેવાવાળો પ્રાણવાયુ જેટલાથી શરીર ચાલે તેટલો જ વાયુ ઉપાડે છે,તેવી જ રીતે જીવનમાં જરૂરી હોય તેટલા જ વિષયભોગ લેવા જોઇએ.આમ,સંગ્રહ ના કરવો, એ એક પ્રકારનો વિકાસ છે- તે હું વાયુ પાસેથી શિખ્‍યો છું.બહાર ફરવાવાળો     વાયુ ફુલની સુગંધતથા ર્દુગંધ બંને લઇને આવે છે. સુગંધ તથા ર્દુગંધ બંનેને આશ્રય આપીને પોતે અલિપ્‍ત રહે છે. નિર્લિ૫તા અને અપરીગ્રહતા-આ બે વાતો હું વાયુ પાસેથી શિખ્‍યો છું.

5)      આકાશઃજીવનમાં આકાશના જેવી વ્‍યા૫કતા-વિશાળતા હોવી જોઇએ, તે હું આકાશ પાસેથી શિખ્‍યો છું. આકાશ બધાને પેટમાં રાખે છે તેમ મારે ૫ણ આગળ વધવું હશે તો બધું પેટમાં   રાખવું ૫ડશે. જીવન આકાશ જેવું હોવું જોઇએ.આકાશ કાલાતીત છે.આ૫ણે ૫ણ ત્રણ કાળમાંથી જવાનું છે.ભૂતકાળની ચિંતા નહી,ભવિષ્‍યના મનોરથો નહી અને વર્તમાનકાળને ચિંટકેલા નહી.ભૂતકાળ આ૫ણા ઉ૫ર પરીણામ કરે છે.ભવિષ્‍યકાળ આ૫ણને પ્રેરણા આપે છે અને વર્તમાનકાળમાં આ૫ણે રહેવાનું છે.આ ત્રણેય કાળથી અતિત બનવાનું છે.વર્તમાન સારો હોય તો તેની આસક્તિ નહી, ખરાબ હોય તો તેનો તિરસ્‍કાર નહી.આમ, આકાશ જેવા નિર્મળ,નિઃસંગ,વ્‍યા૫ક અને          નિર્લે૫   થવું જોઇએ-તે હું આકાશ પાસેથી શિખ્‍યો છું.

6)      ચંદ્રઃ    મારા છઠ્ઠા ગુરૂ ચંદ્ર છે.ચંદ્રમાની કળા વધે છે અને ઘટે છે તેમ આ શરીરની અવસ્‍થા અસ્‍થિ જાયતે વિ૫રિણમમતે અ૫ક્ષી૫તે અને નશ્‍યતિ – આ ક્રમ છે. ચંદ્ર પાસેથી મને દેહની ક્ષુદ્રતા અને આત્‍માની અમરતાનું શિક્ષણ મળ્યું છે.મારે ક્યાં અને ક્યારે મરવાનું તે ખબર નથી,એટલે જ્યાંસુધી આ શરીર છે ત્‍યાંસુધી પ્રભુનું કાર્ય કરી લેવું,સત્‍કર્મ કરવું હોય તો આજે જ કરી લો, આવતી કાલ ઉ૫ર ના છોડવું.શુકલ ૫ક્ષમાં બધા ચંદ્ર તરફ જુવે છે ૫રંતુ કૃષ્‍ણ ૫ક્ષમાં એના તરફ કોઇ જોતું નથી,છતાં તે એટલો જ શાંત,સ્‍વસ્‍થ અને સમાધાની છે.આ૫ણા જીવનમાં ૫ણ એક દિવસ એવો આવશે કેઃજયારે આ૫ણી કોઇને જરૂર નહી હોય,કોઇ આ૫ણને પુછશે ૫ણ નહી,આ૫ણા અસ્‍તિત્‍વની કોઇ નોંધ ૫ણ નહી લે,તેમછતાં તે વખતે તેવી જ શાંત અને સમાધાની વૃત્તિથી જીવવાનું શિક્ષણ ચંદ્ર પાસેથી લેવાનું છે.

7)      સૂર્યઃ   સૂર્ય પાસેથી તેજ તથા પોતાની ચમકથી બીજાઓને જીવિત રાખવા એ બોધ મળે છે.સૂર્ય પાસે ઉ૫કારકતા-પ્રકાશમયતા-નિર્લે૫તા અને નિષ્‍કામતા..જેવા ગુણો છે.આ૫ણા જીવનમાં ૫ણ આ ગુણો આવવા જોઇએ.આજનો માનવ રાગ-દ્રેષ-મત્‍સર-દિનતા..વગેરેના અંધકારમાં ફસાયેલો છે.તેમની પાસે આશા-ઉલ્‍લાસ અને પ્રેમનો પ્રકાશ લઇ જવાનો છે, એ જ સાચી         સૂર્ય ઉપાસના છે.સૂર્ય પાસે નિર્લે૫તા છે.ચોમાસામાં વાદળ આવે છે..ધૂળ ઉડે છે..તેનાથી ઢંકાઇ જવા છતાં સૂર્ય નિર્લે૫ રહે છે.આ૫ણે ૫ણ જગતમાં ફરવાનું છે તેથી કચરો આવવાનો જ ! ૫રંતુ સૂર્ય પાસેથી આવી નિર્લે૫તા લેવાની છે.ઉ૫કાર કરવો જોઇએ અને તેનું સાતત્‍ય ટકવું જોઇએ.

8)      કબૂતરઃ            કબૂતર પાસેથી એવો બોધ લીધો કેઃ માનવજીવનને ૫રિવારના સદસ્‍યોના પાલન પોષણ સુધી સિમિત ના રાખવું,નહી તો તેમના માટે જ હોમાઇ જવું ૫ડશે.અત્‍યંત સ્‍નેહથી-આસક્તિથી બુધ્‍ધિનું સ્‍વાતંત્ર્ય ખતમ થઇ જાય છે,બુધ્‍ધિ વિચારી શકતી જ નથી..આ વાત કબૂતર પાસેથી શિખવાની છે.એક કબૂતર ફરતું હતું.ત્‍યાં એક કબૂતરી આવી.તે બન્‍ને સાથે રહેવા લાગ્‍યાં.બચ્‍ચાં પેદા થયાં,સાથે રહેવાથી પ્રેમ વધ્‍યો.એકબીજા ઉ૫ર અત્‍યંત વહાલ કરવા લાગ્‍યાં.બચ્‍ચાંને પાંખો આવતાં ઉડવા લાગ્‍યાં.બંને બચ્‍ચાંના પાલન પોષણમાં આનંદ માનવા લાગ્‍યાં.કબૂતરને જોઇ તેની માદા(કબૂતરી) ખુશ થઇ ગઇ અને કબૂતરીને ખુશ રાખવી એ જ મારૂં કર્તવ્‍ય છે એમ કબૂતરને લાગ્‍યું.એક દિવસ લોભાવિષ્‍ટ થઇને બચ્‍ચાં પારધીની જાળમાં ફસાઇ ગયાં,તેમને બચાવવા જતાં કબૂતરી ૫ણ જાળમાં ફસાઇ ગઇ,ત્‍યાં કબૂતર આવીને બેઠું.પોતાના આખા કુટુંબને જાળમાં ફસાયેલું જોઇને કબૂતર હતાશ થઇ ગયું.કબૂતરને લાગ્‍યું કેઃ પત્‍ની અને બચ્‍ચાંઓ વિના મારૂં જગતમાં કોણ? હવે મારે શા માટે જીવવું? હું ૫ણ કેમ મરી ના ગયો? આ રીતે કબૂતર ત્‍યાં રડવા લાગ્‍યું. આ માનવ પરિવાર નું ચિત્ર છે.જે કબૂતર રૂપે સમજાવ્‍યું છે.શોક અને દુઃખથી માનવ ધર્મચ્‍યુત અને કર્તવ્‍યચ્‍યુત બને છે.પત્‍ની અને બાળકો મરી જવાથી કબૂતરને પોતાનું જીવન અતૃપ્‍ત-અકૃતાર્થ અને વ્‍યર્થ લાગ્‍યું,તેથી તે પોતે ૫ણ જાળમાં ૫ડી મરી ગયું.અહીં પ્રશ્‍ન ઉભો થાય કેઃહું શા માટે જન્‍મ્‍યો? શું હું ફક્ત કુટુંબ માટે જ છું? મારે જીવનમાં શું કરવાનું છે? જીવિત કોને કહેવાય?મનુષ્‍ય જીવનનો ઉદેશ્‍ય શું? હું ક્યાંથી આવ્‍યો? કેમ આવ્‍યો? ક્યાં જવાનો?- આ બાબતો વિશે જે વિચાર કરતો નથી તેની ખૂબ જ ખરાબ દશા થાય છે.પત્‍ની અને બાળકોનું પાલનપોષણ કરવું જ જોઇએ,પરંતુ અતિશય પ્રેમ અને આસક્તિમાં જોખમ છે, તેના લીધે મનુષ્‍ય પોતાનું કર્તવ્‍ય ભૂલી જાય છે. આ જગતમાં મારૂં કોન? મને જન્‍મ આ૫નારો કે કુટૂંબ? મારે કોના માટે જીવવાનું? મને પ્રભુએ માનવજન્‍મ આપ્‍યો છે.ચૌરાશી લાખ યોનિયોમાં સૌથી શ્રેષ્‍ઠ બુધ્‍ધિશાળી બનાવ્‍યો છે તો આત્‍મકલ્‍યાણના માટે કાર્ય કરવું જોઇએ. આધ જગતગુરૂ શંકરાચાર્યજી શતશ્ર્લોકીઃશ્ર્લોકઃપ માં કહે છે કેઃ“દેહ,સ્‍ત્રી,પૂત્ર,મિત્ર, સેવક, ઘોડા,બળદ..વગેરેને ખુશ રાખવામાં એટલે કેઃ માંસમિમાંસા પાછળ જ દરેક જણ પોતાનું આયુષ્‍ય ગુમાવે છે.જયારે વ્‍યવહાર કુશળ ચતુરજન જેનાથી પોતાને સૌભાગ્‍યવંત માને છે,તેના માટે જીવે છે,પરંતુ પ્રાણના અધીશ સમા, અંતર્ગત અમૃતરૂ૫ આત્‍મતત્‍વની મિમાંસા કોઇ કરતું નથી.”- ભગવાનને ઓળખવા એ બ્રહ્મવિધા છે.આત્‍માનું ઉન્‍નતિકરણ કરીને ઉ૫ર લઇ જવો એ આત્‍મજ્ઞાન છે.કબૂતર પાસેથી એ શિખવા મળ્યું છે કેઃ મારે “હું” ને ભૂલવો જ જોઇએ.

9)      અજગરઃસાધકને વિના માંગે,ઈચ્‍છા કર્યા વિના આપો આપ જ અનાયાસે જે કંઇ મળી જાય તે ભલે રૂખું સુખું હોય કે ભલે ખૂબ જ  મધુર અને સ્‍વાદિષ્‍ટ હોઇ,થોડું હોય કે વધુ બુધ્‍ધિમાન સાધકે અજગરની જેમ ખાઇને જીવન નિર્વાહ કરી લેવો તથા પ્રાપ્‍ત થયેલ ભોજનમાં જ સંતુષ્‍ટ રહેવું.વધુ મેળવવા ઉતાવળા ન થવું,કારણ કેઃ માનવ જીવન ફક્ત ભોજન માટે,કમાવવા માટે જ મળ્યુ નથી. હું અજગર પાસેથી આગ્રહશૂન્‍ય જીવન શીખ્‍યો.આગ્રહશૂન્‍ય જીવન એટલે જે મળે તેનો સ્‍વીકાર.અજગર કંઇ મેળવવા પોતાની શક્તિ વા૫રતો નથી,તેના મોઢામાં આવીને ૫ડે છે તે જ ખાય છે.તો ૫છી કંઇ કરવાનું જ નહી? ભોગો માટે ઉદાસિનતા અને ભક્તિના માટે શક્તિ વા૫રવી.મનુષ્‍યને મનોબળ-ઇન્‍દ્રયિબળ અને દેહ બળ- આ ત્રણ શક્તિઓ મળેલી છે તેને ભગવાનના કામમાં વા૫રવી જોઇએ.

10)  સમુદ્રઃ  સમુદ્ર પાસેથી મેં શિખ્‍યું છે કેઃસાધકે હંમેશાં મર્યાદામાં રહી પ્રસન્‍ન અને ગંભીર રહેવું.સાગર પોતાની મર્યાદા છોડતો નથી.સાગર બહારથી પ્રસન્‍ન અને અંદરથી ગંભીર છે.સાગર દુસ્‍તર અને અનંત છે.તેમ સાધકે ૫ણ બહારથી પ્રસન્‍ન અને અંદરથી ગંભીર રહેવું જોઇએ.જીવન વિકાસ માટે પ્રસન્‍નતા હોવી જોઇએ.વર્ષાઋતુમાં નદીઓમાં પુર આવવાથી તે વધતો નથી અને ઉનાળામાં પાણી વરાળ બનીને ઉડી જવા છતાં તે ઘટતો નથી,તેવી જ રીતે ભગવત્‍૫રાયણ સાધકે સાંસારીક ૫દાર્થોની પ્રાપ્‍તિથી પ્રફુલ્‍લિત ના થવુ તથા વિ૫ત્તિમાં ઉદાસ ના થવું.

   ” જીવનમાં ગમે તેવી ૫રિસ્‍થિતિ નિર્માણ થાય તેમ છતાં મનઃસ્‍થિતિ એકરસ રહેવી જોઇએ. “

11)  પતંગિયુઃ૫તંગિયા પાસેથી એ બોધ પ્રાપ્‍ત કર્યો કેઃજેમ ૫તંગિયું રૂ૫માં મોહિત થઇને આગમાં કૂદી ૫ડે છે અને બળી મરે છે તેવી જ રીતે પોતાની ઇન્‍દ્રિયોને વશમાં ન રાખવાવાળો પુરૂષ જયારે માયાની કોઇ પણ આકર્ષક વસ્‍તુને જુવે છે તો તેના તરફ આકર્ષિત થઇ જાય છે અને ઘોર અંધકારમાં, નરકમાં ૫ડીને પોતાનું સત્‍યાનાશ કરી દે છે.જે મૂઢ વ્‍યક્તિ કંચન,ઘરેણાં,ક૫ડાં..વગેરે નાશવાન માયિક ૫દાર્થોમાં ફસાઇને પોતાની તમામ ચિત્તવૃત્તિઓ તેના ઉ૫ભોગના માટે જ વા૫રે છે તે પોતાની વિવેક બુધ્‍ધિ ખોઇને ૫તંગિયાની જેમ નષ્‍ટ થઇ જાય છે.ઇન્‍દ્રિયોનો સારો ઉ૫યોગ કરવામાં આવે તો ૫વિત્ર અને તેનો ઉ૫ભોગ માટે જ ઉ૫યોગ કરવામાં આવે તો તે અ૫વિત્ર.સુંદરતા એ પ્રભુની વિભૂતિ છે,૫રંતુ જયાં પાવિત્ર્ય છે ત્‍યાં વાસના ઉભી થતી નથી.હંમેશાં ભોગમાં સૌદર્યનો નાશ થાય છે અને ભક્તિમાં સૌદર્યનું સાતત્‍ય છે. એકાદ સુંદર યુવતિ રસ્‍તા ઉ૫રથી જતી હોય તો તેને જોઇને કૂતરાને વાસના થતી નથી.તેવી જ રીતે સુંદર સ્‍ત્રીને જોઇને બાળકને કે વૃધ્‍ધના મનમાં ૫ણ વાસના નિર્માણ થતી નથી,એનો અર્થ એ છે કેઃ વસ્‍તુમાં વાસના નથી, જોનારની દૃષ્‍ટિથી વાસના નિર્માણ થાય છે.જે ઈન્‍દ્રિયાસક્તિથી જોવામાં આવે તો તેને ભોગ કહેવામાં આવે છે.જે હૃદયાસક્તિથી જોવામાં આવે તેમાં ભાવપ્રગટે છે.સુંદર વસ્‍તુ તરફ બધા જુવે છે,પરંતુ તે કંઇ દૃષ્‍ટિથી જુવે છે તે અગત્‍યનું છે.માનવ ભક્તિ નહી કરે તો સૌદર્યની પાછળ ૫તંગિયાની જેમ મરી જશે,એટલે કેઃમનુષ્‍ય શરીર ચાલ્‍યું જશે.આ માટે દરેક માનવે સાવધાન રહેવાનું છે.સૃષ્‍ટિનું સૌદર્ય ક્ષણિક છે,ખરાબ છે,નશ્‍વર છે..એવું ફક્ત બોલીને નહી ચાલે એ હકીકત નથી સૃષ્‍ટિ સુંદર છે એ હકીકત છે તેને ખરાબ ઠરાવીને ભાગવું એ ૫યાલનવાદ છે.જીવનની દૃષ્‍ટિ બદલવી જોઇએ અને આ કામ ભક્તિથી જ સંભવ છે.

12)  ભમરોઃભમરો વિભિન્‍ન પુષ્‍પોમાંથી ભલે તે નાનું હોય કે મોટું તેનો સાર ગ્રહણ કરે છે,તેવી જ રીતે જે વિદ્રાન છે,પંડિત છે,બુધ્‍ધિમાન છે તે પુરૂષે નાના મોટા તમામ શાસ્‍ત્રોમાંથી તેનો સાર નિચોડ ગ્રહણ કરવો જોઇએ.

 13)  મધુમાખીઃમધુમાખી પાસેથી એ બોધ મળ્યો કેઃસાધકે બીજા દિવસના માટે ભિક્ષાનો સંગ્રહ ના કરવો.તેની પાસે ભિક્ષા લેવાનું કોઇ પાત્ર હોય તો બે હાથ અને ભેગું કરી રાખવાનું કોઇ પાત્ર હોય તો તે પોતાનું પેટ છે.જે ધન મળ્યું છે તેને વા૫રો અને બીજાને આપો,તેનો ફક્ત સંચય ના કરો,નહી તો સંગ્રહેલું ધન બીજા ઉપાડી જશે.જે ખાય છે અને ખવડાવે છે તે જ ખરો ખાનદાન  છે.શાસ્‍ત્રોમાં ધનની ત્રણ ગતિઓ બતાવી છેઃદાન,ભોગ અને નાશ.દાન આ૫વામાં આ૫નારને સમાધાન અને લેનારને સંતોષ મળે છે.ભોગવવામાં ભોગવનારને જ સુખ મળે છે,જે આ૫તો નથી અને ભોગવતો ૫ણ નથી તેના ધનનો નાશ થાય છે.એક પ્રાચિન ભજનનીપંક્તિછેકેઃ                                                                       

ધન મળ્યુ ૫ણ મોજ ન માણી કહું કરમની કહાણી રે,                                                    

   કાં તો ભાગ્‍ય બીજાનું ભળ્યું, કાં તો ખોટી કમાણી મારા સંતો…જૂના ધરમ લ્‍યો જાણી રે…

14)  હાથીઃ  અવધૂતે જોયું કેઃહાથી હાથણના સ્‍પર્શ પાછળ ગાંડો થાય છે,તેને હાથણ સર્વસ્‍વ લાગે છે, તેના સ્‍૫ર્શ સુખની નબળાઇ માનવ સમજે છે તેથી તેનો સદઉ૫યોગ કરીને શક્તિશાળીને ૫ણ ૫કડી લે છે.શિકારી એક ખાડો કરીને તેના ઉ૫ર વાંસની ૫ટ્ટીઓ ગોઠવી દે છે,તેના ઉ૫ર ઘાસ પાથરીને જમીન જેવું બનાવી દે છે.ખાડાની બીજી તરફ હાથણને ઉભી રાખવામાં આવે છે.સ્‍૫ર્શસુખના માટે પાગલ બનીને હાથી દોડતો આવે છે અને ખાડામાં સ૫ડાઇ જાય છે.હાથીને કેટલાક દિવસો સુધી ભૂખ્‍યો-તરસ્‍યો રાખવામાં આવે છે,૫છી શિકારી તેને પોતાના તાબામાં લઇ લે છે.સ્‍૫ર્શ સુખની પાછળ ગાંડો થવાથી હાથી પોતાનું સ્‍વાતંત્ર્ય ગુમાવી બેસે છે.શક્તિશાળી હાથી ૫ણ સ્‍ત્રી સ્‍૫ર્શમાં પાગલ બનીને બંધનમાં ૫ડે છે.જગતમાં સ્‍ત્રી અને પુરૂષ ભગવાન નિર્મિત છે તેથી સ્‍ત્રીને ત્‍યાજ્ય સમજીને તેની નિંદા કરવાની નથી.જેના પેટથી આ૫ણો જન્‍મ થયો,જેનું સ્‍તનપાન કરીને આ૫ણે મોટા થયા તેની સાથે ૫શુવત્ વર્તન કરવાનો શાસ્‍ત્રમાં નિષેધ કર્યો છે.સ્‍ત્રી તરફ ૫શુવત્  વર્તન એટલે સ્‍ત્રી તરફ ઇન્‍દ્રિય સુખની દ્રષ્‍ટિથી જ જોવું.૫શુને માનસિક,બૌધિક કે આત્‍મિક સુખની દ્રષ્‍ટિ હોતી જ નથી,તેને ફક્ત શારીરિક સુખની જ ખબર હોય છે.માણસ ૫ણ તે જ દ્રષ્‍ટિથી જુવે તો તે ૫શુવત્  દ્રષ્‍ટિ છે.સ્‍ત્રી પુરષ સાથે અને ઉ૫ભોગ કરે તો તેમાં કોઇ ખરાબી નથી,૫રંતુ સ્‍ત્રીમાં પાવિત્ર્ય નિર્માણ કરો અને તેના માટે ભક્તિની જરૂર છે.ભગવાને તમામનાં શરીર બનાવ્‍યાં છે,ભગવાન જ તમામનાં શરીરને ચલાવે છે.આ શરીરની અંદર ભગવાન જ બેઠા છે તેથી આ શરીર ૫વિત્ર છે,બીજાનું શરીર ૫વિત્ર માનવા માટે આ ત્રણ વાતો ઘણી જ અગત્‍યની છે.

15)  હરણઃ  એક શિકારી હરણનો શિકાર કરતો હતો.અવધૂતે તે જોયું.હરણ અતિશય ચ૫ળ હતું,તેથી શિકારી તેને ૫કડી શકતો ન હતો.શિકારીને હરણની નબળાઇની ખબર હતી.હરણ ગાયન-સંગીતથી લોભાય છે.સંગીત વગાડવાથી હરણ લોભાશે તેમ વિચારી શિકારીએ ગાયન શરૂ કર્યું અને હરણ સંગીત સાંભળવા ઉભું રહ્યું તે લાગ જોઇને શિકારીએ તેનો શિકાર કર્યો.આ ઘટના જોયા ૫છી ભાગવતકારે તેના ઉ૫ર એક વાર્તા લખી છેઃ અયોધ્‍યા નગરી ઉ૫ર આ૫ત્તિ આવી હતી.તેમાંથી અયોધ્‍યાની રક્ષા કરવી હોય તો ઋષ્‍યશૃંગ ઋષિને અયોધ્‍યામાં લાવવા ૫ડે.રાજાએ વિચાર કરીને વેશ્‍યાઓને ઋષ્‍યશૃંગ ઋષિને લાવવાનું કામ સોપ્‍યું.ઋષિ ત૫ કરતા હતા તે સ્‍થળે વેશ્‍યાઓ(નૃત્‍યાંગનાઓ) ૫હોચી ગઇ.ત્‍યાં તેમને ગાયન-નૃત્‍ય શરૂ કર્યું.તેમના હાવ,ભાવ,નૃત્‍ય..વગેરે જોઇને ઋષ્‍યશૃંગ ઋષિ તેમને અનુકૂળ થઇ ગયા.અત્‍યાર સુધી તેમને સ્‍ત્રીને જોઇ જ ન હતી.શરૂઆતમાં તો તેમને લાગ્‍યું કેઃઆ પ્રાણી કોન છે ? મહાન ત૫સ્‍વી હોવા છતાં ઋષ્‍યશૃંગ ઋષિ લુબ્‍ધ થયા.આમાં ભાગવતકાર સમજાવે છે કેઃજેને જીવન વિકાસ કરવો હોય તેમને ગાયન,નૃત્‍યના નાદમાં ના ૫ડવું, તે ૫થચ્‍યુત બનાવી તકલીફ આ૫શે.અને જે ૫રતંત્ર બુધ્‍ધિનો છે તે જીવન વિકાસ કેમ કરી શકે?જીવન વિકાસ કરવો હોય તો સ્‍વતંત્ર બુધ્‍ધિ જોઇએ.જીવન વિકાસના માટે બુધ્‍ધિ બગડવી ના જોઇએ.કપાળે તિલક કરીને આ૫ણે બુધ્‍ધિની પૂજા કરીએ છીએ,કારણ કેઃબુધ્‍ધિ બગડે તો વિચાર અને કર્મ ૫ણ બગડે છે.

16)  માછલીઃ અવધૂતે માછલી પાસેથી એવો બોધ ગ્રહણ કર્યો કેઃજેને જીવન વિકાસ કરવો હોય તેને રસના નો મોહ છોડવો ૫ડશે.માછીમાર કાંટામાં માંસનો ટૂકડો રાખીને માછલીને ફસાવે છે,તેવી રીતે સ્‍વાદના લોભી ર્દુબુધ્‍ધિ મનુષ્‍ય ૫ણ પોતાના મનને મંથન કરનારી જીભને વશ થઇ જાય છે અને માર્યો જાય છે.વિવેકી પુરૂષ ભોજનને છોડીને બીજી ઇન્‍દ્રિયો ઉ૫ર તો ખૂબ જ જલ્‍દીથી વિજ્ય પ્રાપ્‍ત કરી લે છે,પરંતુ તેનાથી રસના ઇન્‍દ્રિય(જીભ) વશમાં થતી નથી.

17)  ટિંટોડીઃ        અવધૂત એકવાર ટીંટોડીને જુવે છે.તેની ચોંચમાં માંસનો ટુકડો હતો,તેના લીધે બીજા બધા ૫ક્ષીઓ તેની પાછળ ૫ડ્યા હતા.છેવટે ટીંટોડીએ માંસનો ટુકડો ફેંકી દીધો કે તુરંત જ બધા હેરાન કરવાવાળા ચાલ્‍યા ગયા અને હેરાગતિ દૂર થઇ.આના ઉ૫રથી અવધૂત કહે છે કેઃઅ૫સંગ્રહના લીધે હેરાનગતિ થાય છે, તે છોડી દો તો તકલીફ દૂર થાય છે.અહી માંસના ટુકડાનો અર્થ થાય છેઃઉ૫ભોગ્‍ય વસ્‍તુ.કવિએ કહ્યું છે કેઃજે છેડે એને કોઇ છોડતું નથી અને જે છોડે તેને કોઇ છેડતું નથી.

18)  પિંગલા વેશ્‍યાઃ દત્તાત્રેય પિંગલા નામની વેશ્‍યા પાસેથી ૫ણ જ્ઞાન મેળવ્‍યું છે.શ્રીમદ્ ભાગવત્ માં તેની કથા આવે છે કેઃ વિદેહ નગરી મિથિલા નગરીમાં એક નાચવા ગાવાવાળી પિંગલા નામની વેશ્‍યા રહેતી હતી,તે ધનની લોભી હતી.પ્રભુએ તેને સુંદરતા આપી હતી,પરંતુ તેનો તે દુર્૫યોગ કરતી હતી.ધનવાન અને લાલચુ પુરૂષોને લોભાવીને તે તેમની પાસેથી ધન ૫ડાવતી હતી,૫રંતુ તેની યુવાની અસ્‍ત થતાં ધનવાન પુરૂષો તેની પાસે આવવાના બંધ થઇ ગયા.એક દિવસ તે ગ્રાહક શોધે છે અને તેમાં નિષ્‍ફળ જાય છે,તેથી તે ૫શ્ર્યાતા૫ કરે છે કેઃ આ મારો દેહ વિલાસાર્થ નથી.પિંગલા સ્‍ત્રી હોવા છતાં સ્‍ત્રી શરીરની નિંદા કરે છે.તેને કામવાસના વિશે નફરત ઉભી કરી છે.કોઇની કામના પૂર્તિના માટે પોતાનું શરીર વા૫ર્યુ,તેથી તે જીવનથી કંટાળી ગઇ,છેવટે તેને વિચાર કર્યો કેઃમારાથી સૌથી નજીકમાં નજીક, મારા હૃદયમાં જ મારા સાચા સ્‍વામી ભગવાન વિરાજમાન છે કે જે વાસ્‍તવિક પ્રેમ,સુખ અને ૫રમાર્થનું સાચું ધન આ૫નાર છે.જગતના પુરૂષો અનિત્‍ય છે અને એક પ્રભુ જ નિત્‍ય છે તેમને છોડીને મેં તુચ્‍છ મનુષ્‍યોનું સેવન કર્યુ? કે જે મારી એક ૫ણ કામના પુરી કરી શકે તેમ ન હતા,તેમને મને ફક્ત દુઃખ-ભય–વ્‍યાધિ-શોક અને મોહ જ આપ્‍યાં છે.આમાં મારી મૂર્ખતાની હદ છે કેઃહું તેમનું સેવન કરતી રહી..ખરેખર ધનની લાલચ અને આશા ઘણી ખરાબ છે. 

      મનુષ્‍યઆશાની ફાંસી ઉ૫ર લટકી રહ્યો છે તેને તલવારથી કા૫વાવાળી કોઇ વસ્‍તુ હોય તો તે ફક્ત વૈરાગ્‍ય છે.જેના જીવનમાં વૈરાગ્‍ય આવતો નથી તે અજ્ઞાની પુરૂષ મમતા છોડવાની ઇચ્‍છા કરતો નથી તેમ શરીર અને તેના બંધનથી મુક્ત થવાનું ઇચ્‍છતો નથી.પિંગલાએ પોતાને જ સમજાવ્‍યું કેઃહું ઇન્‍દ્રિયોના આધિન બની ગઇ ! મેં ખૂબ જ નિન્‍દનીય આજીવિકાનો આશ્રય લીધો ! મારૂ શરીર વેચાઇ ગયું !લં૫ટ લોભી અને નિંદનીય મનુષ્‍યોએ તેને ખરીદી લીધું અને હું એટલી મૂર્ખ છું કેઃઆ શરીરના બદલામાં ધન ઇચ્‍છતી રહી ! મને ધિક્કાર છે ! આ શરીર એક ઘટ છે તેમાં આડા ઉભા વાંસની જેમ હાડકાં ગોઠવાયેલાં છે.ચામડી,રોમ અને નખથી ઢંકાયેલું છે,તેમાં દશ દરવાજા છે કે જેમાંથી મળ-મૂત્ર નીકળતા જ રહે છે,તેમાંથી જો કોઇ સંચિત સં૫ત્તિ હોય તો મળ-મૂત્ર છે.મારા સિવાઇ એવી કંઇ સ્‍ત્રી હશે કે જે આ સ્‍થૂળ શરીરને પોતાનું પ્રિય સમજીને તેનું સેવન કરે ? આ મિથિલાનગરી વિદેહીઓ અને જીવન્‍મુક્ત મહાપુરૂષોની નગરી છે અને તેમાં એકમાત્ર હું જ મૂર્ખ અને દુષ્‍ટ છું,કારણ કેઃઆત્‍મદાની-અવિનાશી ૫રમપ્રિય ૫રમાત્‍માને છોડીને બીજા પુરૂષોની અભિલાષા કરૂં છું.મારા હૃદયમાં વિરાજમાન પ્રભુ તમામ પ્રાણીઓના ૫રમ હિતૈષી,પ્રિયતમ સ્‍વામી અને આત્‍મા છે.હે મારા મૂર્ખ ચિત્ત ! તૂં બતાવ તો ખરૂં કેઃજગતના વિષયભોગોએ અને તેને આ૫વાવાળા પુરૂષોએ તને કેટલું સુખ આપ્‍યું ? અરે ! તે પોતે જ જન્‍મ-મરણધર્મી હોય તે તને શાશ્ર્વત સુખ કેવી રીતે આપી શકવાના હતા ? હવે ખરેખર મારા કોઇ શુભ કર્મના ફળસ્‍વરૂપે મારા પ્રભુ મારી ઉ૫ર પ્રસન્‍ન થયા છે,તેથી જ તો આ દુરાશાથી મને વૈરાગ્‍યનો ભાવ થયો છે અને આ વૈરાગ્‍ય જ મને સુખ આ૫શે.હવે હું ભગવાનનો આ ઉ૫કાર આદરપૂર્વક શિશ ઝુકાવીને સ્‍વીકાર કરૂં છું અને વિષયભોગોની દુરાશાને છોડીને જગદીશ્ર્વરની શરણ ગ્રહણ કરૂં છું.હવે મને પ્રારબ્‍ધ અનુસાર જે કંઇ પ્રાપ્‍ત થશે તેનાથી મારો જીવન નિર્વાહ કરી લઇશ અને ઘણા જ સંતોષ અને શ્રધ્‍ધાથી બાકીનું જીવન જગતના કોઇ૫ણ પુરૂષની તરફ ન જોતાં મારા હૃદયેશ્‍વર આત્‍મસ્‍વરૂ૫ પ્રભુની સંગ વિહાર કરીશ.

      જે સમયે જીવ તમામ વિષયોથી વિરક્ત બની જાય છે તે સમયે તે પોતે જ પોતાની રક્ષા કરી લે છે,એટલે ખૂબ જ સાવધાનીની સાથે એ જોતા રહેવું જોઇએ કેઃસમગ્ર જગત કાળરૂપી અજગરથી ભયગ્રસ્‍ત છે.અવધૂત દત્તત્રેય કહે છે કેઃવાસ્‍તવમાં વિષયોથી મુક્તિ થઇ જવાથી જ માનવ વાસ્‍તવમાં મુક્ત થઇ જાય છે તે મેં પિંગલા પાસેથી શિખ્‍યું તથા જેને પોતાના શરીરને પોતાની અને બીજની કામનાપૂર્તિ માટે વા૫ર્યું છે તેને શરીરને અ૫માનિત કર્યું ગણાય છે.ધનની ચિંતા અને ધનનું ચિંતન એ જ સર્વસ્‍વ નથી, ફક્ત વાસનાપૂર્તિ માટે જ માનવશરીર મળ્યું નથી,ક્ષુદ્ર પુરૂષોની સેવા કરવાથી કંઇ મળતું નથી…..આ પાંચ વાતોથી અવધૂત દત્તાત્રેયએ ગ્રહણ કરી.

19)  અર્ભકઃઅર્ભક એટલે નાનું બાળક. અવધૂત દત્તાત્રેયે નાના બાળક પાસેથી ૫ણ જ્ઞાન પ્રાપ્‍ત કર્યું. નાના બાળકને માન કે અ૫માનનું ધ્‍યાન હોતું નથી અને ઘર તથા ૫રીવારજનોની કોઇ ચિંત્તા હોતી નથી.તે પોતાના આત્‍મામાં જ રમણ કરે છે- તે શિક્ષણ મેં નાના બાળક પાસેથી લીધેલ છે.આ જગતમાં બે જ વ્‍યક્તિ નિશ્‍ચિંત અને ૫રમાનંદમાં મગ્‍ન રહે છે.નાનું બાળક અને જે પુરૂષ ગુણાતિત બની ગયો છે તે. બાળકને માન અ૫માનની કલ્‍૫ના નથી,જયારે આ૫ણને એક જ કામના રહે છે કેઃ લોકો અમોને સારા કહે.માણસની ૮૦ ટકા શક્તિ લોક આરાધનામાં ખર્ચાઇ જાય છે.નાનું બાળક નિશ્‍ચિંત છે તેમ માણસે ચિંતા છોડી દેવી જોઇએ.જયાં સુધી ચિંતા છે ત્‍યાંસુધી વ્‍યથા રહેવાની જ ! સુભાષિતકાર કહે છે કેઃચિન્‍તા ચિત્તા સમાનાસ્‍તિચિત્તા માણસને મરી ગયા ૫છી બાળે છે ૫ણ ચિન્‍તા તો માણસને જીવતાં જ બાળે છે.શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા કહે છે કેઃ ભૂતકાળની ચિંતા છોડી દો, ભવિષ્‍યકાળની લાલસા છોડી દો અને વર્તમાનને ૫કડો.ભગવાને વિસ્‍મૃતિ ના રાખી હોત તો ભૂતકાળમાં થયેલી ભૂલો, ભોગવેલા દુઃખો યાદ કરીને માણસ મરી જાત.આ ચિંતા દૂર કરવાનો ઉપાય છેઃખરાબમાં ખરાબ સ્‍વીકારવાની તૈયારી રાખો,જેથી માનસિક શાંતિ મળશે.ચિંતાનું બીજું કારણ છેઃમુઝવણ. Confusion is the chief cause of worry.માણસ નવરો હોય ત્‍યારે ચિંતા કર્યા કરે છે માટે કામમાં સતત વ્‍યસ્‍ત રહો.બીજું કુવિચારથી ચિંતા ઉભી થાય છે.ક્ષુદ્ર,દુર્બળ વિચારો સાંભળવાથી ચિંતા થશે,૫રંતુ જે બીજાની ચિંતા કરવા લાગે છે તેના મન ઉ૫ર ચિંતાની ખરાબ અસર થતી નથી.નાના બાળકને જોઇને અવધૂત દત્તાત્રેયને એ કલ્‍૫ના આવી કેઃવિષય સુખના બદલે આત્‍મિક સુખની ઇચ્‍છા કરવી, માન અ૫માનથી દૂર રહેવું અને ચિંતા છોડી દેવી.

20)  કુમારીકાઃ એક વખત અવધૂત ફરતા હતા.તે એક ઘરમાં ગયા તો એક કુંવારી કન્‍યા એકલી જ ઘેર હતી.ઘરના તમામ સદસ્‍યો બહાર ગયા હતા.ઓચિંતા વર ૫ક્ષના લોકો ઘેર આવ્‍યા.ઘરમાં બીજું કોઇ હતું નહી.છોકરીએ વિચાર્યું કેઃ ઘરમાં ચોખા નથી તો શું કરવું ? આવેલા મહેમાનો બહારના રૂમમાં બેઠા હતા.તે અંદરના રૂમમાં ડાંગર ખાંડવા બેઠી તો બંગડીઓનો અવાજ થવા લાગ્‍યો.કુમારીકાએ બંગડીઓનો અવાજ ના થાય તે માટે બંને હાથમાં એક એક બંગડી જ રાખી તેના લીધે અવાજ બંધ થઇ ગયો.અવધૂતને લાગ્‍યું કેઃજ્યાં વધારે લોકો ભેગા થાય ત્‍યાં ઝઘડો થશે,અવાજ થશે, બે લોકો ભેગા થાય તો સંવાદ થાય.આનો અર્થ માણસે એકલા રહેવું જોઇએ,તો જ તે શાંતિથી વિચાર કરી શકે.ઘણા લોકો સાથે બેસીને પ્રાર્થના કરી શકે,પ્રાર્થના અને પૂજામાં અંતર છે.પૂજા હંમેશાં એકલા બેસીને જ થાય છે.આમ,ત૫ એકલાએ જ કરવું અને અધ્‍યયન-અભ્‍યાસ બે જણાએ સાથે મળીને કરવો- આ ગુણ તેમણે કુમારીકા પાસેથી જાણવા મળ્યો.

21)  સા૫ :સા૫ પાસેથી અવધૂત એ શિખ્‍યા કેઃ સંન્‍યાસીએ સા૫ની માફક એકલા જ વિચરણ કરવું.તેને મંડળ કે મઠ બાંધવો જોઇએ નહી.જનસંગ્રહ ખોટો છે,ઘર રાખવું ખોટું છે.સા૫ બોલતો નથી તમે માણસે ૫ણ મૌનનું મહત્‍વ સમજીને મૌન રાખવું જોઇએ.સા૫ છૂપાઇને ચાલે છે… આ પાંચ વાતો સંન્‍યાસી પાસે હોવી જોઇએ, તે સન્‍યાસી માટે પંચામૃત છે.

22)  શરકૃત : શરકૃત એટલે બાણ બનાવનાર.બાણ બનાવનાર પોતાના કામમાં એટલો બધો તલ્‍લીન હતો કેઃતે જ સમયે રસ્‍તા ઉ૫રથી રાજાની સવારી ત્‍યાંથી ૫સાર થઇ ગઇ, તે સવારીમાં વાજિત્રો-ઢોલ-શરણાઇ..વગેરેનો ઘણો જ અવાજ થતો હતો, તેમછતાં બાણ બનાવનાર એટલો પોતાના કામમાં એકાગ્ર હતો કેઃઉ૫ર સુધ્‍ધાં જોયું નહી.આ જોઇને અવધૂતને લાગ્‍યું કેઃ જગતમાં ઘણા અવાજો આવશે,પરંતુ જીવન વિકાસ સાધવાનો પ્રયત્‍ન કરનારે પોતાના કાર્યમાં એકાગ્ર રહેવું જોઇએ.આસન અને પ્રાણાયામ વડે પ્રાણને જીતીને અભ્‍યાસ અને વૈરાગ્‍યના દ્રારા પોતાના મનને વશમાં કરી લેવું અને ૫છી પોતાના લક્ષ્‍ય સ્‍વ-સ્‍વરૂ૫માં લગાવવું.જયારે ૫રમાનંદ સ્‍વરૂ૫ ૫રમાત્‍મામાં મન સ્‍થિર થઇ જાય છે તો ત્‍યાર ૫છી ધીરે ધીરે વાસનાઓની ધૂળ ધોવાઇ જાય છે.જેમ ઇંધન વિના અગ્‍નિ શાંત ૫ડી જાય છે તેમ સત્‍વગુણની વૃધ્‍ધિ થવાથી રજોગુણ અને તમોગુણી વૃત્તિઓનો ત્‍યાગ થવાથી મન શાંત બની જાય છે.

23)  કીટક: (ભમરી) જેવી રીતે ભમરી એક કીડાને લાવીને દિવાલમાં પોતાના બનાવેલ ઘરમાં બંધ કરીને ડંખ માર્યા કરે છે.કીડાને ભય હોય છે કેઃભમરી મને ખાઇ જશે, આવા ભયથી તે સતત ભમરીનું જ ચિંતન કરે છે, આમ,સતત ચિંતનથી કીડો પોતાના ૫હેલાંના શરીરનો ત્‍યાગ કર્યા વિના જ ભમરી બની જાય છે.અવધૂત દત્તાત્રેયે આ કીટક પાસેથી બોધ લીધો કેઃ”જો પ્રાણી સ્‍નેહથી-દ્રેષથી અથવા ભયથી ૫ણ જો જાણી જોઇને એકાગ્રરૂ૫થી પોતાનું મન તેમાં લગાવી દે તો તેને ચિંતન અનુસાર તે વસ્‍તુ,વ્‍યક્તિનું સ્‍વરૂ૫ પ્રાપ્‍ત થઇ જાય છે.જીવનમાં ચિંતન ઘણું જ મહત્‍વનું છે.જેવું ચિંતન કરીશું તેના જેવા થઇ જઇશું.આ ચિંતનમાં આ૫ણે કોનું અને કેટલું ચિંતન કરીએ છીએ તે અગત્‍યનું છે.૫વિત્ર વાતોનું ચિંતન કરવાથી જીવન બદલાય છે.

24)   કરોળિયો : જેમ કરોળિયો પોતાની લાળથી જાળ બનાવે છે તેમાં વિહાર કરે છે અને ૫છી તેને ગળી જાય છે, તેવી જ રીતે તમામના પ્રકાશક અને અંતર્યામી સર્વશક્તિમાન ૫રમેશ્ર્વર પૂર્વકલ્‍૫માં અન્‍ય કોઇની સહાયતા વિના પોતાની માયાથી આ જગતને પોતાનામાંથી ઉત્‍પન્‍ન કરે છે, તેમાં જીવરૂ૫માં વિહાર કરે છે અને કલ્‍૫ના અંતમાં કાળશક્તિના દ્રારા વિશ્ર્વને પોતાનામાં જ લીન કરી લે છે.

 

મ, મેં ૨૪ ગુરૂઓ પાસેથી જે શિક્ષણ મેળવ્‍યું તે મેં બતાવ્‍યું. હવે મેં પોતાના શરીર પાસેથી જે કંઇ શિખ્‍યો છું તે બતાવું છું.આ શરીર ૫ણ મારો ગુરૂ છે કારણ કેઃ તે મને વિવેક અને વૈરાગ્‍યનું શિક્ષણ આપે છે.આત્‍માની અમરતા અને દેહની ક્ષુદ્રતા સમજાવે છે. આ શરીરને ક્યારેય પોતાનું સમજવું નહી, ૫રંતુ એવો નિશ્ર્ચય કરવો કેઃતેને એક દિવસ શિયાળ કે કૂતરાં ખાઇ જાય છે અથવા અગ્‍નિના હવાલે કરી દેવામાં આવશે, એટલે તેનાથી અસંગ બનીને વિચરણ કરવું.

જીવ જે શરીરને સુખી રાખવા અનેક પ્રકારની કામનાઓ અને કર્મ કરે છે તથા સ્‍ત્રી-પૂત્ર-ધન-દૌલત-ભૌતીક સં૫ત્તિ-સગાં વહાલાંનો વિસ્‍તાર કરીને તેના પાલન પોષણમાં લાગેલો રહે છે, ઘણી મુશ્‍કેલીઓ વેઠીને ધનનો સંચય કરે છે.આયુષ્‍ય પુરૂ થતાં જ શરીર નષ્‍ટ થઇ જાય છે અને વૃક્ષની જેમ બીજા શરીરના માટે બીજ આરોપીને બીજાઓના માટે ૫ણ દુઃખની વ્‍યવસ્‍થા કરીને જાય છે. 

જેમ ઘણી બધી સ્‍ત્રીઓ(૫ન્ત્‍નીઓ) એક પતિને પોતાની તરફ ખેંચે છે તેવી જ રીતે જીવને પાંચ જ્ઞાનેન્‍દ્રિયો અને પાંચ કર્મેન્‍દ્રિયો પોત પોતાના વિષયો તરફ ખેંચે છે.૫રમાત્‍માએ મનુષ્‍ય શરીરની રચના એવી બુધ્‍ધિથી કરી છે કેઃજે બ્રહ્મસાક્ષાત્‍કાર કરી શકે છે.જો કે આ મનુષ્‍ય શરીર અનિત્‍ય છે,પરંતુ તેનાથી ૫રમ પુરૂષાર્થની પ્રાપ્‍તિ ૫ણ થઇ શકે છે.મૃત્‍યુ તેનો દરેક ૫ળે પીછો કરી રહ્યું છે માટે અનેક જન્‍મો ૫છી મળેલો આ અત્‍યંત દુર્લભ મનુષ્‍ય જન્‍મ પામીને બુધ્‍ધિમાન પુરૂષોએ જેટલું બની શકે તેટલું વહેલું, મૃત્‍યુ ૫હેલાં મોક્ષ માટે પ્રયત્‍ન કરવો જોઇએ.વિષયભોગ તો અન્‍ય તમામ યોનિઓમાં પ્રાપ્‍ત થાય છે જ, પરંતુ મોક્ષ માટે ફક્ત મનુષ્‍ય જન્‍મ જ છે, માટે વિષયભોગોમાં અમૂલ્‍ય જીવન ખોવું ના જોઇએ. 

આ વિચારોથી મને જગતમાંથી વૈરાગ્‍ય થયો.મારા હૃદયમાં જ્ઞાન વિજ્ઞાનની જ્યોતિ જાગવા લાગી.હવે મને કશાયમાં આસક્તિ કે અહંકાર નથી.હવે હું સ્‍વછંદરૂ૫થી પૃથ્‍વી ઉ૫ર વિચરણ કરૂં છું.ફક્ત ગુરૂ પાસેથી જ્ઞાનની પ્રાપ્‍તિ કરી લેવા માત્રથી કોઇ એમ વિચારે કેઃ હું ભવસાગર પાર થઇ જઇશ તો તે મનુષ્‍યની મોટી ભૂલ છે, કારણ કેઃ પોતાની બુધ્‍ધિથી વિચાર કરીને પોતાના કર્મોથી તે જ્ઞાનમાર્ગને અ૫નાવવામાં ના આવે તો તે શિષ્‍ય ગુરૂકૃપાનો પાત્ર બની શકતો નથી.ઋષિઓએ એક જ અદ્વિતિય બ્રહ્મનું અનેક પ્રકારથી વર્ણન કર્યું છે. 

 

આમ, ગંભીર બુધ્‍ધિવાળા અવધૂત ગુરૂ દત્તાત્રેયે રાજા યદુને ઉ૫ર મુજબનો ઉ૫દેશ આપ્‍યો હતો. રાજા યદુ અવધૂત દત્તાત્રેયની આવી વાતો સાંભળીને તમામ આસક્તિઓથી છૂટકારો મેળવીને સમદર્શી બની ગયા, તેવી જ રીતે આ૫ણે ૫ણ તમામ આસક્તિઓનો ૫રીત્‍યાગ કરી સમદર્શી બનવાનું છે, આ માટે પ્રભુ ૫રમાત્‍મા આ૫ણે સૌને શક્તિ પ્રદાન કરે…..

Vinod Machhi photoસંકલનઃ
શ્રી વિનોદભાઇ મંગળભાઇ માછી (નિરંકારી)
મું.પોસ્ટઃ નવીવાડી,તા.શહેરા,જી.પંચમહાલ,
ફોનઃ ૦૯૭૨૬૧૬૬૦૭૫ (મો)
E-mail: vinodmachhi@gmail.com

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 
આજની પોસ્ટ ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર મોકલવા બદલ અમો શ્રી વિનોદભાઈ માછી (નિરંકારી) નાં અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.
 

 
બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વિનોદ માછી (નિરંકારી), વીણેલા મોતી | Leave a comment

આજના આધુનિક ગુરુઓ…

આજના આધુનિક ગુરુઓ…

 

 

 

guru

 

 

આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં જીવનને સમુધુર બનાવનાર ગુરુનું એક અલગ સ્થાન છે અને આપણા શાસ્ત્રોએ પણ વિવિધ રીતે ગુરુનો મહિમા દર્શાવ્યો છે.  આપણે જો પ્રાચીન ગ્રંથો અને શાસ્ત્રોનું અધ્યયન કરીએ તો આજે પણ ગુરુ મહિમા વિષેના તાર્કિક અને માર્મિક વર્ણન જાણવા મળે છે.  ગુરુ એ મૂળ શબ્દ ગુ+રુ એ બે શબ્દોથી મળેલો છે.  જેમાં ગુ અર્થાત અંધકાર અને રુ અર્થાત જે પ્રકાશનું કિરણ લાવે છે તે. આખા શબ્દનો અર્થ જે અંધકાર હટાવીને પ્રકાશની કિરણ લાવે છે તે ગુરુ છે.

 

ભગવાન રામ સીતાને કહે છે હું કેળવાયો છુ કારણ કે મારી ઉપર ગુરુ વશિષ્ઠનો પ્રેમાળ હસ્ત ફરતો હતો. જ્યારે સપ્તર્ષિઓના સદ્ગુણોને જોતાં ભગવાન શિવ પણ બોલી ઊઠે છે કે જે ગુરુ પાસે પહોંચતા જ બુધ્ધિ ગ્રહણશીલ બને છે, જે ગુરુના સહવાસમાં જતાં જ તેમનાથી છૂટા પડવાનું મન નથી થતું,  જે ગુરુની એક અમી ભરેલી દૃષ્ટિ શિષ્યોના મનહૃદયને નદીના નીર સમાન પવિત્ર કરી નાખે છે તેવા ગુરુનો મહિમા અપરંપાર છે.  મનુસ્મૃતિમાં કહ્યું છે કે જે અજ્ઞાનનું નિવારણ કરી ધર્મ તરફ દોરીને લઈજાય છે તે ગુરુ છે. ભગવાન કૃષ્ણ સાંદીપની ઋષિને કહે છે કે મને જે વિશ્વાસ દેવતાઓ મિષે છે તેનાથી અનેક ગણો વિશ્વાસ મને ગુરુશરણમાં,ગુરુચરણમાં અને ગુરુવાણીમાં છે.   હું જે આજે આગળ વધ્યો છુ અને જીવન વિષે જે કાંઇ જાણી શક્યો છુ તે સમસ્ત જ્ઞાન મારા ગુરુને કારણે છે.

 

ગુરુ શિષ્યની આજ પરંપરા આપણે ત્યાં પ્રાચીન યુગથી ચાલી આવે છે, જેનું મહત્વ કેવળ ગુરુદક્ષિણા સમર્પી  દેવાથી ઓછું નથી થતું.  અમેરિકન આર્મીમેનનું એક સૂત્ર છે કે એકવાર જે સોલ્જર થયો તે હંમેશા સોલ્જર જ રહે છે.  એક સામાન્ય સોલ્જરમાંથી તે વ્યક્તિ મેજર, લેફટન્ટ, જનરલ, ઓફિસર એમ બધી જ પદવી લેશે પણ તેની અંદરનો સોલ્જર ક્યારેય નહીં જાય.  જ્યાં જે આર્મીસ્કૂલમાંથી તે સોલ્જર થઈ બહાર નીકળ્યો છે તે સ્કૂલનો જ તે હંમેશા રહેશે.  ગુરુ માટે પણ કશુક એવું જ છે.  બાળક જે ગુરુ પાસેથી શિક્ષા લેશે તે ગુરુનો તે હંમેશા થઈ રહેશે.  તે બાળક આગળ જતાં મોટી હસ્તી પણ બનશે તો પણ તે પોતાના હૃદયની અંદર રહેલા વિદ્યાર્થીને કે ગુરુને ક્યારેય બહાર કાઢી નહીં શકે.

 

આથી જ આપણાં શાસ્ત્રો કહે છે જીવનને રસદર્શન કરાવનાર આ ગુરુઓનું મહત્વ કેવળ એક ગુરુપૂર્ણિમાનું નથી બલ્કે રોજેરોજ ગુરુના વિચારોને તેમની આપેલ શિક્ષાને આપણે આપણા જીવનમાં ઉતારી શકીએ તો ખરા અર્થમાં આપણે આપણા ગુરુનું સન્માન કરી શકીશું.  વળી આપણી ભારતીય સંસ્કૃતિમાં તો જીવનને સમુધુર બનાવનાર ગુરુનું એક અલગ જ સ્થાન છે.  આપણાં શાસ્ત્રોએ આપણા જીવનને સાચી દિશા ચિંધાડનાર આ ગુરુનું સ્મરણ કરાવવા માટે અષાઢ માસની પૂર્ણિમાને ગુરુચરણે ધરી છે.  ગુરુ પૂર્ણિમા વર્ષાઋતુના આરંભમાં આવે છે.  આ દિવસથી ચાર મહિના સુધી પરિવ્રાજક સંતો એક સ્થાન ઉપર સ્થિર થઈ જાય છે, (જેને આપણે ચતુર્માસ તરીકે ઓળખીએ છીએ) અને સમાજમાં ચારે તરફ જ્ઞાનની ગંગા વહાવે છે.  ઋતુશાસ્ત્ર અનુસાર આ ચતુર્માસ એ વર્ષનો સર્વોત્તમ અને સર્વોશ્રેષ્ઠ સમય માનવામાં આવ્યો છે. કારણ કે આ સમયમાં વધારે ગરમી નથી, કે વધારે ઠંડી નથી. બસ ચારે તરફ ગગન મેઘાચ્છાદિત વાદળોથી ઘેરાયેલું હોય, નાની નાની વર્ષાની લડીઑ ઝરી રહી હોય, ગુલાબી પવન લહેરાતો હોય તેવા સમયને અધ્યયન માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યો છે.

 

ઋષિવર ભૃગુ શિવપુરાણમાં કહે છે કે જે રીતે સૂર્યના તાપથી ગરમ થયેલ ધરતીને બરખાની લડીઓથી શીતળતા મળે છે તેમ ગુરુચરણમાં બેસેલા શિષ્યને જ્ઞાન, ભક્તિ, બુધ્ધિ, સિધ્ધી, શક્તિ, શાંતિ અને ધૈર્ય મળે છે.   આપણાં શાસ્ત્રોએ શિક્ષા પ્રદાન કરનાર અનેક ગુરુઓ વિષે જણાવેલ છે.   જેમાં માતા, પિતા, ગુરુ,વડીલજનો વગેરેનો સમાવેશ થાય છે પરંતુ આજનો સમય કહે છે કે સમય અને યુગ અનુસાર ગુરુ બદલાતા રહ્યા છે.  પ્રાચીન ગુરુ પરંપરાની સાથે અર્વાચીન નવી ગુરુ પરંપરાનો પણ ઉદ્ભવ થયો છે.  પણ અહીં પ્રશ્ન એ છે કે આપણે શું આપણાં એ નવા ગુરુઓને ઓળખી શક્યા છીએ ?  આદ્ય ગુરુશંકરાચાર્ય કહે છે કે એક લોઢાના ટુકડાને પારસમણિ સોનામાં ફેરવી શકે છે, પણ પોતાના સમાન પારસમણિ નથી બનાવી શકતો, પણ ગુરુનું તેજ, ગુરુનો હસ્ત અલગ હોય છે.  ગુરુ પોતાના સમસ્ત ગુરુત્વનો નિચોડ શિષ્યની અંદરપ્રસ્થાપિત કરે છે, જેથી કરીને ભવિષ્યમાં એક બીજો ઉત્તમ ગુરુ સમાજને માટે ઊભો થઈ શકે.

 

ઉપનિષદમાં કહ્યું છે કે જે ગુરુ પાસે શિષ્ય પોતાના દોષ ગણાવી શકે છે તે શિષ્ય તો મહાન છે, પણ  શિષ્યના દોષ જાણ્યા પછી જે ગુરુ પંક (કાદવ) સમાન શિષ્યને પંકજ (કમળનું ફૂલ) બનાવે છે તે ગુરુનું સ્થાન તો વિશ્વમાં કોઈ લઈ શકે તેમ નથી.   જે ગુરુનો મહિમા આપણે ત્યાં યુગોયુગોથી ગવાયેલ છે તે ગુરુ કેવા હોવા જોઈએ અને કેવા ગુરુ બનાવવા જોઈએ તે પ્રશ્ન હંમેશાથી રહ્યો છે.

 

પ્રથમ પ્રશ્નના જવાબમાં શ્રી પાડુંરંગ શાસ્ત્રી આઠવલે કહે છે કે પરમ પિતા બ્રહ્માની જેમ સદગુણોને જે સર્જે છે, ભગવાન વિષ્ણુની જેમ જે સદ્દવૃત્તિના પાલક બને છે અને ભગવાન ભોળાનાથની જેમ જે જીવોમાં રહેલા દુર્ગુણો અને ર્દુબુધ્ધિનો જે સંહાર કરે છે તેવા ગુરુ એ સાક્ષાત પરબ્રહ્મ સમાન છે.  જ્યારે બીજા પ્રશ્નના જવાબ શુકદેવજી શ્રીમદ્ ભાગવતમાં આપતા કહે છે કે જીવનમાં સુખ દુઃખ શું, જીવનનો શો સાર છે, ક્યાં માર્ગે જતાં જીવને સાચો રાહ મળે છે, આપણાંમાં રહેલા મોહ-માયાના વિષયોથી આપણને સાવચેત કરનાર,આપણામાં રહેલી ભૂલોને શોધી કાઢવા સતત તત્પર રહે તેવા ગુરુ આપના જીવનમાં હોવા જોઈએ, અને જ્યારે આવા ગુરુનો સાથ હોય ત્યારે તે શિષ્યનું અવશ્ય કલ્યાણ થાય છે.  એક સમય એવો હતો કે જ્યારે નદીને કિનારે વસેલ આશ્રમમાં વૃક્ષોની છાયામાં ગુરુઓ શિષ્યોને જ્ઞાન આપતા હતાં, પણ આજે સમય બદલાયો છે.  આજની ભાષામાં પૂછીએ તો ગુરુ કોણ છે ?  તો તેના કદાચ અનેક જવાબો મળી આવશે.  પરંતુ  સમય અનુસાર આજનાં યુગમાં,  આપણા આ ગુરુઓ બદલાઈ ગયા છે તો ચાલો આજે આપણે આપણા એ આજના આધુનિક ગુરુઓને મળીએ.

 

આજના ગુરુમાં જે સૌ પ્રથમ આવે છે તે છે આપણું ઘર.  આપણાં ઘરમાં રહેલા પ્રત્યેક બાળકો અને પ્રત્યેક વડીલો, કુટુંબમાં રહેલ એક એક વ્યક્તિ તે આધુનિક ગુરુના પ્રથમ ચરણમાં આવે છે.  એક સમય હતો કે આપણે ત્યાં વડીલો જ ગુરુનું સ્થાન દીપાવતા હતા તેથી કહેતા કે માતા દેવ, પિતા દેવ, દેવ આખોયે સમાજ.  આ વાત આજે પણ પ્રાચીન સમય જેટલી જ સાચી છે.  માતા-પિતા ક્યારેય બાળકનું ખરાબ ઈચ્છે જ નહીં તેથી તેઓ પોતાની સમજણ મુજબ બાળકને સારા-ખરાબ વચ્ચેનો ભેદ સમજાવતા જાય છે, ઘરમાં રહેલા વડીલો પણ આ કાર્યમાં મદદ કરે છે.  આથી એમ કહી શકાય કે આપણું ઘર અને કુટુંબ એ આપણાં પ્રથમ ગુરુ છે.

 

આપણા બીજા ગુરુ તે આપણા ઘરની આસપાસનું વાતાવરણ છે.  મોટા થતાં બાળકો પોતાના કુટુંબ પાસેથી તો જીવનના પાઠ શીખે જ છે પણ એજ કુટુંબ જે નથી શીખવાડી શકતું તે વસ્તુતઃ આપણે આપણા વાતાવરણમાંથી શીખી જઈએ છીએ.  ભલે કહેવાય કે પહેલો તે સગો પાડોશી, પણ આ પાડોશી પાસેથી તેની ભાષા ઉપરથી, તેના વિચાર અને વ્યવહાર ઉપરથી આપણે ઘણી વાતો શીખી જઈએ છીએ.  જેમાં સારી અને ખરાબ બંને બાબતો રહેલી છે તેથી જ સંગ તેવો રંગની કહેવત પડેલી છે.

 

આપણા જીવનમાં ત્રીજા ગુરુ તે આપણા સંજોગો છે.  આ સારા અને ખરાબ સંજોગો આપણને વિવિધ પાઠ શીખવતા જાય છે.

 

આપણા ચોથા ગુરુ તે બાળકો છે.   મને બરાબર યાદ છે કે નાનપણમાં મારી મમ્મી મને હંમેશા કહેતી કે મોટા સાથે રહીએ તો મોટી અને નાના સાથે રહીએ તો નાની બુધ્ધિ આવે.  પણ આજના સમય મુજબ આ વાતનું કોઈ તાત્પર્ય રહ્યું નથી.   હું મારા જીવનની ઘણી બધી વાતોને મારા બાળકોની પાસેથી શીખી છુ. આથી મારુ માનવું છે કે આ બાળકો જ આજે આપણને ઘણું બધુ શીખવી જાય છે.  એક યુગલ જ્યારે પ્રથમવાર માતા-પિતા બને છે તે જ દિવસથી તેમના જીવનનો મોટો પાઠ ચાલુ થઈ જાય છે.  પછી જેમ જેમ બાળક માતા-પિતા પાસેથી શીખે છે તેમ માતા-પિતા પણ બાળકો પાસેથી કશું ને કશું શીખતા જ રહે છે.  પણ એટલું ખરું કે બાળક પાસેથી નવું શીખવા માટે માબાપે પોતાનો મોટા હોવાના અહંને સાઈડમાં મૂકી દે તો તેમના આ બાળકો રૂપી ગુરુઓ પાસેથી ઘણુંબધુ શીખી શકે છે.

 

આપણા પાંચમા ગુરુ તે કોમ્પ્યુટર અને ઇન્ટરનેટ છે.  નવા જમાનાનોઆ ઇન્ટરનેટ ગુરુ અને યુઝર શિષ્યના સંબંધને ક્યારેય શાંતિથી નિહાળ્યો છે ?  આજે ઇન્ટરનેટ એ એક એવું માધ્યમ છે જેના દ્વારા આપણે શિક્ષણ અને સાયન્સથી માંડીને અનેક વસ્તુઓ શીખીએ છીએ.  આમાં ક્યારેક એવું પણ બને છે કે ઈન્ટરનેટ ગુરુ અને યુઝર શિષ્ય ક્યારેય પ્રત્યક્ષ મળતા નથી તેમ છતાં પણ આ વિશ્વ આખો દિવસ આપની સાથે ચાલે છે.   ટૂંકમાં કહીએ તો આ વિશ્વ પણ વાતાવરણની જેમ જ હોય છે.  આ બંને તત્ત્વો આપણને સારાખોટાનો ભેદ તો શીખવે છે, સાથે સાથે આપણા આધ્યાત્મિક, નૈતિક, સામાજિક માનસિક, આધિભૌતિક, રાજનૈતિક સમસ્યાઓને પણ હલ કરી શકે છે અને આપણને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપી શકે છે ,પણ તેમ છતાં આ આજના સર્વે ગુરુઓ પાસેથી આપણે શું શીખી શકીએ છીએ તે આપણા ઉપર છે.

 

 

अज्ञान तिमिरान् धस्य ज्ञानाम् जन शलाक्य
चक्षु रुन् मिलीतम् येन तस्मै श्री गुरुवे नमः

 

 

પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

CopyRight :  ISBN-10:1500299901

 

 

આજની પોસ્ટ ‘દાદીમા ની પોટલી’ પર મોકલી પ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા બદલ અમો  સુશ્રી  પૂર્વી મોદી મલકાણ (યુએસએ) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

You can  contact /follow us on :

 
twitter a/c : @dadimanipotli

 
facebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, પૂર્વી મલકાણ (યુ એસ એ), વીણેલા મોતી | 1 Comment