ચાલો મા નર્મદાની પરિક્રમાએ  …

ચાલો મા નર્મદાની પરિક્રમાએ  …

  • આત્મકૃષ્ણ મહારાજ

 

 
NARMDA.1
 

 

नर्मद्दा शर्मदा लोके पुरारिपददा मता |

ये सेवन्ते नरा भक्त्याते न यान्ति पुनभॅवन्  ||

(અક્ષર ગીતા – રંગ અવધૂત)

 

 
NARMDA.2
 

 

નર્મદાતટવાસી પૂ. શ્રી રંગ અવધૂત મહારાજે સ્વપ્રણીત ગ્રંથ ‘અક્ષરગીતા’ માં સાચું કહ્યું છે કે મા નર્મદા આ લોકમાં શાંતિ તથા પરલોકમાં શિવલોક દેનારી મનાય છે.  જે મનુષ્યો ભક્તિપૂર્વક તેનું સેવન કરે છે, તેમનો પુનર્જન્મ થતો નથી.

 

મા નર્મદા પરમ મહિમામયી અને સર્વતીર્થ શિરોમણિ છે.  તેના અપૂર્વ મહિમાનું ગાન કરતા પ્રાચીન –અર્વાચીન અનેક ગ્રંથો ઉપલબ્ધ છે.  ઋષિમુનિપ્રણીત અનેક પુરાણોમાંથી સ્કંદ પુરાણ તથા વાયુપુરાણમાં તેના ‘રેવાખંડ’ નામે અલગ વિભાગ્ છે.  આમ તો મા નર્મદાની યશોગાથા શતપથ બ્રાહ્મણ, વશિષ્ઠ સંહિતા, બૃહત સંહિતા, રામાયણ, મહાભારત ઉપરાંત સ્કંદ, વિષ્ણુ, મત્સ્ય, વરાહ, પદ્મ, કૂર્મ, બ્રહ્મ, વાયુ, અગ્નિ, માર્કંડેય, બૃહન્નારદીય, શિવ, વામન, ક્લિક, શ્રીમદ્દ ભાગવત, દેવી આદિ પુરાણોમાં ઓછા-વત્તા પ્રમાણમાં વર્ણવેલી જોવા મળે છે.  નર્મદાની ઉત્પત્તિ વિશે કલ્પભેદથી અનેક કથાઓ પુરાણોમાંથી મળી આવે છે.

 

૧.  પ્રાચીન કથાનુસાર સૃષ્ટિના આરંભે શિવજીએ કરેલા તાંડવ નૃત્યુ સમયે તેમને થયેલા પ્રસ્વેદ – પરસેવામાંથી નર્મદા ઉત્પન્ન થઇ અને તે બ્રહ્મલોકમાં રહેવા માંડી.  પૃથ્વીલોકમાં તે સમયે કોઈ નદી ન હતી.  દેવતાઓએ શિવજીને પ્રાર્થના કરી કે નર્મદાને સર્વલોકના કલ્યાણ માટે પૃથ્વી પર મોકલો.  શિવજીએ સંમતિ આપીને પૂછ્યું :  બ્રહ્મલોક્માંથી પૃથ્વીલોક પર ઘસી રહેલા નર્મદાના વેગીલા પ્રવાહને ઝીલશે કોણ ?  ત્યારે વિન્ધ્યપર્વતના પુત્ર મેકલપર્વતને નર્મદાને ધારણ કરવા તૈયારી બતાવી.  ભગવાન શિવની આજ્ઞાથી નર્મદાએ મેકલપર્વત પર અવતરણ કર્યું.  આથી જ તેનું એક નામ ‘મેકલકન્યા’  તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.  આ મેકલ પર્વતને જ ત્રિકુટાચળ, રુક્ષ આદિ કહેવામાં આવે છે.  હાલ પણ નર્મદા ઉત્પત્તિસ્થાન મોકલપર્વત પર સ્થિત અમરકંટકમાં જ છે. 

 

૨.  અન્ય કથા પ્રમાણે વનવાસ સમયે પાંડવો અમરકંટક આવ્યા અને માર્કંડેય આશ્રમમાં મહામુનિનાં દર્શન-વંદન કરી ભગવતી નર્મદાની ઉત્પત્તિ વિશે યુધિષ્ઠિરે પ્રશ્ન પૂછ્યો.  માર્કંડેય ઋષિએ આ વિશે વાયુપુરાણમાં વર્ણવાયેલા શિવજી અને વાયુદેવના સંવાદનું સ્મરણ કરતાં જે કથા વર્ણવી તે આ પ્રમાણે છે.

 

આદિ સત્યયુગમાં ભગવાન શિવે સર્વે પ્રાણીઓથી અર્દશ્ય રહીને ઋક્ષ પર્વત વિન્ધ્યાચલ પર દશહજાર વર્ષ સુધી ઘોર તપસ્યા કરી.  તે સમયે શિવજીના દેહમાંથી શ્વેતરંગનો સ્વેદ નીકળવા માંડ્યો, અને પર્વત પર વહેવા માંડ્યો.  તેમાંથી એક સર્વાંગ સુંદર કન્યા ઉત્પન્ન થઇ.  એ કન્યાએ શિવજીની સામે જ એક પગ પે ઊભા રહી ઘોર તપશ્ચર્યા આદરી.  આ તપથી પ્રસન્ન થયેલા શિવજીએ તેને વરદાન માંગવા કહ્યું.  પરમ તપસ્વિની તે કન્યાએ ભગવાન શંકરને વંદન કરી વરદાન માંગ્યા-

 

 
NARMDA.3
 

 

૧.  પૃથ્વીલોક પર હું અમર થાઉં.

૨.  મારા જલમાં સ્નાન કરનાર જીવોનાં સમસ્ત પાપો નાશ પામે.

૩.  ભારતના ઉત્તરભાગમાં વહેતી ભાગીરથી ગંગાની જેમ હું દક્ષિણ ભાગની પરમ પવિત્ર નદી બનું.

૪.  પૃથ્વીનાં સમસ્ત તીર્થોના સ્નાનનું ફળ મારા જળમાં સ્નાનમાત્રથી જીવોને પ્રાપ્ત થાય.

૫.  મારા દર્શનમાત્રથી પ્રાણી મુક્ત થાય, અને

૬.  મારા જળનો સ્પર્શ થવાથી જ્ કંકર શંકર થાય.

 

 
amarkantak-narmada
 

 

આશુતોષ ભગવાન શંકરે ‘તથાસ્તુ’  કહી ઉપરોક્ત વરદાનો ઉપરાંત એક વધુ વરદાન આપતાં કહ્યું :  તારા ઉત્તરતટે વસતા સત્કર્મશીલ મનુષ્યો મારા લોકને અને દક્ષિણતટે રહેનારા પિતૃલોકને પ્રાપ્ત થશે.  હવે તું વિન્ધ્યાચલ પર પ્રગટ થઇ સમસ્ત લોકનું કલ્યાણ કર.  પછી તે કન્યા વિન્ધ્યપર્વત પર જઈ પ્રગટ થઇ. તેનું પરમ સુંદર સ્વરૂપ તથા ગતિ અદ્દભુત હતાં.  આથી સર્વ દેવો તથા તથા દાનવો મોહ પામ્યા તથા તેની સાથે અલગન કરવા ઉત્સુક થયા.  ભાગવ સન શિવજીને પ્રાર્થના કરતાં તેમણે કહ્યું :  તમારામાં જે શક્તિશાળી હોય તે તેની સાથે લગ્ન કરે.પરંતુ તે પહેલાં તેને શોધી લાવો. અનેક રૂપોમાં અહીં – તહીં ઘડીમાં દેખાતી, ઘડીમાં અર્દશ્ય થઈ જતી તેને કોઈ શોધી શક્યું નહીં.આમ એક હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી ક્રીડા કરવાને કારણે તે કન્યાનું નામ ‘नर्म क्रीडा ददाति ईति नर्मदा’  પડ્યું.  નર્મદાની આ લીલા જોઈને શિવજીએ પાર્વતીને કહ્યું :  ‘આ દેવ –દાનવો મૂએખ છે તેઓ આદિશક્તિને પ્રાપ્ત કરવા ઈચ્છે છે.  શિવજીના કથનથી પ્રસન્ન થયેલી નર્મદા શિવ સન્મુખ પ્રગટ થઇ.  ભગવાન શિવે તેને અનેક વરદાનો આપી સમુદ્રને અપર્ણ કરી.  નર્મદા શીવ્કાન્યા હોવાથી તેના પિતાના નામ સાથે જ તેના નામનો ઉચ્ચાર મહામંત્રની જેમ કરવામાં આવે છે.  નર્મદ હર, નર્મદે હર.

 

 

નર્મદા પરિક્રમા – પદ્ધતિ, પ્રકાર અને અન્ય માહિતી  …

 

 
narmda parikrama
 

 

‘नर्मदायै नम: प्रात: नर्मदायै नमो निशि |

नमस्ते नर्मदे देवी ! त्राहि मां भवसागरात् ||

 

માનવજીવનનું ધ્યેય ઈશ્વરપ્રાપ્તિ અથવા જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્તિ મેળવી તે છે.  શાસ્ત્રો અને સંતોએ તે માટે જપ-તપ, યોગ યોગાદિ અનેક સાધનો પ્રબોધ્યાં છે.  ઉપનિષદોમાં તાપને બ્રહ્મ કહેલ છે.  ‘तपो ब्रह्म’.  તપશ્ચર્યાથી સર્વ કાંઈ સિદ્ધ કરી શકાય છે.  મા નર્મદા ભગવાન શિવની દ્રવિભૂત સાક્ષાત્ કૃપા છે.  પ્રાચીનકાળથી તેના ઉભયતટે અનેક દેવી-દેવતાઓ તથા સાધુ-સંતોએ તપ કર્યા છે.  નર્મદાના ઉત્તર અને દક્ષિણતટ પર આવેલાં સમસ્ત તીર્થો આ રીતે તપ:સ્થલીઓ છે.  તપનો સામાન્ય અર્થ છે – સહન કરવું તે.  મનુષ્યજીવનમાં અનુભવાતાં અનેક દ્વન્દ્વો સુખ-દુઃખ, માન-અપમાન, હર્ષ-શોક, હાનિ-લાભ, ઠંડી-ગરમી, ભૂખ – તરસ આદિની ચિંતા કે વિલાપ કર્યા સિવાય મનની સમતા જાળવી આત્મકલ્યાણની ભાવનાથી સહન કરવાં તે તપશ્ચર્યા છે.

 

નર્મદા પરિક્રમા તપશ્ચર્યા છે.  તે કોઈ સાહસયાત્રા નથી કે નથી પર્યટન યા સહેલગાહ.  પરિક્રમા દરમિયાન ડગલે ને પગલે ઉપર દર્શાવેલાં અનેક દ્વન્દ્વોનો સામનો યાત્રિકને કરવો પડે છે.  આ સર્વ સમયે એક માત્ર મા નર્મદાનું અવલંબન જ યાત્રિકના ધ્યેયની સિદ્ધિનું કારક છે.  પરિક્રમા સાધકના જીવન ઘડતરનો અમૂલ્ય અવસર તથા ઈશ્વરાનુભૂતિનું પ્રબળ સાધન છે.  આથી જ પૂ. શ્રી રંગઅવધૂત મહારાજ ઘણીવાર કહેતા કે ‘ભગવાનમાં શ્રદ્ધા ન બેસતી હોય અને છતાં પરમાત્માની ઝાંખી કરવાની લગની લાગી હોય તો નીકળી પાડો પૂર્ણ જિજ્ઞાસાની શ્રદ્ધાવંત હેસિયતથી મા નર્મદાની પરિક્રમાએ;  અને જુઓ શું અનુભવ થાય છે !!’  સાચે જ, પરિક્રમા એક એવો કિમ્યો છે જેનાથી ભૌતિક રીતે દુખી જીવનરૂપી લોઢું આધ્યાત્મિક આનંદનું સુવર્ણ બની જાય છે.

 

પરિક્રમા ઉપાસનાનું એક અંગ છે તથા અનુષ્ઠાનની સમાપ્તિનું પણ સૂચક છે.  મંદિરોમાં આરતી તથા સ્તુતિ-વંદના કરી લીધા પછી પરિક્રમા કરીને પ્રસાદ ગ્રહણ કરવાનો વિધિ છે.  પરિક્રમાથી જન્મજન્માંતરોમાં થયેલાં પાપો નાશ પામે છે.

 

यानि कानि च पापानि जन्मान्तरकृतानि च |

तानि तानि प्रणश्यन्तु प्रदक्षिणा पदे पदे ||

 

ભારત દેશની સમસ્ત નદીઓમાં સાત નદીઓ ગંગા, યમુના, ગોદાવરી, સરસ્વતી, નર્મદા, સિંધુ અને કાવેરીને પવિત્રમ ગણવામાં આવી છે.  પરંતુ પરિક્રમા માત્ર મા નર્મદાજીની જ કરવામાં આવે છે,  જે તેમની વિશેષ મહત્તાની સૂચક છે.  માતા-પિતા, દેવમંદિર, યજ્ઞભૂમિ, તીર્થક્ષેત્ર, ગ્રામ, નાગર આદિની પરિક્રમાનું શાસ્ત્રોમાં વિધાન છે.  આ સર્વમાં નર્મદા પરિક્રમા સહુથી મોટી અને વિકટ છે.  મનુષ્યની સર્વ પ્રકારની સહનશક્તિની તેમાં કસોટી થાય છે જે એક રીતે તપશ્ચર્યા જ છે.  કહ્યું ઓઅન છે   ‘नर्मदा तटे तप: कुर्यात्’  નર્મદાતટે કરેલું તપ તત્કાળ સિદ્ધ થાય છે કારણ કે આગળ જણાવ્યું તેમ મા નર્મદા સ્વયં સાક્ષાત્ કૃપા છે.  કૃપાનો કિનારો એટલે જ કલ્પવલ્લી.

 

પરિક્રમા અને તેના પ્રકાર :

 

આપણે જેની પરિક્રમા કરવાની હોય તેને આપણા જમણા હાથ તરફ રાખી તેની આજુબાજુ ગોળ-ગોળ ફરવાની ક્રિયાને પરિક્રમા અથવા પ્રદક્ષિણા કહેવાય.  પ્રદક્ષિણા સમાહિત ચિત્તે મંત્રજપ અથવા ભગવાનનું નામ લેતાં-લેતાં ધીમે ધીમે કરવી જોઈએ.  સગર્ભા સ્ત્રી જેમ ગર્ભસ્થ શિશુનું ધ્યન રાખી ઝડપથી ચાલતી કે દોડતી નથી તેમ પરિક્રમામાં પણ અંતર્યામી ઈશ્વરનું સતત સ્મરણ કરતાં સાધારણ ગતિથી ચાલવું જોઈએ.  આમ ઇષ્ટદેવનાં ધ્યાન-ચિંતન સહિત શાંતભાવથી થતી પરિક્રમા જ સાધના છે.

 

પરિક્રમા અનેક રીતે કરી શકાય છે.  પગે ચાલીને, દંડવત્ કરતાં કરતાં, આળોટતાં આળોટતાં અને વાહન દ્વારા.  આ સર્વમાં ખુલ્લા પગે ચાલીને કરવામાં આવતી પરિક્રમા જ શ્રેષ્ઠ છે;  કારણ કે તેમાં બંને તટનાં સમગ્ર તીર્થો-સંગમોમાં યાત્રી જઈ શકે છે અને સ્નાન, દર્શન, પૂજન કરી શકે છે.

 

દંડ્વતી પરિક્રમા કે આળોટતાં આળોટતાં થતી પરિક્રમા વિકટ તપશ્ચર્યા જરૂર છે.  પરંતુ તેમાં મા નર્મદાનું સાંનિધ્ય છોડીને ઉપરના માર્ગે જવું પડતું હોવાથી નિત્ય નર્મદા સ્નાન, તીર્થ દર્શન આદિ થઇ શકતાં નથી.

 

વાહન દ્વારા થતી પરિક્રમામાં પણ માત્ર મુખ્ય મુખ્ય તીર્થોનાં દર્શન આદિ કરી શકાય છે.  વૃદ્ધ, રોગી, અશક્ત જે ચાલીને પરિક્રમા ન કરી શકે તે વાહન પણ કરે તો પરિક્રમા ન કરવા કરતાં ચઢિયાતું જરૂર છે જ.

 

સમય :

 

પતિતપાવની મા નર્મદાના બંને તટ પર અનેક તીર્થો, દેવ મંદિરો, અને નદી સંગમો આવેલાં છે.  પરિક્રમાને ઉપાસના તરીકે સ્વીકારીને સાધક નિષ્ઠાપૂર્વક નિત્ય નર્મદા સ્નાન, દેવપૂજન, જપ-તપ કરતાં પરિક્રમા કરે તે જ સર્વોત્તમ છે.  શાસ્ત્રાનુસાર કેટલા દિવસ ક્યાં તીર્થોમાં નિવાસ કરવો, વર્ષાઋતુના ચાર મહિના કોઈ એક સ્થળે સ્થિર થવું આદિને ધ્યાનમાં રાખી સમગ્ર પરિક્રમા ત્રણ વર્ષ, ત્રણ મહિના અને ત્ર દિવસમાં પૂર્ણ કરવી જોઈએ.

 

પોતાની માન્યતાની પૂર્તિ અર્થે સકામભાવથી પરિક્રમા કરનારા પોતાની અનુકૂળતા મુજબ તેથી ઓછા સમયમાં પણ પરિક્રમા કરી શકે છે.  કવચિત્ કોઈ વીર સાધક પોતાના જપ-તપ અનુષ્ઠાનની સિદ્ધિ અર્થે માત્ર એકસો આઠ દિવસમાં પણ પરિક્રમા કરતા હોય છે.  કોઈ કોઈ સાધક બારવર્ષ પરિક્રમા કરવાનું વ્રત પણ લેતા હોય છે.  તેઓ નર્મદા તટના પ્રસિદ્ધ પવિત્રતમ સ્થાનોની શિદ્ધભૂમિમાં જપ – તપ – ધ્યાન માટે લાંબો સમય નિવાસ કરતાં કરતાં શાંતિથી આગળ વધતા હોય છે.

 

માર્ગ :

 

સામાન્ય રીતે નર્મદાના કિનારે કિનારે જ સાધકે ચાલવાનું છે.  કિનારાનો માર્ગ કવચિત્ એકદમ સરળ અને લીલા ઘાસથી છવાયેલો મખમલી હોય છે, તો કવચિત્ પથ્થરો, કહ્ડકો, કાંકરા – કાંકરીથી ભરપૂર;  અને રેતીનાં લાંબા લાંબા ભાઠાં તો અનેક ઓળંગવા પડે જ.  માર્ગમાં અનેક ઝરણાં તથા નાની મોટી નદીઓ અને નાળાં પાર ઉતારવાનાં હોય છે.  ઊંચા ઊંચા ટેકરાઓની ચઢ=ઉત્તર પણ ખરી જ.  જ્યારે કિનારાનો માર્ગ જંગલ-ઝાડીથી દુર્ગમ બની જાય યા કિનારે ચાલી શકાય તેવી પગદંડી પણ ન હોય ત્યારે ઉપરના માર્ગે આગળ વધવાનું હોય છે.  છતાં આ માર્ગ પણ સરળ તો નથી જ.  જંગલ-ઝાડીમાં ભૂલા પડવાનો સંભવ ખરો જ.  અલબત્ત, મા નર્મદા સર્વ સ્થળે, સર્વ સમયે તેના આશ્ચ્રિતની અચૂક સંભાળ રાખે છે.  એવો પ્રત્યેક પરિક્રમા કરનારનો અનુભવ છે.  માર્ગમાં ગોખરું – કાંટા વગેરેથી તથા નદી-નાળામાં ચીકણા કાદવથી બચીને સાવધાનીપૂર્વક ચાલવાનું હોય છે.  લક્કડકોટનું જંગલ અને શૂલપાણિની ઝાડીની યાત્રા ખરેખર વિકટ છે.  આ સમગ્ર પરિક્રમા કોઈ પણ પ્રકારના વાહનના ઉપયોગ કર્યા સિવાય ખુલ્લા પગે માત્ર ચાલીને જ કરવામાં ખરી કસોટી તથા સાચી તપશ્ચર્યા છે.

 

ધર્મશાળા – સદાવ્રત :

 

નર્મદા પરિક્રમા સેંકડો વર્ષોથી ચાલતી આવી છે ને હજારો વ્યક્તિઓ તે કરતા રહ્યા છે.  તેમની સુવિધા માટે બંને તટનાં અનેક ગામો-નગરોમાં સુખી-દાતા-ગૃહસ્થો તરફથી તથા સંત-સાધુઓના આશ્રમોમાં નિવાસ અને ભિક્ષાનો પ્રબંધ કરવામાં આવેલો છે.  લગભગ પ્રત્યેક સ્થળે મુકામ માટે કાચી યા પાકી ધર્મશાળા બાંધેલી છે.  મધ્યપ્રદેશનાં ગામોમાં કિનારા પર કવચિત્ પાકી ધર્મશાળા જોવા મળે છે.  સામાન્ય રીતે માટી-કરાંઠાની બનાવેલી કુટિ જ હોય છે અથવા ક્યાંક ઉપર પતરાં છાયેલી ઓરડી હોય છે.  તેમાં અન્ય કોઈ સુવિધા – પાણી કે પ્રકાશની હોતી નથી.  જ્યાં તે પણ ન હોય ત્યાં કોઈ મંદિરમાં યા તેના ઓટલા પર અથવા ગામના સરપંચ – પટેલ કે બ્રાહ્મણના ઘેર નિવાસ કરવાનો હોય છે.  જંગલપ્રદેશમાં ભીલોની ટાપરી અથવા ખુલ્લામાં રહેવું પડે.  કવચિત્ નર્મદાતટે રેતીના ભાઠામાં ખુલ્લા આકાશ નીચે પણ પરમાનંદ માણી શકાય.  અલબત્ત, નદી તટે મગર કે પાણી પીવા આવતાં વન્ય પશુઓથી સાવધાન રહેવું પડે.  તદ્દન નિર્જન અને એકાંત સ્થળે નિવાસ કરવો હિતાવહ નથી.

 

જ્યાં સદાવ્રત હોય છે ત્યાંથી ‘નર્મદે હર’ કહી ભિક્ષા માંગતા સામાન્ય રીતે કાચી ભિક્ષાસામગ્રી મળે છે.  મોટે ભાગે ઘઉં, બાજરી, જુવાર કે મકાઈનો લોટ તથા તુવેર, મગ, ચણા કે  મસુરની દાળ તથા મીઠાનો ગાંગડો ને આખાં સૂકા મરચાં મળતાં હોય છે.  કવચિત્ ચોખા, ગોળ પણ મળી શકે.  કિનારાનાં ગામોમાં આવતી દુકાનોમાંથી ચા, ખાંડ, અગરબત્તી, ચણા, ગોળ જેવી વસ્તુઓ પણ અપાય છે.  જે સ્થળે મોટા આશ્રમ કે મંદિર હોય ત્યાં અન્નક્ષેત્રમાંથી ભોજન પણ મળી જાય.  કવચિત્ ગામના કોઈ સદ્દગૃહસ્થ આદરપૂર્વક પોતાના ઘેર લઇ જઈને જમાડે પણ ખરા.  ટૂંકમાં, નર્મદામૈયા ક્યારેય કોઇપણ યાત્રિકને ભૂખ્યો રાખતી નથી.  સ્વયં ભીક્ષા ન રાંધનાર સંન્યાસીને સર્વત્ર તૈયાર ભિક્ષા પણ મળી જાય છે.  મધ્યપ્રદેશમાં નર્મદાતટનાં ગામડાઓની વસ્તી ગરીબ જરૂર છે પણ તેમના હૃદય વિશાળ છે.

 

પરિક્રમાનું સ્વરૂપ :

 

સામાન્ય રીતે નર્મદાતટના કોઈ પણ સ્થળેથી પરિક્રમાનો આરંભ થઇ શકે છે.  મા નર્મદાને જમણા હાથે રાખીને આગળ વધી સમગ્ર પ્રવાહની ચારેબાજુ ગોળ ફરીને જ્યાંથી પરિક્રમા શરૂ કરી હોય ત્યાં આવતાં પરિક્રમા પૂર્ણ થઇ ગણાય.  માર્ગમાં ક્યાંય મા નર્મદાના પ્રવાહનું ઉલ્લંઘન થવું ન જોઈએ.  જો નર્મદાપ્રવાહ ઓળંગી જવાય તો પરિક્રમા ખંડિત થઇ ગણાય.  સામાન્ય રીતે છેક ઉપરના પ્રદેશમાં ખાસ કરીને ભીમકુંડથી અમરકંટક સુધીમાં મા નર્મદાનો પ્રવાહપટ ખીણ થઇ જતો હોવાથી તેને અન્ય નદી યા નાડું સમજી ઓળંગી જવાનો ડર રહે છે માટે તે પ્રદેશમાં સાવધાન રહેવું જરૂરી છે.

 

સકામ પરિક્રમા :

 

કેટલાક માણસો આર્થિક ઉન્નતી, સંતાનપ્રાપ્તિ, રોગમુક્તિ અથવા અન્ય કોઈ કામનાની પૂર્તિ અર્થે પરિક્રમાની માન્યતા રાખતા હોય છે.  કામના પૂર્તિ અર્થે અથવા કામના પૂર્ણ થયા બાદ પરિક્રમા કરવામાં આવે છે.  આ પ્રકારના યાત્રિકો માત્ર પરિક્રમા કરતા હોય છે.  તીર્થોનાં દર્શન, સંગમ સ્નાન કરતાં નથી કે અન્ય વિધિ-નિષેધો પાડતા હોતા નથી.  કવચિત્ રેલ્વે યા મોટર જેવાં વાહનનો ઉપયોગ પણ કરી લેતા હોય છે.  પરિક્રમામાં સકામ યાત્રીઓ વિશેષ હોય છે.

 

નિષ્કામ પરિક્રમા :

 

મા નર્મદાની પ્રસન્નતા અને કૃપાપ્રાપ્તિ અર્થે નિષ્કામ ભાવે પરિક્રમા કરનારાઓમાં મુખ્યત્વે વિતરાગી સાધુઓ, સંન્યાસીઓ અથવા કોઈક સાધક યા સત્પુરુષો હોય છે.  તેઓ મા નર્મદાની સાથે સાથે સમસ્ત તીર્થોની યાત્રા, દર્શન-પૂજન-જપ-તપ આદિ કરતાં હોય છે.  જો કે તેઓની સંખ્યા અલ્પ હોય છે.

 

નર્મદા પરિક્રમાની સામાન્ય પદ્ધતિ એવી હોય છે કે મા નર્મદાના સમગ્ર પ્રવાહની આજુબાજુ ગોળાકારે ફરવું.  દા.ત. અમરકંટકથી પરિક્રમા આરંભ કરી પ્રથમ દક્ષિણતટે ચાલીને રેવા -સાગરસંગમે પહોંચવું.  નવ દ્વારા સાગર પાર કરી ઉત્તરતટનો માર્ગ પકડીને અમરકંટક પહોંચી પરિક્રમા પૂર્ણ કરવી.  જે સ્થાનો પ્રવાહમાં બેટ સ્વરૂપે હોય ત્યાં જઈ શકાય નહિ.  ઓંમકારેશ્વરનું સ્થાન બેટ સ્વરૂપે હોવાથી પરિક્રમા પૂર્ણ થયા પછી ત્યાં જઈને દર્શન-પૂજન આદિ કરતાં પરિક્રમા સંપૂર્ણ થઇ ગણાય.  (પરિક્રમા દરમિયાન ઓમકારેશ્વર મંદિરના દર્શન કરવા જઈ શકાતું નથી.)

 

કેટલાક યાત્રીઓ રેવા-સાગરસંગમેથી પાર ઉતરતા નથી.  જેમ શિવમંદિરમાં પરિક્રમા કરતાં શિવનિર્માલ્ય જલધારાને ઓળંગાય નહિ તેમ મા નર્મદાના પ્રવાહને અહીં રેવા-સાગરસંગમે પણ ન ઓળંગાતાં ત્યાંથી પાછા વળે છે.  આ પરિક્રમા બે રીતે થાય છે. –

 

(૧)    રેવા – સાગરસંગમ ઉત્તરતટેથી પરિક્રમા આરંભી અમરકંટક થઈને દક્ષિણતટે રેવા-સાગરસંગમે પહોંચી પૂર્ણ કરવી.

 

(૨)    અમરકંટકથી પરિક્રમા આરંભી દક્ષિણતટે રેવા-સાગરસંગમે પહોંચી ત્યાંથી પાછા વળી અમરકંટક આવવું.  અહીંથી આગળ વધી ઉત્તરતટે રેવા=સાગરસંગમે પહોંચી, ત્યાંથી વળીને મૂળ આરંભસ્થાન અમરકંટકે આવતાં પરિક્રમા પૂર્ણ થાય.  આમાં બેવડી પરિક્રમા થાય છે.  પરંતુ એક રીતે આ ‘પ્રદક્ષિણા’ ન કહેવાય.  કારણ કે મા નર્મદા સમગ્ર પરિક્રમા દરમ્યાન દક્ષિણ હસ્તે (જમણા હાથે) રહેતા નથી.  રેવા- સાગરસંગમથી પાચા વળતાં મા નર્મદા ડાબા હાથે રહે છે.  કવચિત્ કોઈ અ પ્રકારની પરિક્રમા કરતાં હોય છે ખરા.

મા નર્મદાના એક જ તટ પર સળંગ ન ચાલતાં ક્યારેક સામા તટે પણ જઈને તીર્થદર્શન યા સંગમસ્નાન કરવાની પદ્ધતિથી થતી પરિક્રમા હનુમત્ પરિક્રમા છે.  પરંતુ પરિક્રમાની જે વ્યાખ્યા છે તે અનુસાર આને પરિક્રમા જ ન કહેવાય.

 

પરિક્રમાના મુખ્ય નિયમ મા નર્મદાના પ્રવાહનું ક્યાંયે ઉલ્લંઘન ન કરવું – નું જ તેમાં પાલન થતું નથી.  સહેલાણીઓ આ રીતે યાત્રા કરી શકે છે.  મા નર્મદાના ઉત્તર કે દક્ષિણતટના કોઈ પણ સ્થળેથી પરિક્રમા શરૂ કરી શકાય છે.  પરંતુ ઉદ્ગમસ્થાન અમરકંટક, રેવા-સાગરસંગમ, કટિસ્થાન નેમાવર અને નાભિસ્થાન ઓમકારેશ્વરથી પરિક્રમાનો આરંભ ઉત્તમ માન્યા છે. (કેટલાક માટે નેમાવર નાભિસ્થાન છે.)

 

(નર્મદેહર અન્નક્ષેત્ર, તિલકવાડા આશ્રમવાસી આત્મકૃષ્ણ મહારજની ‘ચાલો મા નર્મદાની પરિક્રમાએ…’ પુસ્તકમાંથી સાભાર.)

 

 

(રાજ. ૦૨-૧૧/(૧૫-૧૯/૪૯૯-૫૦૩)

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ઘર આંગણું ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી | Leave a comment

આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ શા માટે આવશ્યક છે ? …

અતિચેતન અનુભૂતિનું લક્ષ્ય ….

  • સ્વામી યતિશ્વરાનંદ

 

 

 

આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ શા માટે આવશ્યક છે ? …

 

 
quote.1
 

 

જ્યારે આપણે પોતાની ભીતરના ઊંડાણથી અવલોકન કરીએ છીએ ત્યારે એ જાણીને આશ્ચર્ય થાય છે કે આપણે પોતે પોતાની જાતથી જેમાં વસીએ છીએ એવા આ જગતથી તેમજ આપણા સંપર્કસંબંધમાં આવનારા લોકોથી અત્યંત અસંતુષ્ટ છીએ.  આ અસંતોષ તણાવ અને દ્વન્દ્વ્ ઊભાં કરે છે.  આ બધાં આજના જગતમાં વધતાં જાય છે.  અસ્વભાવિક તણાવ અને દ્વન્દ્વ્ મન અને દેહને રોગી બનાવે છે.  આપણા બાહ્ય જીવનની સ્થિતમાંથી કોઈ પણ કારણે ઉત્પન્ન થયેલ અસંતોષ અંતર્દ્વન્દ્વ્ ઊભાં કરે છે અને એને પરિણામે દેહ તથા મન અસ્વસ્થ બની જાય છે.  એ વખતે આપણું જીવન નિરર્થક અને લક્ષ્યવિહોણું લાગે છે.  એટલું જ્ નહિ પણ જ્યારે આપણે પોતાનાથી અસંતુષ્ટ બનીએ છીએ ત્યારે બીજામાં શાંતિને બદલે અશાંતિ ઊભી કરીએ છીએ.  શારીરિક રોગોની જેમ માનસિક રોગ પણ ચેપી બની શકે છે.

 

સંભવત: આપણને ઉચિત કાર્ય મળી રહે, પણ આપણો ભાવ એમનાં પ્રત્યે બરાબર ન્ હોય, આવી સ્થિતમાં આપણે પોતાના કર્મ પ્રત્યે નવા દ્રષ્ટિકોણનો વિકાસ કરવો જોઈએ.  અથવા સમ્ભવત આપણે એવાં કાર્ય કરતા હોઈએ કે જેમાં આપણી વિશેષ ક્ષમતાઓનો સદુપયોગ ન થતો હોય ત્યારે આપણે હતાશ બની જઈએ છીએ.  આ નિરાશા વિચિત્ર અને મોટે ભાગે હાનિકારક આચરણને ઊભું કરે છે.  કદાચ આપણે બીજા પર વધારે આશ્રિત છીએ કે પછી આપણે પોતાની ચારે બાજુએ શત્રુઓની કલ્પના કરીએ છીએ અને એ કાલ્પનિક શત્રુઓ સાથે લડવામાં પોતાની શકિત વાપરી નાખીએ છીએ અને કલ્પના-જગતમાં રહેવા માંડીએ છીએ.  માનસિક રોગોનું સૌથી ખરાબ લક્ષણ છે- પોતાની જાતને તિરસ્કારવી અને જ્યારે દેખાય છે ત્યારે જીવન  અત્યંત દુઃખદાયી બની જાય છે.

 

હવે આનો ઉપાય શો ?  આ બધી સમસ્યાઓ વિશે શું કરવું જોઈએ?

 

સુબુધ્ધિવાળા મનોવૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે સુચારુ જીવનયાપન માટેના કોઈ લક્ષ્યનું નિર્ધારણ કરતા પહેલાં આપનામાં પોતાના સ્વભાવ વિશેની ઊંડી સમજ હોવી જોઈએ.  પોતાના પ્રત્યેની માન્યતાને બદલવાથી આપણે પોતાની જાતને પરિવર્તિત કરી શકીએ છીએ અને આ નવો દ્રષ્ટિકોણ સ્વભાવિક રૂપે આપણી ઊર્જાઓને નવી દિશા આપતાં પહેલાં જ્ ઊભો થઇ શકે છે.  આપણા વિશેના દ્રષ્ટિકોણમાં પરિવર્તન કેવી રીતે કરવું ?

 

મનોવિજ્ઞાનીકો કહે છે કે માનોવિશ્લેષ્ણ દ્વારા આ કરી શકાય.  આપણે મનોવૈજ્ઞાનિકો દ્વારા પોતાનું પરીક્ષણ કરાવવું જોઈએ.  એ ચતુરાઈથી પ્રશ્નો દ્વારા આપણા વ્યક્તિત્વના ઊંડાણને શોધવાનો, આપણી છુપાયેલી મનોગ્રંથિઓને પ્રગટ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે.  સાથે ને સાથે આપણામાં ગડબડ ક્યાં છે એ પણ બતાવી દે છે.  સિદ્ધાંત: આ પદ્ધતિ ઠીક લાગે છે અને ઘણા લોકોને આવા મનોવિશ્લેષણથી ખરેખર થોડો ફાયદો પણ થાય છે.  આમ છતાં પણ એની સીમા એ વાતમાં છે કે મનોવૈજ્ઞાનિક બીજા વિશેના જ્ઞાન માટે એની આ જાણકારી સામાન્ય રીતે ઘણી ઓછી હોય છે.

 

પોતાનાં બધાં સંશોધનો સાથે પણ પાશ્ચાત્ય મનોવૈજ્ઞાનિકો માનવના સ્વરૂપની ગહનતાને સમજવામાં સફળ રહ્યા નથી.  આ વાતની એમણે નિ:સંદેહ જાણકારી મેળવી છે કે માનવનું ચેતનમન એક અધિક વિશાળ અચેતન મન દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે અને ચેતન તથા અચેતન મનની ગતિવિધિઓમાં કેટલીયે વાર મેળ ખાતો નથી.  ચેતન મનમાં ઉચ્ચ પ્રેરણાઓ હોય છે. પરંતુ અચેતન મન નિમ્નતર વાસનાઓથી પૂર્ણ હોઈ શકે.  અચેતન પ્રેરણાઓ ચેતન ચિંતન અને ક્રિયાઓની વિરોધી હોઈ શકે છે.  પરંતુ પાશ્ચાત્ય મનોવૈજ્ઞાનિક ચેતન અને અચેતન મનની વચ્ચે સમરસતા સ્થાપિત કરવાના ઉપાયો શોધવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.  મોટા ભાગના વૈજ્ઞાનિકો પોતાના રોગીઓને અચેતન મનની આવશ્યકતાઓને પૂરી કરવાની સલાહ આપે છે.  કેટલાક લોકોમાં આને લીધે માનસિક તણાવ દૂર થઇ શકે છે.  પણ એ સ્થાયી નથી હોતું; ઊલટાનું વધારે નુકશાનકારક પણ નીવડી શકે છે.

 

અહીં હિંદુ યોગપદ્ધતિની ઉપયોગીતા છે.  યોગનો પ્રારંભ સર્વ પ્રથમ અચેતન મનને શુધ્ધ કરીને તેને ચેતન મનની સાથે સમરસ બનાવવાથી થાય છે.  આ કોઈ કૃત્રિમ કે બનાવટી શુદ્ધિકરણ નથી.  પવિત્રતા આપણું વાસ્તવિક સ્વરૂપ છે.  એ માનવના આત્માનું સાચું સ્વરૂપ છે.  હિંદુધર્મે ઘણા કાળ પહેલાં માનવના વ્યક્તિત્વના ઉચ્ચતર આયામ અર્થાત્ અતિચેતન અવસ્થાની ભાળ કાઢી હતી.  અતિચેતન અવસ્થા આપણને પોતાના વાસ્તવિક મહાન આત્માનું જ્ઞાન આપે છે. તે પરમાત્માના પ્રકાશને પ્રતિબિંબિત કરે છે.  એ પ્રકાશ દ્વારા આપણા અચેતન મનના અંધકારમય કક્ષોને પ્રકાશિત કરવા જોઈએ, ત્યારે અચેતન મન શુધ્ધ બને છે, ત્યારે એ ચેતન મન અને તેની આકાંક્ષાઓ સાથે સહયોગ કરે છે.  એટલે અંતર્દ્વન્દ્વ સંઘર્ષ અને માનસિક તણાવ દૂર થઇ જાય છે.  તેથી અતિચેતનની ખોજ આંતરિક શાંતિ અને સામંજસ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે સૌથી વધારે મહત્વપૂર્ણ છે.  અતિચેતન અવસ્થાની શોધ એ પ્રથમ આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ છે.  એ જ્ ચેતન અને અચેતનની વચ્ચે સમરસતા ઊભી કરે છે.  આપણને પૂર્ણ વ્યક્તિત્વની, પૂર્ણ સ્વરૂપની પુન: પ્રાપ્તિ થાય છે.

 

આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ આપણને અતિચેતન અવસ્થાનું જ્ઞાન જ્ આપે છે એવું નથી; પરંતુ તે આપણા અચેતન મનની સમસ્યાઓને ઉકેલી  નાંખે છે.  આપણી કેટલીક સમસ્યાઓ અચેતન મનમાં છુપાયેલી ગ્રંથિઓની કારણે ઊભી થાય છે.  કેટલાક લોકોમાં અને એમાંય ખાસ કરીને યૌવનના પ્રારંભકાળમાં કામ સંઘર્ષનું કારણ બની શકે છે.  પરંતુ માનવના જીવનમાં એની ભૂમિકાને વધુ મહત્વ આપવું નિશ્ચિત રૂપે ખોટું છે, આવું ફ્રોઇડે કર્યું હતું.

 

બીજા પર પ્રભુત્વ સ્થાપિત કરવાની માનવની પ્રબળ પ્રકૃતિ કેટલાક લોકોમાં આ દ્વન્દ્વોનું કારણ બની શકે છે.  પરંતુ તેની ભૂમિકાને વધુ પડતું મહત્વ આપીને એ માનવની બધી સમસ્યાઓ માટે દોષી ઠરાવવા જેમ ડૉ. હેડલરે પોતાના મનોવૈજ્ઞાનિક દર્શનમાં કર્યું છે તે અવશ્ય ખોટું જ્ છે.  કહેવાતા ભૌતિકવાદી પશ્ચિમના દેશોમાં લાંબા સમય સુધીના રોકાણ વખતે મારી એવા અનેક લોકો સાથે મુલાકાત થઇ કે જે આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિની ભૂખવાળા હતા.  એમની સમસ્યાઓ મોટે ભાગે આધ્યાત્મિક હતી.  એમાંથી અનેક સામાન્ય જીવનમાં સુખો અને સંઘબદ્ધ ધર્મની રૂઢિવાદી વાતોથી અસંતુષ્ટ હતા.  તેઓ ઉચ્ચતર અનુભૂતિ, ઉચ્ચતર જીવનપદ્ધતિને શોધી રહ્યા હતા.

 

મનોવૈજ્ઞાનિક ડૉ. કાર્લ યુંગ માનવની આધ્યાત્મિક આવશ્યકતાઓને સમજાવનારા સૌથી પહેલી વ્યક્તિઓમાંના એક હતા.  તેમણે દર્શાવ્યું કે આધુનિક માનવ આત્માની ખોજમાં લાગ્યો રહેલ છે..  પરંતુ એમની રચનાઓમાંથી આટલું સ્પષ્ટપણે જાણવા મળે છે કે સ્વયં ડૉ. યુંગે પોતાના આત્માને ઓળખ્યો ન હતો.  હું એમને સ્વિટર્ઝ્લેન્ડમાં મળ્યો અને મેં પોતાનાં કેટલાક પુસ્તકો ભેટ આપ્યાં હતાં.  એમણે મને અચેતન મન વિશે વાતો કરી.  એમણે કહ્યું કે હિંદુઓ જેને અચેતનાવસ્થા કહે છે તે અચેતનની અંતર્ગત છે.  આ એક અજબનો સિદ્ધાંત છે.  વસ્તુત: હકીકત તો સાવ ઊલટી છે.  સામાન્ય રીતે આપણે વિચારીએ છીએ કે દેહ બધાથી બાહ્ય વસ્તુ છે, મન એની ભીતર છે અને આત્મા તો અંતરત્મ છે.  આપણે આ ક્રમને પલટાવી દેવો જોઈએ.  આત્મા અનંત સર્વવ્યાપી ચૈતન્ય છે, મન એની ભીતર છે એનીયે અંદર છે સ્થૂળદેહ.  તે સિમિત તેમજ સૌથી ઓછો વ્યાપક છે.  અતિચેતન અત્યારે પણ આપણા માટે અજ્ઞાત છે, એનો અર્થ એ નથી કે તે મનોવૈજ્ઞાનિકોનું અચેતન મન છે.  સાધના દ્વારા તેની પ્રાપ્તિ કરી શકાય છે, તે શાંતિ અને આનંદનું સ્ત્રોત છે.  સૌથી મોટી વાત એ છે કે માનવને પૂર્ણતા અને પરમની ઉપલબ્ધિ એ જ અર્પે છે.

 

ડૉ. યુંગ માનવોને અંતર્મુખી અને બહિર્મુખી એ બે શ્રેણીઓમાં વહેંચવા માટે વિખ્યાત છે.  અંતર્મુખી વ્યક્તિ આત્મનિંદા કરે છે અને બેઠો બેઠો વિચાર્યા કરે છે; મોટા ભાગના પોતાના મનના જ્ વૈયકિતક જગતમાં જીવે છે.  બહિર્મુખી વ્યક્તિ બાહ્ય વ્યવહારિક જગતમાં પ્રવૃત રહે છે.  એને માટે બાહ્યજગતનું કર્મક્ષેત્ર સાચું અને વાસ્તવિક હોય છે.  આ બંને પ્રકારના માણસો એકબીજાથી સાવ ભિન્ન તો નથી.  આપણે પોતાની ભીતર આ બંનેને જોઈ શકીએ છીએ.  વેદાંતમાં કર્મયોગી, ભક્ત, અને જ્ઞાનીની વાત કહી છે.  પરંતુ આ વિભાજન જળ-અભેદ્ય કે પૂર્ણ નથી.  આપણા બધામાં આ બધા અંશો વિદ્યમાન છે.  આપણે પોતાની વિભિન્ન પ્રવૃત્તિઓમાં સામંજસ્ય લાવવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.  તાલીમ દ્વારા આપણે પોતાના સ્વભાવમાં રહેલ આ બંનેથી પર જઈ શકીએ છીએ.  આ રીતે આપણે ક્રમ કરી શકીએ છીએ, ચિંતન અને કર્મમાં વિચારશીલ અને યુક્તિપૂર્ણ બની શકીએ છીએ.  પરંતુ એને માટે સંયોજક શક્તિના રૂપે તીવ્ર આધ્યાત્મિક પીપાસા હોવી જોઈએ.

 

‘માનસિક તણાવથી મુક્ત’  – ‘રિલીઝ ફોર્મ નર્વસ ટેન્સન’ નામના એક પુસ્તકમાં એના લેખક ડૉ. ડેવિડ હેરોલ્ડ ફિંક તણાવને દૂર કરવાનો એક સકારત્મક ઉપાય બતાવે છે.  તેઓ કહે છે કે પહેલાં માથું અને ગરદન, ત્યાર પછી ઘૂંટણ અને પગ, છાતી, હાથ, આંખની પાંપણો વગેરે શરીરના બધાં અવયવોને ઢીલા કરતાં જાઓ; ટુકડે ટુકડે કરેલ આ તણાવને દૂર કરવાના પ્રયાસથી થોડોઘણો લાભ તો મળે જ્ છે.  પરંતુ આપણા આચાર્યો આપણને દર્શાવે છે કે આત્મવિશ્લેષણ અને ધ્યાન દ્વારા આપણે પોતાના સમગ્ર વ્યક્તિત્વ પર નિયંત્રણ રાખવાનું શીખી શકીએ છીએ.  પોતાના અંગોને એક પછી એક શિથિલ કરવાની સરખામણીમાં માનસિક તણાવને દૂર કરવાનો આ કંઈક વધુ પ્રભાવશાળી અને દીર્ધસ્થાયી ઉપાય છે.

 

જ્યારે આપણે ઉચિત પ્રશિક્ષણ દ્વારા મનને કાબૂમાં રાખીને આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ કરી શકીએ છીએ ત્યારે એક એક અંગથી પોતાને કષ્ટપૂર્વક મુક્ત કરવાની કઈ આવશ્યકતા ?  વળી આ પદ્ધતિ શું એક જ્ વખતમાં આપણને તણાવથી મુક્ત કરી દેશે ખરી ?

 

મને એક લોભિયાની વાર્તા યાદ આવે છે.  એ લોભિયો મોતની પથારીમાં પડ્યો હતો.  એક પાદરી એની ‘ત્રાણ’ એટલે કે મુક્તિ કરવા આવ્યો હતો.  એ વ્યક્તિ લોભી હોવાને લીધે પાદરીએ નિર્ણય કર્યો કે તે એક એક અંગની મુક્તિ કરશે અને પ્રત્યેક રક્ષિત અંગ માટે પૈસા વસુલ કરશે.  અંતે જ્યારે એ પાદરી એ માંસના જમણા પગ સુધી પહોંચ્યો ત્યારે પાદરીએ વિચાર્યું : ‘હવે આની પાસેથી હું મોટી રકમ વસુલ કરીશ.  કારણ કે એના પછી તો એ મારા હાથમાંથી નીકળી જશે.’  એટલે એણે પેલા લોભિયાને ઊંચા અવાજે કહ્યું :  ‘હવે હું તારા જમણા પગ માટે એક મોટી રકમની માગણી કરવાનો છું.’  લોભિયો બરાબર હિસાબી બુદ્ધિવાળો હતો, એટલે મરણાસન્ન બનેલ એણે પોતાની બધી શક્તિ એકઠી કરીને કહ્યું :  ‘પણ પાદરીજી, એતો લાકડાનો પગ છે.’  ધર્માચાર્યો માનવના એકએક અંગની રક્ષા માટે ભલે ને ગમે તે કહે પણ સાચા આધ્યાત્મિક આચાર્ય પાસે મુક્તિનો એક ઘણો પ્રભાવશાળી ઉપાય છે.  પરમાત્માની સાક્ષાત અનુભૂતિ કરીને આત્માની મુક્તિનો આ આદર્શ જ્ એ ઉપાય છે.  આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ સમગ્ર વ્યક્તિત્વનું પરિવર્તન કરી દે છે.  ગહનશાંતિ અને આનંદથી આત્મા પૂર્ણ બની જાય છે અને શરીર-મન સંપૂર્ણ રીતે તણાવરહિત થઇ જાય છે.

 

 

(રા.જ. ૦૨-૧૧/(૧૨-૧૪/૪૯૬-૯૮)

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી | Leave a comment

જેમણે મિલ માલિકની દીકરીને ટયૂશન આપવાની ના પાડી દીધી …

જેમણે મિલ માલિકની દીકરીને ટયૂશન આપવાની ના પાડી દીધી  … (કભીકભી) …

 

 

આજે એક શિક્ષકની વાત. એમનું નામઃ નાનકરામ ચત્રભુજ શર્મા. રાજસ્થાનના બાડમેર ખાતે તા. ૧૩-૧૨-૧૯૨૭ના રોજ બ્રાહ્મણકુળમાં તેમનો જન્મ થયો. પિતાને અમદાવાદ ખાતે અસારવા બેઠકમાં પૂજારીની નોકરી મળતાં પરિવાર અમદાવાદ આવ્યું. ઘરમાં લાઈટ ના હોઈ રસ્તા પર લાઈટના થાંભલા નીચે બેસી અભ્યાસ કર્યો. બી.એ., બી.એડ્. કર્યા બાદ અમદાવાદની રાજસ્થાન હિન્દી હાઈસ્કૂલમાં પ્રિન્સિપાલ તરીકે નોકરી મળી. સ્કૂલમાં બધા તેમને’સાહેબ’ કહેતા.

 

 
TEACHER CHATRABHUJ SHARMA
 

 

અસારવા બેઠકની ચાલીમાં એક રુમમાં રહેતા પગારથી જ ઘર ચલાવતા. ઘરમાં બેસવા માટે ખુરશી પણ નહોતી. લોકો કહેતા પણ ખરા કે સાહેબ તમારે ત્યાં મોટા મોટા મહેમાનો આવે છે, ખુરશીઓ તો વસાવો. તેઓ કહેતા કે “પગારથી ઘર ચાલે છે. બીજુ વસાવવા માટે બીજા પ્રયત્નો કરવા પડે, જે મારે નથી કરવા.” રાજસ્થાન હિન્દી હાઈસ્કૂલ ચાલુ કરી ત્યારે એક બંગલામાં ચાલુ થઈ હતી. ફક્ત ૪૦ વિદ્યાર્થીઓથી ચાલુ કરી હતી. પહેલા સત્રથી જ છોકરાઓએ ગુજરાત એસ.એસ.સી. બોર્ડમાં સન્માનિત સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યા. રાજસ્થાન હિન્દી હાઈસ્કૂલની આજે વિશાળ બિલ્ડિંગ છે. આજે પણ એ વિદ્યાર્થીઓ જ્યારે સ્કૂલ પાસેથી પસાર થાય છે ત્યારે એમના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ “આ સ્કૂલ અમે માથે ઈંટો ઊંચકીને બનાવી છે” તેમ કહી ગર્વ લે છે. સ્કૂલના એકએક વિદ્યાર્થીને તેઓ નામથી ઓળખતા. એમની ખૂબી જોઈ ઉપનામ પણ આપતા. સ્કૂલમાં કોઈ વિદ્યાર્થી સતત ગેરહાજર રહે તો એના ઘેર પહોંચી જતા. એની સમસ્યાનું નિરાકરણ કરી એની સ્કૂલ પડવા દેતા નહીં. ગરીબ વિદ્યાર્થીઓને ચોપડીઓ અને ક્યારેક ક્યારેક તો પોતાના ખિસ્સાના પૈસાથી મદદ કરતા. સ્કૂલમાં એક તેજસ્વી વિધાર્થીની સતત અઠવાડિયાથી ગેરહાજર હતી. એમની પાસે સાઈકલ હતી. સાઈકલ લઈને વિધાર્થીનીના ઘેર પહોંચી ગયા. સાહેબને જોઈને વિધાર્થીની એમને વળગીને ચોંધાર આસુએ રડવા લાગી. એને સાંત્વના આપી. એના પિતાને સ્કૂલ નહીં મોકલવાનું અને રડવાનું કારણ પૂછયું, તો એના પિતાએ કહ્યું કે, “સાહેબ હું એક મિલ મજૂર છું. મિલમાં વિવિંગ ખાતામાં કામ કરું છું. મને ટી.બી. થઈ ગયો છે. મારી પાસે દવાઓના જ પૈસા નથી તો છોકરીને ભણાવું ક્યાંથી?”  એમણે કહ્યું તમે ચિંતા કરશો નહીં. તમારી દીકરીને સ્કૂલે મોકલો એની ભણવાની ફીની તથા તમામ વ્યવસ્થાઓ થઈ જશે. એ છોકરીને પિતાએ ભણવા મોકલી. છોકરી ભણીને ગુજરાત એસ.એસ.સી. બોર્ડમાં ગુજરાત અને અમદાવાદમાં નંબર લાવી. આગળ એને મેડિકલમાં પ્રવેશ મળ્યો. એ ડોક્ટર બની. મોટી થઈ એટલે એના લગ્ન માટે માંગા આવવા માંડયા. છોકરી કહેતી સાહેબ જ્યાં કહેશે ત્યાં લગ્ન કરીશ. એક પાઈલોટનો સંબંધ આવ્યો પરંતુ છોકરાના લક્ષણ અને ચાલઢાલ જોઈ સાહેબે ના પાડી તો એ સંબંધ નામંજૂર કર્યો. એક વખત સાહેબ બહારગામ ગયા હતા. એક સરસ સંબંધ આવ્યો. છોકરો ભારત સરકારના નેવી ડિપાર્ટમેન્ટમાં મોટો ઓફિસર હતો. છ મહિના સ્વદેશમાં રહેવાનું અને છ મહિના પરદેશ ફરવાનું. છોકરીના ઘરવાળાઓએ હા પાડી દીધી. સાહેબ આવ્યા એમને જાણ કરવામાં આવી. હા પાડી એટલે લગ્ન થઈ ગયા. છ મહિનામાં વર્લ્ડ ટૂર કરી આવી. સાહેબના ઘરવાળાઓ માટે કંઈકને કંઈક ભેટ લેતી આવી. થોડાક સમય પછી ઈન્દોરથી કાગળ આવ્યો. છોકરીએ આપઘાત કરી લીધો. છોકરો દેશ- પરદેશ ફરતો એટલે બધી જ રીતે ખરાબ હતો. સાહેબ નાના બાળકની જેમ રડયા. તેમણે કહ્યું, “મારી તાલીમમાં કંઈક કચાશ રહી ગઈ. આપઘાત કાયરતા છે, એ દીકરી આપણને જાણ કરી શકતી હતી. બધું કહી શકતી હતી”. એ ઘટના પછી તેઓ પોતાના કોઈ વિદ્યાર્થી કે વિધાર્થીનીના લગ્નમાં જતા નહીં. જવું પડે તો મીઠાઈ ખાતા નહીં.

 

એક વિદ્યાર્થી ભણવામાં ખૂબ જ હોંશિયાર, ચમનપુરાના એકદમ પછાત વિસ્તારમાં રહેતો. પિતા ચવાણાની લારી ચલાવતા. વિદ્યાર્થીની હિલચાલ ઉપરથી સાહેબને ખ્યાલ આવ્યો કે છોકરાનું ભણવામાં મન લાગતું નથી. તો રોજ એના ઘરે જવા લાગયા. ખબર પડી કે છોકરો અસામાજિક તત્ત્વોની સંગતમાં પડી ગયો છે. રોજ સાહેબ વિદ્યાર્થીને શોધવા નીકળતા. સાઈકલ ઉપર શોધીને ઘરે લાવતા. એનું મન ભણવામાં વાળ્યું. આજે એ અમદાવાદનો મોટો નામી ડોક્ટર છે. રાજસ્થાન હિન્દી હાઈસ્કૂલમાંથી ભણેલા કેટલાય મોટા મોટા ઉદ્યોગપતિ, ડોક્ટરો, એન્જિનિયરો, વકીલો, સીઆઈ ઓફિસર, પોલીસ ઓફિસર થયા. એક વિદ્યાર્થી ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં જજ બન્યો.

 

આટલી બધી જરૂરિયાતો છતાં કોઈ દિવસ પોતાના સિદ્ધાંતો સાથે સમાધાન કર્યું નહી. એ જમાનામાં ખૂબ જ ઓછી મોટર કાર હતી. એક દિવસ રાતે એક એમ્બેસેડર કાર આવી એમની પતરાવાળી ઓરડી સામે આવી ઊભી રહી. એમાંથી એક મિલ માલિક ઉતર્યા. તેઓ તેમની દીકરીનું ટયૂશન કરાવવા માટે એમને લેવા આવ્યા હતા. મોટર કાર જોઈ શર્માજીનો નાનો દીકરાએ પણ સાથે જવાની જીદ કરી. સાહેબે ના પાડી છતાં દીકરો ન માન્યો. મિલ માલિકે કહ્યું ” તે ભલે આવતો. પાછો ગાડીમાં મૂકી જઈશું.” તેઓ તેમના પુત્ર સાથે મિલ માલિકના શાહીબાગ ખાતેના બંગલે ગયા. એમના દિવાનખંડમાં સામ સામી દીવાલો પર બે કબાટ હતા. એ બંનેમાં અરીસા લાગ્યા હતા. એટલે સામસામે વચ્ચે ઊભા રહેનારના અસંખ્ય પ્રતિબિંબ દેખાતા. મિલ માલિકે કહ્યું “શર્માજી તમે મારી દીકરીનું ટયૂશન આપો.” પરંતુ શર્માજીનો સિદ્ધાંત હતો કે શિક્ષક ટયૂશન ન કરી શકે. મિલ માલિકે આચાર્ય શર્માજીને તેમની દીકરીને ટયૂશન બદલ જોઈએ એટલી ફી આપવાની ઓફર કરી. તે દરમિયાન આચાર્ય શર્માજીનો પુત્ર બે અરીસાઓની વચ્ચે ઊભો હતો. એણે પાછળથી ફાટેલી ચડ્ડી પહેરેલી હતી. અરીસાઓેમાં ફાટેલી ચડ્ડીના અસંખ્ય પ્રતિબિંબ દેખાતા હતા. મિલમાલિકનો ટયૂશન માટે જબરદસ્ત આગ્રહ હતો. છતાં તેમણે વિનમ્રતાપૂર્વક ના પાડી અને કહ્યું કે “ટયૂશન તો નહીં કરી શકુ. પરંતુ હા, તમારી દીકરીને સ્કૂલ છુટી ગયા પછી સ્કૂલમાં જ હું ચોક્કસ ભણાવીશ. એને કહેજો રોજ સ્કૂલ છૂટે પછી મારી ઓફિસમાં અડધો કલાક આવી જાય. હું તેને વિના મૂલ્યે ભણાવીશ.” અને તેમને મિલ માલિકને ઘેર જઈ ટયૂશન ના કર્યું તે ના જ કર્યું.

 

સ્કૂલની પ્રગતિ થવા લાગી એટલે શિક્ષકો પણ વધારવા લાગ્યા. ઈન્ટરવ્યુ પણ એ જ લેતા. એક દિવસ એક શિક્ષક ઈન્ટરવ્યૂના આગલા દિવસે ફળોના ટોપલા સાથે રૃ. ૨૫,૦૦૦ લઈ ઘરે આવી ગયા. સાહેબ ગુસ્સે થઈ તમારી હિંમત કેવી રીતે થઈ આ કરવાનું કહી એમને વિદાય કર્યા. શિક્ષક ગભરાઈ ગયા. હવે તો નોકરી મળતી હશે તો પણ નહીં મળે એમ સમજવા લાગ્યા. બીજા દિવસે ઈન્ટરવ્યૂમાં આવ્યા.  બધા જ ઉમેદવારોમાં તેઓ ખૂબ જ કાબેલ અને યોગ્ય હતા. એમને એમના આશ્ચર્ય વચ્ચ પસંદ કર્યા. એે શિક્ષક ફરી ઘરે આવ્યા. તેમણે સાહેબને પૂછયું, સાહેબ મેં આટલી મોટી ભૂલ કરી હતી છતાં તમે મને પસંદ કર્યો ” ત્યારે તેમણે કહ્યું “તમે તમારા કામ માટે બધી જ રીતે યોગ્ય હતા એટલે તમને પસંદ કર્યા. તમારી લાયકાત સ્કૂલના છોકરાઓને ભણાવવામાં કરજો. સંસ્થા ઊંચી આવે એવું કામ કરજો.” શિક્ષકની આંખોમાં પાણી આવી ગયા.

 

એમણે એક પટાવાળો રાખ્યો. એની આદતો ખરાબ. એ પટાવાળો જુગારની લતે ચઢી ગયો હતો. સ્કૂલમાં ટાઈમ થઈ જાય તો પણ નોકરી આવે નહીં. પ્રિન્સિપાલ શર્મા સાહેબને ખબર પડી એ રોજ સાઈકલ લઈ એને જુગારના અડ્ડાઓ ઉપર શોધવા જાય એને પકડી લાવે. સ્કૂલમાં કામ કરાવે. જ્યારે પગારનો દિવસ આવે એટલે પગાર પણ એને સાથે રાખી પોતે લઈ લેતા અને ઘરે જઈ એની પત્નીના હાથમાં આપતા. સ્ટાફ કહેતો ‘સાહેબ આ શું કરો છો’, તો કહેતા કે “આ તો મૂરખ છે. જુગારમાં પગાર હારી જાય તો એના ઘરમાં નાના નાના બાળકો ખાશે શું ?” પટાવાળો સુધરી ગયો. આજે એેનું ઘર આબાદ છે.

 

રાત્રે ઘરે જતા એટલે જમીને આજુબાજુની અભણ મહિલાઓને ભેગી કરતા. એમને ભણાવતા. સ્ત્રી સાક્ષરતાના એ સમયમાં તેઓ હિમાયતી હતા. એમના લગ્ન મધ્યપ્રદેશના અંતરિયાળ ગામમાં થયા હતા. એમના પત્ની અભણ હતા. પત્નીને ઘેર ભણાવ્યાં અને તેમને ભાગ્વ્દ્દ્ગીભગવદ્દગીતા વાંચતા કર્યા.

 

એમણે ૧૯૬૨થી ૩૧-૫-૧૯૮૫ સુધી સ્કૂલમાં કામ કર્યું. પછી નિવૃત્ત થયા. પગાર આવતો બંધ થયો. બેંક બેલેન્સ તો હતું નહીં. એમને એમ હતું કે નોકરી ચાલે છે એટલે દાળ-રોટી ચાલે છે. નિવૃત્ત થયા પછી પેન્શન ગ્રેજ્યુઈટીના કાગળોમાં કંઈક ભૂલ થઈ ગઈ અને એમનું બધું જ અટકી ગયું. ખૂબ જ પ્રયત્નો કરવા છતાં એમને એક પણ પૈસો મળ્યો નહીં. હવે પૈસાની તંગી દેખાવા લાગી. ઘરમાં ખાવાના સાંસા પડવા લાગ્યા. તંગીને કારણે ચંપલ લાવવાના પણ પૈસા નહોતા. જાતે ચંપલ સીવીને ચલાવવા લાગ્યા. કપડાં લાવવાના પૈસા રહ્યા નહીં. બનિયાન અને કપડાં ફાટી ગયા તો જાતે સીવીને ચલાવવા લાગ્યા. પણ હિંમત હાર્યા નહીં. ચોપડી લખવાની ચાલુ કરી. બહારનું થોડું થોડું ભાષાંતરનું કામ લાવી કરવા લાગ્યા. એ આશામાં કે સરકારમાંથી પેન્શન અને ગ્રેજ્યુઈટી આવશે એટલે બધું સરખું થઈ જશે. દરમિયાન તેઓ બીમાર પડયા. દવા કરાવવા માટે પૈસા નહોતા. કિડની કાઢી નાખવી પડે તેમ હતી. તેમનો જ વિદ્યાર્થી કે જે હવે ડોક્ટર હતો તેણે ઓપરેશન કરી કિડની કાઢી નાખી. ડોક્ટર પૈસા લેવાની ના પાડતા હતા. પરંતુ શર્માજીએ ડોક્ટરને એક રૃપિયો આપ્યો. એથી વધુ રકમ તેમની પાસે નહોતી. સ્કૂલની સમિતિએ તેમનું સન્માન કર્યું. ૩૧-૧૨-૧૯૮૫ના રોજ તેમણે દેહ છોડી દીધો.

 

એમની સ્મશાનયાત્રામાં આખો શાહીબાગ રોડ ઉભરાઈ ગયો. એમના મૃતદેહને બધા આગ્રહપૂર્વક સ્કૂલે લઈ ગયા. બધા કહેતા સાહેબની કર્મભૂમી છે. આજે પણ જ્યારે જૂના એમના વિદ્યાર્થીઓ સાથે એમની વાત થાય છે ત્યારે ઘણાની આંખો ભીની થઈ જાય છે.

 

- દેવેન્દ્ર પટેલ

www.devendrapatel.in

 

સૌજન્ય : સંદેશ દૈનિક

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  contact /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી | Leave a comment

ડાયાબિટીસ શું છે ? જાણો દર્દીએ શું ખાવું અને શું નહીં ? તેમજ બેકાબૂ ડાયાબિટીસની વિકટ વિષમતાઓ… (ભાગ-૪) ….

ડાયાબિટીસ શું છે ?  જાણો દર્દીએ શું ખાવું અને શું નહીં ?  તેમજ બેકાબૂ ડાયાબિટીસની વિકટ વિષમતાઓ … (ભાગ-૪) ….

 

diabitic.food.1a

 

 

આ અગાઉના લેખમાં આપણે  ડાયાબિટીસ અંગેની ખોટી માન્યતાઓ, આ ખોટી માન્યતાઓ જો નહિ જાણીએ તો જીવનભર રહેશો ભ્રમમાં ! …  વિશે  … પ્રાથમિક જાણકારી મેળવી, આ શ્રેણી અંર્ગત આપ સર્વેને વધુને વધુ માહિતી એકઠી કરી અહીં આપવાની અમારી કોશિશ આજ સુધી રહેલ છે, અમોએ અગાઉ જણાવ્યા મુજબ  આ શ્રેણીને આજની પોસ્ટ દ્વારા અંતિમ પોસ્ટ ગણી અને આજે અહીં પૂર્ણ કરી આપવામાં આવે તેમ નક્કી કરેલ હતું.

 

પરંતુ આ  વિષયની ગહનતામાં જવા થોડી વધુ  શોધખોળ ગુગલ મહારાજના સહારે  આ અંગે કરતાં, તેમાં હજુ થોડી મહત્વની પ્રાથમિક જાણકારી આપવાની રહી જાય છે તેવું અમોને જાણવા મળ્યું, જેવી કે …   ડાયાબિટીસ ટાઇ૫-૧,  ટાઇપ-ર ના લક્ષણોની સરખામણી, કુટુંબમાં ડાયાબિટીસ, સગર્ભાવસ્થા દરમ્યાન થતો ડાયાબિટીસ, લોહીમાં સુગરની તપાસ કોને માટે, લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ (બ્લડ સુગર લેવલ), ગ્લુકોમીટર સાધન અને તેનો વપરાશ, લેબોરેટરી તપાસ, ગ્લુકોમીટર ખરીદતી વખતે શું ધ્યાનમાં રાખશો? ગ્લુકોમીટરના રીડીંગ અને લેબોરેટરીના રીપોર્ટમાં કેમ ફેર આવે છે ?  ડાયાબિટીસમાં પેશાબની તપાસ, ડાયાબિટીસના દર્દીએ કરાવવાની તપાસનું ચેકલીસ્ટ (ડાયાબિટીસ : કઇ તપાસ કયારે કરાવવી ?) આ તેમજ આવા અનેક વિષયો ની જાણકારી આપવી હજુ જરૂરી લાગી.  ….

 

તો આ પ્રકારની માહિતી શા માટે તમોને ન આપવી ? તે બાબત અમો હવે નક્કી કરી શકતા નથી,  આપની મદદની જરૂર છે.  આપ સર્વેનો આ સાથે અમો અભિપ્રાય ઈચ્છીએ છીએ કે શું હજુ આ શ્રેણી જરૂરિયાત પૂરતી લંબાવી અને  વધારાની ઉપર દર્શાવેલ ખૂટતી અગત્યની માહિતી તમે ઈચ્છો છો કે આટલું બસ તમોને છે  ? તમારા અભિપ્રાય બ્લોગ પોસ્ટ પર જાણ્યા બાદ જ્ અમો હવે પછી વિશેષ રહી ગયેલ માહિતી મૂકવી કે નહિ ? તે નક્કી કરીશું.  કંટાળો આવતો હોય કે પર્યાપ્ત માહિતી મળી ગયાનો સંતોષ અનુભવતા હો, તો આ પોસ્ટને આખરી પોસ્ટ ગણશો.  આપ સર્વેના સહકાર બદલ આભાર.

 

આશા છે કે આપના અભિપ્રાયો, જો  આ શ્રેણી આપને પસંદ આવી હોય તો જરૂરથી બ્લોગ પોસ્ટ પર કોમેન્ટ્સ બોક્ષ દ્વારા, ફેશબુક દ્વારા, કે અમારા ઈ મેઈલ આઈડી દ્વારા સ્પષ્ટ પણે જણાવશો, આપના અમૂલ્ય અભિપ્રાય અમોને આગળ ઉપર આ શ્રેણી ચાલુ રાખવી કે બંધ કરી દેવી ? શું કરવું ? તે નક્કી કરવામાં મદદરૂપ થશે.

 

આપની સરળતા માટે અગાઉનાં ત્રણેય ભાગની પોસ્ટ લીંક આ સાથે નીચે દર્શાવેલ છે, ભાગ-૧, ભાગ-૨ અને ભાગ-૩  જો આપે હજુ વાંચ્યા ન હોય તો અહીં દર્શાવેલ લીંક  પર ક્લિક કરવાથી તે ભાગ અહીં માણી શકશો.  …

 

બ્લોગ લીંક :  

ડાયાબિટીસ શું છે ? ડાયાબિટીસ અંગેની ખોટી માન્યતાઓ, આ ખોટી માન્યતાઓ જો નહિ જાણીએ તો જીવનભર રહેશો ભ્રમમાં ! … … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …. (ભાગ-૩)

 

ડાયાબિટીસ શું છે ? આખરે કઈ રીતે થાય છે ડાયાબિટીસ ? કંટ્રોલ માટે શું કરવું ? … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …. (ભાગ-૨)

 

 ડાયાબિટીસ શું છે ? આખરે કઈ રીતે થાય છે ડાયાબિટીસ ? કંટ્રોલ માટે શું કરવું ? … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …. (ભાગ-૧)

 

ચાલો મિત્રો,  આજે આપણે ડાયાબિટીસ શ્રેણી અંતર્ગત થોડી વિશેષ જાણકારી મેળવવા કોશિશ કરીશું …. જેવી કે ….દર્દીએ શું ખાવું અને શું નહીં ?  તેમજ બેકાબૂ ડાયાબિટીસની કેટલીક વિકટ વિષમતાઓ…

 

 

diabitic.food.1

 

 

ડાયાબિટીસમાં ખોરાક, મુળભૂત સિદ્ધાંતો :-

 

ડાયાબિટીસ ખરા અર્થમાં જીવન શૈલીનો રોગ છે. એટલાં જ માટે ડાયાબિટીસની સારવાર માટે બે-ચાર ટીકડીઓ ગળવાથી કામ પુરૂ થતું નથી.

 

ડાયાબિટીસના દર્દીએ સારા કાબૂ સારા કાબૂ માટે ખોરાક, કસરત અને દવાઓ, ત્રણેય પાસા પર એક સાથે ધ્યાન આપવું પડે છે. જેમ સરકસનો જોકર એક સાથે ત્રણ દડાને સાચવે છે. એવો કંઇ ખેલ કરવો પડે છે.

 

ડાયાબિટીસની સારવારમાં ખોરાકની પરેજી સૌથી પહેલી છે અને ખૂબ અગત્યની છે. આ પરેજી વિષે વિગતવાર જાણીએ.

 

ડાયાબિટીસમાં ખોરાકની પરેજી શા માટે ?:-

 

ડાયાબિટીસની સારવારમાં સૌથી પહેલું પગલું ખોરાક છે. ખોરાકમાં જો પરેજી પાળવામાં નહીં આવે તો દવા મદદ ન કરી શકે. ખોરાકમાં પરેજી પાળવાથી ડાયાબિટીસનો સારો કાબૂ થઇ શકે છે.

 

 

diabitic.food.2

 

 

કેલરી શું છે ?

 

ખોરાક આપણે શક્તિ અને જરૂરી પોષક તત્વો જેવા કે વિટામીન્સ અને મીનરલ્સ આપે છે. ખોરાકનું પાચન થયા પછી તેનું શરીરમાં શક્તિમાં રૂપાંતર થાય છે. જે રીતે પૈસો માપવાનું એકદમ રૂપિયો છે. તેમ શક્તિ માપવાનું એકમ કેલરી છે.

 

સામાન્ય રીત કોઇ પણ પુખ્ત વયની, બેઠાડુ જીવન જીવતી વ્યક્તિને ૧૫૦૦ થી ૧૮૦૦ કેલેરીની જરૂરીયાત હોય છે. જો કે ખૂબ મહેનત મજુરીનું કામ કરતા દર્દીને વધારે કેલેરી જોઇએ છે અને સાવ બેઠાડું જીવન હોય તો થોડી ઓછી કેલેરી પણ ચાલે.

 

આપણા ખોરાકમાં કેલેરી આપણા મુખ્ય ઘટકો કાર્બોહાઇડેટ અને પ્રોટીન છે. આ ઘટકો એક ગ્રામમાંથી ચાર કેલેરી આપે છે.

 

જ્યારે ચરબી યુક્ત પદાર્થો એક ગ્રામમાંથી નવ કેલરી આપે છે. કોઇપણ ખોરાક લેવાથી તેના પાચન દ્વારા તે લોહીમાં સુગરનું પ્રમાણ વધારે છે.

 

અહીં એ વાત યાદ રાખવી ખુબ જરૂરી છે કે જેમ લોહીમાં સુગર ખૂબ વધી ન જાય એ જોવું જરૂરી છે તેમ એ ઘટી ન જાય એ વાતનું ધ્યાન રાખવું પણ અત્યંત જરૂરી છે.

 

ક્યો ખોરાક લેવો ? ક્યો ન લેવો ? ગ્લાયસેમીક ઇન્ડેકસ સિદ્ધાંત :-

 

સુગરનું લોહીમાં પ્રમાણ વધારવાની ઝડપને જે તે પદાર્થની ગ્લાયસેમીક ઇન્ડેકસ કહે છે. આ ગ્લાયસેમીક ઇન્ડેકસ કહે છે. આ ગ્લાયસેમીક ઇન્ડેકસ દરેક ખાદ્યપદાર્થની નક્કી કરવામાં આવેલ છે. ઇન્ડેક્સ પ્રમાણે ખોરાકનું વર્ગકરણ કરી જે ખોરાકની ઇન્ડેક્સ ઓછામાં ઓછી હોય તે ડાયાબિટીસના દર્દી માટે સારો ગણી શકાય.

 

વધુ ગ્લાયસેમીક ઇન્ડેક્સવાળો ખોરાક :-

 

ખાંડ, ગોળ, સાકર, મધ, મીઠાઇ,

 

ઓછી ગ્લાસેમીક ઇન્ડેક્સવાળો ખોરાક :-

 

ફણગાવેલા કઠોળ, રોટલી, ભાખરી, કાકડી, ટમેટા નારંગી, સફરજન.

 

વધુ ગ્લાયસેમીક ઇન્ડેકસવાળો ખોરાક તાત્કાલિક લોહીમાં સુગર વધારે છે આથી ડાયાબીટીશના દર્દીએ આવો ખોરાક ન લેવો જોઇએ જ્યારે ઓછી ગ્લાયમેસીક ઇન્ડેકસવાળો ખોરાક ડાયાબિટીસના દર્દી માટે હિતાવહ છે.

 

 

diabitic.food.3

 

 

કુપોષણથી બચો…. સમતોલ આહાર લો :-

 

ડાયાબિટીસના દર્દી ઘણી વખત ઓછી કેલરી લેવા માટે ઘણો ઓછો ખોરાક લેતા પણ જોવા મળેલ છે. પરંતુ શરીરની જરૂરીયાત મુજબ ખોરાક નહીં લેવાથીMalnutrition એટલે કે કુપોષણ પણ થઇ શકે છે. જરૂરીયાત કરતા ઓછી કેલેરી લેવાથી ડાયાબિટીસ જતો રહેતો નથી. જરૂરી પોષક દ્રવ્યો શરીરને મળવા જ જોઇએ.

 

ડાયાબિટીસના દર્દીએ સમતોલ આહાર લેવાનો છે. જેમાં લગભગ ૭૦% કાર્બોહાઇડ્રેટ, ૨૦% પ્રોટીન અને ૧૦% ફેટ એટલે કે તૈલી પદાર્થો લેવા જોઇએ.

 

સામાન્ય ખોરાકમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ ઘઉં, ચોખા, જુવાર, બાજરી જેવા અનાજમાંથી બટેટા અને શક્કરિયા જેવા કંદમુળમાંથી, કઠોળ અને ફળોમાંથી મળી શકે છે.

 

પ્રોટીન્સ દુધ, ચીઝ, માંસ, માછલી, ઇંડા, કઠોળ, અને દાળમાંથી મળી શકે છે.

 

તૈલી પદાર્થો અથવા ચરબી માખણ, ઘી, મગફળી, રાઇ, તલ, સુર્યમુખી, કોપરા વગેરેના તેલમાંથી અને આ ઉપરાંત માંસાહરી ખોરાકમાં શાર્ક અને કોડ લીવરના તેલમાંથી મળે છે.

 

શું ધ્યાન રાખશો ?

 

ક્યો ખોરાક લેવો ? ક્યો ન લેવો  ? ગ્લાયસેમીક ઇન્ડેક્સ સિદ્ધાંત :-

 

ઘણીવાર મેરેજ ફંકશનમાં સામે જબરૂ મોટું બૂફે ડીનર ગોઠવેલ હોય ત્યાં અમારા ડાયાબિટીસના દર્દીના નિશ્વાસ સંભાળાય છે. “બીજા બધા રોગ સારાં પણ આ સુગર નહિં સારી…. બીજા બધા રોગની પરેજી બે-ચાર દિવસ કે મહિનો દિવસ પણ આ તો જીંદગીભરની ગુલામી…”

 

વાત પણ સાચી છે…. બીજા રોગ દર્દીના ખોરાક જેવી અંગત વાતમાં આવો કાયમી ઘાંચપરોણો કરતા નથી. ઘણાં દર્દીઓનાં સદ્દભાગ્યે કે દુર્ભાગ્યે : પરેજીનું “કડક” પાલન કરનાર પત્ની તેમની થાળી પર બિલાડીની જેમ તાક લગાવી બેસે છે ! આજે થોડું વધારે ડાયાબિટીસમાં ખોરાક અંગે સમજીએ.

 

 

 diabitic.8

 

 

ડાયાબિટીસ વધવાનું મૂળ કારણ છે ભોજન, જાણો દર્દીએ શું ખાવું અને શું નહીં ?  …

 

ઘણીવાર મેરેજ ફંકશનમાં મોટું બૂફે ડીનર ગોઠવેલ હોય ત્યાં આપણા ડાયાબિટીસના દર્દીઓના નિશ્વાસ સંભાળાય છે. “બીજા બધા રોગ સારાં પણ આ સુગર સારી નહિં…. બીજા બધા રોગની પરેજી બે-ચાર દિવસ કે મહિનો દિવસ પણ આ તો જીંદગીભરની ગુલામી…” વાત પણ સાચી છે…. બીજા રોગ દર્દીના ખોરાક જેવી અંગત વાતમાં આવો કાયમી ઘાંચપરોણો કરતા નથી. ઘણાં દર્દીઓનાં સદ્દભાગ્યે કે દુર્ભાગ્યે : પરેજીનું “કડક” પાલન કરનાર પત્ની તેમની થાળી પર બિલાડીની જેમ તાક લગાવી બેસે છે! આજે થોડું વધારે ડાયાબિટીસમાં ખોરાક અંગે સમજો અને તમે જ નક્કી કરો કે તમારે ડાયાબિટીસને કંટ્રોલ કરવું છે કે થતા રોકવું છે.

 

 

diabitic.food.4

 

 

સામાન્ય માણસનો તંદુરસ્ત ખોરાક એ જ ડાયાબિટીસના દર્દીનો ખોરાક :-

 

ડાયાબિટીસના દર્દીએ કોઇ “વિશિષ્ટ” ખોરાક લેવાનો નથી પણ સામાન્ય માણસ, તંદુરસ્ત રહેવા માટે જે ખોરાક લે છે તેવો જ ખોરાક લેવાનો હોય છે. આવો ખોરાક લેવા અમુક સાદા નિયમોનું પાલન કરવાનું છે.

 

ડાયાબિટીસમાં આહારઃ- ડાયાબિટિસના રોગીઓને પોતાના સ્વાસ્થ્ય માટે યોગ્ય આહાર લેવો જરૂરી હોય છે. જો ડાયાબિટિસના રોગીઓ અયોગ્ય ખોરાક લે તો તેમને સ્વાસ્થ્ય બગડવાની સાથે-સાથે અનેક અન્ય બીમારીઓ થવાનું જોખમ પણ વધી જાય છે. પરંતુ તેની સાથે જ જરૂરી છે કે ડાયાબિટીસના દર્દીને જાણ હોવી જોઈએ કે ખોરાકમાં શું લેવું જોઈએ અર્થાત્ અનુચિત આહાર કયો છે અને યોગ્ય આહાર કયો છે. આવો જાણીએ ડાયાબિટીસના દર્દીને ડાયાબિટીસ દરમિયાન શું ખાવું જોઈએ અને શું નહીં.

 

(૧) યોગ્ય કેલેરી માત્રાવાળો ખોરાક લો :-

 

સામાન્ય બેઠાડું જીવન જીવતા દર્દીએ ૧૮૦૦ કેલેરીનો ખોરાક લેવો જોઇએ. આ કારણથી વધુ કેલેરીવાળો ખોરાક ન લેવો જોઇએ. સામાન્ય ખોરાકનું કેલેરી મૂલ્ય આ સાથેના ચાર્ટમાં આપેલ છે.

 

 (ર) દિવસમાં થોડું- થોડું વખત ખાઓઃ-

 

ડાયાબિટીસના દર્દીએ એક સાથે ઝાઝું ન ખાવું જોઇએ. સવારનો નાસ્તો, બપોરે ૪ વાગ્યે હળવો નાસ્તો અને ઈન્સ્યુલીન લેતા દર્દીઓએ રાત્રે સૂતાં પહેલા દૂધ કે ફળ લેવા જોઇએ. માત્ર બપોરે અને રાત્રે “પેટ ભરીને” જમવાની ટેવ ડાયાબિટીસના દર્દી માટે સારી નથી.

 

 

 diabitic.food.1b

 

 

(૩) ઝડપથી સુગર વધારે એવો ખોરાક ન લેવો :-

 

ખાંડ, સાકર, ગળ્યા પીણાં, મીઠાઇ, મધ, ખુબ ગળ્યા ફળો, ગોળ, કેક પેસ્ટ્રી આ બધાં ખોરાકના ગ્લાયસેમીક ઇન્ડેક્સ વધારે છે માટે આ ખોરાક ન લેવા કે ઓછી માત્રામાં લેવા.

 

(૪) રેસાવાળો ખોરાક અને કાચા શાકભાજી વધુ પ્રમાણમાં લેવા :-

 

 

 diabitic.food.5

 

 

પોતાના દરેક ભોજનમાં ડાયાબિટીસના દર્દીએ ૨૫% કાંચા સલાડ કે ફણગાવેલા કઠોળ જેવા રેસાવાળાં ખોરાક લેવા જોઇએ જેનાથી સુગર ધીમે ધીમે વધે છે.

 

(૫) તળેલો ખોરાક-ઘીવાળો ખોરાક ન લેવો :-

 

તળેલો ખોરાક આડકતરી રીતે ડાયાબિટીસનો કંટ્રોલ ઓછો કરે છે આની પણ પરેજી ખાસ જરૂરી છે.

 

(૬) ઉપવાસ-એકટાણાં કે રોજા બને ત્યાં સુધી ન કરવા :-

 

ઉપવાસ દરમિયાન સુગર ઘટીજવાનો ભય રહે છે તેમજ ડાયાબિટીસનો કંટ્રોલ ચાલ્યો જાય છે. ડાયાબિટીસ ટાઇપ-૧ ના બાળકો માટે બહુ કડક ખોરાક પરેજીનું ખાસ મહત્વ નથી. આ વિકાસ પામતાં બાળકો હોય છે માટે તેઓ યોગ્ય પ્રમાણમાં યોગ્ય કેલેરીનો ખોરાક લે અને સામે તેટલું ઈન્સ્યુલીન લે એવી અપેક્ષા હોય છે. જો કે આ બાળકોએ પણ ગળપણ અને તેલ ઓછું, રેસા વધારે અને દર ૩ કલાકે થોડું થોડું ખાવું સામાન્ય સિદ્ધાંતોનું પાલન કરવાનું રહે છે. આ બાળકોમાં ખાસ કરીને ફાસ્ટફુડ અને જંક ફૂડનું જબરદસ્ત આકર્ષણ મુશ્કેલી આપી શકે છે.

 

ડાયાબિટીસના દર્દીએ કોઇ “વિશિષ્ટ” ખોરાક લેવાનો નથી પણ સામાન્ય માણસ, તંદુરસ્ત રહેવા માટે જે ખોરાક લે છે તેવો જ ખોરાક લેવાનો હોય છે. તેમને ભાવતા એવા અને “તંદુરસ્ત” ફાસ્ટફુડ ઘરે બનાવી આપવો એ જ ઉપાય છે. આવો ખોરાક લેવા અમુક સાદા નિયમોનું પાલન કરવાનું છે.

 

 

 diabitic.6.1c

 

 

લીલા શાકભાજીઃ-

 

લીલા પત્તાદાર શાકભાજીમાં કેલ્શિયમ, મેગ્નેશિયમ તથા અન્ય ખનિજ પદાર્થો પ્રચુર માત્રામાં જોવા મળે છે. જે ધમનીઓને મજબૂત તથા સાફ કરે છે. આ ખનિજ પદાર્થો અગ્નાશય અર્થાત્ પેનક્રિયાસને પણ સ્વસ્થ રાખે છે. તેનાથી શરીરમાં ઈન્સ્યુલિનની ગડબડી પેદા નથી થતી અને તમે ડાયાબિટીસથી બચીને રહો છો.

 

ફળોઃ-

 

સામાન્ય રીતે એવી ધારણા છે કે ડાયાબિટીસમાં ગળ્યું ન ખાવું. એવું વિચારીને જ એવો નિર્ણય કરી લે છે કે ડાયાબિટીસના દર્દીઓને મીઠા ફળ પણ ન ખાવા જોઈએ, જ્યારે ફળોની મીઠાશથી ડાયાબિટીસના દર્દીઓને કોઈ નુકસાન નથી થતું પણ ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે પણ ઘણા ફાયદાકારક રહે છે. ફળોમાં પ્રાપ્ત થતા ફાઈબર અને વિટામીન ડાયાબિટીસ દર્દીઓના ઈમ્યુન સિસ્ટમને ઘણી મજબૂત બનાવે છે.

 

 

 jaitun oil

 

 

જેતુનનું તેલઃ-

 

જેતનનું તેલ સૌથી સ્વાસ્થ્યવર્ધક ખાદ્ય તેલ છે. આ તેલનો ઉપયોગથી હૃદય રોગ અને ડાયાબિટીસ જેવી બીમારીથી રક્ષણ મળે છે. ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે આ ઘણું ફાયદાકારક છે. શરીરમાં શુગરની માત્રાને સંતુલિત રાખવા માટે તેમાં ખાસ ભૂમિકા છે. નિષ્ણઆતોના મત પ્રમાણે ભૂમધ્ય સાગરના દેશોમાં હૃદય રોગના દર્દીઓ અને ડાયાબિટીસના દર્દીઓની ઓછી સંખ્યા હોવાનું મુખ્ય કારણ છે જૈતુનના તેલનો વધુ ઉપયોગ. અન્ય દેશોની સરખામણીમાં લોકોની સરેરાશ સંખ્યા પણ વધુ હોય છે.

 

તજઃ-

 

તજ એક મસાલો જ નથી, પણ એક ઔષધી પણ છે. તજ કેલ્શિયમ અને ફાઈબરનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. તજ ડાયાબિટીસને સંતુલિત કરવા માટે ખૂબ જ અસરકારક ઔષધી છે, એટલા માટે તેને ગરીબ માણસોનું ઈન્સ્યુલિન કહે છે. તજથી ખાવાનો સ્વાદ વધે છે સાથે જ શરીરમાં રક્ત શર્કરાને પણ નિયંત્રિત રાખે છે. જે લોકોને ડાયાબિટીસ નથી તેઓ પણ તેનું સેવન કરીને ડાયાબિટીસથી બચી શકે છે. અને જેઓ ડાયાબિટીસથી ગ્રસ્ત તેઓ તજનું સેવન કરી શુગરને કંટ્રોલ કરી શકે છે.

 

 

 soda

 

 

સોડાઃ-

 

તેમાં વધુ માત્રામાં ખાંડ હોય છે, જે ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે સારી નથી હોતી. તેનાથી હાડકાંમાં નબળાઈ, પોટેશિયમની ખામી, વજન વધવું, દાંતને નુકાસન, કિડનીની પથરી, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને અનેક બીમારીઓ થઈ શકે છે. સાથે જ ડાયટ સોડામાં જોવા મળતા કૃત્રિમ મિઠાશને પણ નિયંત્રિત કરવામાં ઈન્સ્યુલિન લેવું પડે છે.

 

ચોખાઃ-

 

જો તમે રોજ એક મોટો વાડકો સફેદ ચોખા ખાતા હોવ તો તમારે ટાઈપ-2 ડાયાબિટીસ થવાનો ખતરો સામાન્ય કરતા 11 ટકા વધુ રહે છે. ચોખાને રાંધવાની રીત ઉપર જ તેનાથી થતો નુકસાન નક્કી થઈ જાય છે. જો ચોખાની બિરિયાની બનાવવામાં આવે કે ચોખાને માંસ કે સોયાબીનની સાથે ખાવામાં આવે તો ડાયાબિટીસ થવાનો ખતરો વધુ રહે છે, કારણ કે તેનાથી રક્તમાં શર્કરાની માત્રા વધી જાય છે.

 

 

 french fries

 

 

ફ્રેન્ચ ફ્રાઈઝઃ-

 

તેલમાં ફ્રાય કરેલી હોવાને કારણે ફ્રેન્ચ ફ્રાઈઝ ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે સારી નથી માનવામાં આવતી. ફ્રેન્ચ ફ્રાઈઝનો અર્થ છે હાઈ બ્લડ શુગર જે ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે સૌથી વધુ નુકસાન કારક હોઈ શકે છે. એવા ખાદ્ય પદાર્થોથી દૂર રહેવું તે જ સારો ઉપાય છે. સારું રહેશે કે તમે હેલ્ધી વિકલ્પો જોવાનું શરૂ કરી દો.

 

બ્રેડઃ-

 

બ્રેડમાં કાર્બોહાઈડ્રેટથી ભરપૂર હોય છે જે બ્લડ સુગરના સ્તરને વધારી દે છે. બ્રેડમાં લેક્ટિંસ અને ફ્યટેટ હોય છે. લેક્ટિંસ, શરીરમાં ઝેરીલા પદાર્થ પેદા થવાનું કારણ બને છે. જેનાથી રોગ પ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડે છે. ફ્યટેટ પોષક તત્વોનું અવશોષણને બ્લોક કરી દે છે જેનાથી શરીરની ક્રિયા પ્રણાલી ઉપર અસર પડે છે. જેથી ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ બ્રેડ ન ખાવી જોઈએ.

  

ડાયાબિટીસના દર્દી માટે દિવસમાં ૧૮૦૦ કેલેરી ખોરાકનો ચાર્ટ :  

  

સવારનો નાસ્તો : દુધ/ચા ૧૦૦ એમએલ ખાંડ વગર
સવારે ૧૦:૩૦ : ર-રોટલી/૪ ખાખરા/પ૦ ગ્રા.ઊપમા કે પૌઆ, ૧ ગ્લાસ છાશ કે ૧ ફળ
બપોરે જમણ : બાજરાનો રોટલો-૧/૩, રોટલી (ઘી વગરની) ૧ વાટકી શાક (ઓછાં તેલવાળુ) ૧ વાટકી દાળ
કઠોળ : ૧ વાટકી ભાત (જાડાં) ૧।। વાટકી સલાડ, ૧ ગ્લાસ, છાશ
સાંજનો નાસ્તો : ચા ૧૦૦ એમએલ ખાંડ વગર, ૧ વાટકી વઘારેલા મમરા/ર ખાખરા/૧ ફળ
રાતનું વાળું : બાજરાનો રોટલો-૧/ભાખરી-ર(ઓછા તેલવાળી)/રોટલી-૩, ૧ વાટકી શાક,૧ વાટકી ખીચડી, ૧ ગ્લાસ છાશ/ અડધી વાટકી દહ (મહાઇ વગર), ૧।।વાટકી સલાડ
રાત્રે સૂતા પહેલાં : ૧ ગ્લાસ દૂધ કે ૧ ફળ

 

  

સામાન્ય રોજીંદા ખોરાકમાં કેટલી કેલેરી હોય છે ? 

 

 

ઘઉંની રોટલી કોરી                                    :-                    ૪૦

ઘઉંની રોટલી ફુલકા ચોપડેલી                 :-                     ૬૦

ભાખરી                                                       :-                    ૮૦

રોટલો બાજરાનો ૬”                                :-                  ૧૪૦

ભાત વાડકી-૧                                          :-                 ૧૦૦

કઠોળ વાડકી -૧                                       :-                    ૫૦

લીલોતરી શાક-૧૦૦ ગ્રામ                      :-                   ૫૦

બટેટાં-૫૦ ગ્રામ                                       :-                 ૧૦૦

કચુંબર -૧૦૦ ગ્રામ                                 :-                   ૧૦

 

 

 

સૌજન્ય : http://diabetesingujarati.com/ડાયાબિટીસ ઇન ગુજરાતી.કોમ

 

  

મૂળ તો ડાયાબિટીસની વિષમતાને લીધે  આપણે હેરાન થતા હોય છીએ. ડાયાબિટીસ કારણે કોઈપણ પ્રકારની તકલીફો ન સર્જાય એટલા માટે ડાયાબિટીસની અન્ય વિષમતાઓ વિશે જાણવું જરૂરી છે.

 

બેકાબૂ ડાયાબિટીસની વિકટ વિષમતાઓ

 

ઠંડા પીણાંનું સેવન ડાયાબિટીસમાં અતિ હાનિકારક પુરવાર થાય છે. ડાયાબિટીસ હૃદયરોગ, આંખના પડદાની ખરાબી, કિડનીની, જ્ઞાનતંતુની તકલીફ, અને આંતરડાની મંદ ગતિ વગેરે વિષમતાઓને નોતરે છે.

 

ડાયાબિટીસ અને હૃદયરોગ:

 

ઘણા ડાયાબિટીસના દર્દીઓ વારંવાર એક વાત કહે છે, “મારી સુગર તો ૩૦૦ની ઉપર રહે છે, તેમ છતાં મને કોઇ તકલીફ થતી નથી.’ આવા દર્દીનો ખ્યાલ ખોટો છે કેમ કે ડાયાબિટીસ જ્યારે કાબૂમાં હોય ત્યારે હૃદયરોગ, આંખના પડદાની ખરાબી, કિડનીની તકલીફ, જ્ઞાનતંતુની તકલીફ, પગનો સડો, નપુંસકતા અને આંતરડાની મંદ ગતિ એવી ઘણી વિષમતાઓને નોતરે છે. જેમ અનેક પ્રોડક્ટની જાહેર ખબરમાં આવે છે કે “એક સાથે ત્રણ મફત’ એમ ડાયાબિટીસ પોતાની આંગળીએ બીજા ત્રણ-ચાર રોગોને લઇને આવે છે.

 

આમાનો એક હૃદયરોગ છે. એક ડોક્ટર પ્રમાણે, ડાયાબિટીસના દર્દીને હૃદયરોગ થવાની શક્યતા ત્રણ ગણી વધારે હોય છે. એટલું નહીં, વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ (WHO) જાહેર કર્યું છે કે દરેક ડાયાબિટીસનો દર્દી હૃદયરોગનો દર્દી છે અને તે એક હૃદયરોગનો હુમલો આવ્યો હોય તેટલું જોખમ ધરાવે છે.’

 

લોહીની નળીઓની દીવાલ પર છારી બાઝવી

 

ડાયાબિટીસના દર્દીઓની લોહીની નળીઓનાં અંદરના ભાગે વધુ પ્રમાણમાં છારી બાઝે છે અને પરિણામે હૃદય, શરીર કે શરીરના બહારના હિસ્સાને લોહી ઓછું મળે છે. જો હૃદયને અમુક માત્રાથી ઓછું લોહી પહોંચે તો સ્થિતિને હાર્ટ એટેક કહેવાય છે અને તેના પરિણામે મૃત્યુ પણ થઇ શકે છે. આ જ રીતે જો મગજને લોહી ન મળે તો લકવો અને પગને લોહી ન મળે તો પગનું ગેન્ગરિન થઇ શકે છે.

 

લોહીનું ઊચું દબાણ (હાઇ બ્લડપ્રેશર)

 

હાઇ બી.પી. રોગ આમ જુઓ તો ડાયાબિટીસનો નજીકનો સગો છે. ડાયાબિટીસના દર્દીને હાઇ બી.પી. થવાની શક્યતા બમણી હોય છે. લગભગ ૬૦ ટકાથી વધારે ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં હાઇ બી.પી. જોવા મળે છે. ડાયાબિટીસની ઘણી તકલીફો જેવી કે હૃદયરોગ, આંખના પડદાની ખરાબી, કિડનીની ખરાબી, બધી વિષમતાઓ ઉત્પન્ન કરવામાં હાઇ બ્લડપ્રેશરનો અગત્યનો ફાળો છે.

 

ડાયાબિટીસના દર્દીને હાર્ટ એટેક વખતે દુખાવો ન થાય અથવા સાવ હળવો થાય એવું બને છે જેને ‘Silent Ischemia’ કહે છે. આ કારણથી છાતીમાં ભાર, ગભરામણ, શ્વાસ કે લોહીનું નીચું દબાણ જણાય તો તાત્કાલિક ડોક્ટર કે હોસ્પિટલનો સંપર્ક કરો. જેથી વહેલી સારવાર મળી શકે. ડાયાબિટીસના દર્દીને હાર્ટ એટેક મોટા ભાગે તીવ્રતાથી આવે છે અને બી.પી. લો થઇ જતું હોય છે. તે (Cardiogenic Shock) જેવા ગંભીર પરિણામો લાવી શકે છે. ડાયાબિટીસના દર્દીને હાર્ટ એટેક આવે તો તેની મૃત્યુ પામવાની શક્યતા ખૂબ વધારે હોય છે. આ કારણોથી વધુ તકેદારી રાખવી જરૂરી છે.

 

ડાયાબિટીસની હોજરી – આંતરડાં પર અસર

 

જ્યારે ડાયાબિટીસ કાબૂમાં ન હોય ત્યારે હોજરી-આંતરડાની ગતિ મંદ પડી જાય અને પેટમાં ખોરાક ગેસનો ભરાવો થાય, ઊલટી થાય- ઊબકા આવે અને કબજિયાત રહે છે. ડાયાબિટીસ પરનો કાબૂ અને હોજરીની ગતિ વધારે એવી દવાઓ જરૂરી છે.

 

લીવરની સમસ્યા:

 

ડાયાબિટીસના અમુક દરદીઓને લીવરમાં ચરબીનો ભરાવો થાય છે અને જેને લીધે ભૂખ ન લાગે, અશક્તિ રહે એવાં લક્ષણો જોવા મળે છે.

 

નપુંસકતા:

 

ડાયાબિટીસના પુરુષ દર્દીઓમાં આ તકલીફ જોવા મળે છે. દર્દી પોતાના જાતીય જીવન વિશે વાત કરતાં અચકાય છે અને બીજુ તો ઠીક પણ પોતાના ડોક્ટરને પણ ફરિયાદ કરતાં નથી. જાતીય સુખ જીવનની મૂળભુત જરૂરિયાત છે અને જાતીય સુખનાં અભાવે માનસિક તાણ ,ઉદાસી કે લગ્નજીવનમાં ભંગાણ આવી શકે છે. ડાયાબિટીસને ચુસ્ત રીતે કાબૂમાં રાખવો પહેલી જરૂરી સારવાર છે. ઉપરાંત, વાયગ્રા પ્રકારની દવાઓ (Sidenefit) લેવાથી ફાયદો જોવા મળે છે. દવાઓ ડોક્ટરની સલાહ મુજબ લેવી ખાસ જરૂરી છે.

 

ત્વચાની તકલીફો:

 

ડાયાબિટીસના દર્દીને ત્વચા પર કાળાં ચાંદાં પડી જવાં, ખરજવું થવું અને રાહત ન થવી, આખા શરીરે ચળ આવવી, રસીના ફોલ્લા થવા વગેરે તકલીફો જોવા મળે છે. ઉપરાંત કમરના ભાગમાં અને આંખની આજુબાજુ હર્પિસની તકલીફ પણ વધારે થાય છે. કેટલીક વાર ડાયાબિટીસના દર્દીને પીઠમાં, ગળામાં કે સાથળમાં રસીની ગાંઠ થાય છે જેને HarbuN’Le કહે છે. ગાંઠની સર્જન પાસે તાત્કાલિક સારવાર કરાવવી જરૂરી છે.

 

મૂત્રમાર્ગની સમસ્યા:

 

પુરુષોને ઇન્દ્રિયના ઉપરના ભાગે ફોલ્લાં થવા, સોજો આવવો, ચેપ વગેરે તકલીફો થાય છે. તેનું કારણ અમુક પ્રકારની ફૂગનો ચેપ હોય છે. ડાયાબિટીસના કાબૂ બાદ જરૂર જણાય તો ઉપરની ત્વચા દૂર કરવાનું નાનું ઓપરેશન થઇ શકે છે. મહિલાઓને ગુપ્ત ભાગમાં ચળ આવવી, સોજો આવવો, વારંવાર રસી થવાની તકલીફો જોવા મળે છે. બધી તકલીફોથી દૂર રહેવું હોય તો તેનો મૂળભૂત ઉપાય ડાયાબિટીસને નિયંત્રણમાં રાખવો છે.

 

વારંવાર પેઢા અને દાંતની તકલીફો:

 

વારંવાર પેઢાં ફૂલી જવાં, રસી થવી, દાંત હલી જવા, આવી તકલીફો ડાયાબિટીસના દર્દીમાં જોવા મળે છે. ડાયાબિટીસના કાબૂ બાદ દાંતના ડોક્ટર પાસે સારવાર લેવી હિતાવહ છે.

 

 

નોંધ :

હવે પછી આપણે આ શ્રેણીમા આગળ વિશેષ થોડી પ્રાથમિક જાણકારીઓ આપવાની હજુ બાકી જણાય છે તે આપવી કે નહિ તે બાબત નો સર્વ મદાર પાઠક મિત્રો આપના પ્ર છોળેલ છે.  જો આપને આ પ્રકારની જાણકારી પ્રાપ્ત કરવામાં હિત જણાતું હોઈ તો આપના અભિપ્રાય બ્લોગ પોસ્ટ દ્વારા, ફેશબુક દ્વારા કે ઈ મેઈલ આઈડી દ્વારા મોકલી અમોને નિર્ણય કરવામાં મદદરૂપ થશો.  આપના તરફથી કોઈ જ્ પ્રતિભાવ નહિ મળે તો સમજીશું કે આપને આજસુધી આપેલ જાણકારી થી સંતોષ છે., વિશેષ જાણકારીની આપને હવે જરૂરત જણાતી નથી.  … ….

 

 

સૈજ્ન્ય :  ડાયાબિટીસ ઇન ગુજરાતી.કોમ,  દિવ્યભાસ્કર  તેમજ અન્ય …

 

  

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

આજની પોસ્ટ ની મોટાભાગની મહત્વની  માહિતી ઉપલબ્ધ કરી શકવા માટે, અમો વિશેષ રૂપે ડાયાબિટીસ ઇન ગુજરાતી. કોમ  - http://diabetesingujarati.com/ નાં અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ. 

  

You can  Join us /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', 'દાદીમાનું ડાયેટ કોર્નર', "જીવન લક્ષ્ય " ..., આરોગ્ય અને ઔષધ ..., વીણેલા મોતી | 1 Comment

ડાયાબિટીસ શું છે ? ડાયાબિટીસ અંગેની ખોટી માન્યતાઓ, આ ખોટી માન્યતાઓ જો નહિ જાણીએ તો જીવનભર રહેશો ભ્રમમાં ! … … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …. (ભાગ-૩)

ડાયાબિટીસ શું છે ? ડાયાબિટીસ અંગેની ખોટી માન્યતાઓ, આ ખોટી માન્યતાઓ જો નહિ જાણીએ તો જીવનભર રહેશો ભ્રમમાં ! …

(આરોગ્ય અને ઔષધ)  ….  (ભાગ-૩) ….

 

 

 DAIABETIC.2

 

 

આ અગાઉના લેખમાં આપણે ડાયાબિટીસ મટશે ?  મધુપ્રમેહ મટશે ?  ડાયાબિટીસ ન થાય તે માટે શું કરવું જોઇએ ?  વિગેરે … પ્રાથમિક જાણકારી મેળવી, આ શ્રેણી અંર્ગત વધુને વધુ માહિતી આપવાની અમારી કોશિશ રહેશે, પરંતુ આપના સ્વાસ્થ્ય અંગે આપના ફેમિલી ડોક્ટર તેમજ આ ક્ષેત્રના ખાસ તજજ્ઞ /નિષ્ણાંત ની સલાહ સમયસર લેવી ખાસ જરૂરી છે. આપ મિત્રોએ આ શ્રેણી અંગે દાખવેલ રસ બદલ અમો આપ સર્વેના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.

 

આપની સરળતા માટે અગાઉની બંને ભાગની પોસ્ટ લીંક આ સાથે નીચે દર્શાવેલ છે, ભાગ-૧ અને ભાગ-૨ જો આપે વાંચ્યા ન હોય તો અહીં દર્શાવેલ લીંક  પર ક્લિક કરવાથી તે બંને ભાગ અહીં માણી શકશો.  …

 

બ્લોગ લીંક :  

ડાયાબિટીસ શું છે ? આખરે કઈ રીતે થાય છે ડાયાબિટીસ ? કંટ્રોલ માટે શું કરવું ? … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …. (ભાગ-૨)

 

 ડાયાબિટીસ શું છે ? આખરે કઈ રીતે થાય છે ડાયાબિટીસ ? કંટ્રોલ માટે શું કરવું ? … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …. (ભાગ-૧)

 

ચાલો મિત્રો તો આજે આપણે ડાયાબિટીસ શ્રેણી અંતર્ગત થોડી વિશેષ જાણકારી મેળવવા કોશિશ કરીશું …. જેવી કે …. ડાયાબિટીસ અંગેની ખોટી માન્યતાઓ, આ ખોટી માન્યતાઓ જો નહિ જાણીએ તો જીવનભર રહેશો ભ્રમમાં !

 

ડાયાબિટીસ અંગેની આ ખોટી માન્યતાઓ ન જાણી, તો જીવનભર રહેશો ભ્રમમાં! ….

 

 

ડાયાબિટીસ અંગે ખોટી માન્યતાઓ ….

 

૧-માન્યતાઃ વધારે પ્રમાણમાં મીઠાનું સેવન ડાયાબિટીસનું કારણ બની શકે છે.

 

તથ્યઃ ડાયાબિટીસ અગ્નાશયમાં ઈન્સુલિન ઉત્પાદન કોશિકાઓના વિનાશનું કારણ બને છે તથા મીઠાનંથ વધારે પ્રમાણમાં સેવન ડાયાબિટીસના રોગનું કારણ નથી. જ્યારે ઇન્સુલિનમાં સામાન્ય રૂપથી પ્રતિક્રિયા દેવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે ત્યારે તે ડાયાબિટીસનું કારણ બને છે. મોટાભાગનાં કિસ્સાઓમાં ડાયાબિટીસ વારસાને કારણે થાય છે.પરંતુ નિયમિત વ્યાયામ અને ડાયટની મદદથી ડાયાબિટીસના દર્દીઓ યોગ્ય માત્રામાં મિઠાઈઓનું સેવન કરી શકે છે.

 

૨- માન્યતાઃ ડાયાબિટીસ એક સંક્રામણ રોગ છે.

 

તથ્યઃ ડાયાબિટીસ એક સંક્રામણ રોગ નથી. ડાયાબિટીસ એક અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ સાથે જોડાયેલી બીમારી છે જે અગ્નાશયમાં બીટા કોશિકાઓ દ્વારા બનેલું વધારે ઈન્સુલિનને કારણે જન્મ લે છે. ડાયાબિટીસ વારસામાં આવતી બીમારી છે.

 

૩- માન્યતાઃ ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ ક્યારેય મીઠું ખાવું ના જોઇએ

 

તથ્યઃ ડાયાબિટીસના દર્દીઓને કાર્બોહાઇડ્રેટને પચાવવામાં ઘણી મુશ્કેલીઓ થાય છે, જેનો પ્રભાવ તેમના આખા શરીરમાં પડે છે. ડાયાબિટીસના રોગીઓએ મીઠાનું સેવન ખૂબ જ જાળવીને કરવું જોઇએ તથા તેમણે સમયે દવા લેવી જોઇએ અને સાથે કસરત પણ કરવી જોઇએ.આ રીતે તમારુ સ્વાસ્થ્ય તંદુરસ્ત રહે છે તથા તમે આ બીમારીની ગંભીરતાથી પણ બચી શકો છો,

 

૪- માન્યતાઃ ડાયાબિટીસથી પરેશાન બાળકોને મિઠાઈઓ ક્યારેય ખાવી જોઇએ નહી.

 

તથ્યઃ ડાયાબિટીસથી પરેશાન બાળકો સંતુલિત રીતે પોતાના ખોરાકમાં મીઠાનું સેવન કરી શકે છે પરંતુ તેમણે કાર્બોહાઇડ્રેટની કુલ માત્રાને પણ નિયંત્રણમાં રાખવાની જરૂર છે. મિઠાઈઓમાં કેલેરી ઉપરાંત અન્ય કોઇ પોષણ તત્વો હોતા નથી.આ માટે જ મિઠાઈનુ સેવન કરવા કરતાં નિયંત્રણમાં કરવું જોઇએ.

 

૫- માન્યતાઃ થોડો કંટ્રોલ કરવાથી તમારે સતત ચેક-અપ કરાવાની જરૂર નથી પડતી

 

તથ્યઃ ડાયાબીટીસ એક ગંભીર બીમારી છે. તેને કાબૂમાં કરવા માટે તમારે નિયમિત ખોરાક અને કસરતની સાથે સાથે દવા લેવાની પણ જરૂર છે. તમે ભલે ખાંડને નિયંત્રણમાં રાખવામાં સફલ થઇ જાવ પરંતુ આ ચેક-અપથી બચવા માટે કોઇ કારણ હોવુ જોઇએ નહીં.

 

૬- માન્યતાઃ રોગીઓને પોતાના લોહીમાં ખાંડનું પ્રમાણ ઘટતુ કે વધતુ અનુભવાય છે.

 

તથ્યઃ ચેક-અપ, લોહીની માત્રાને માપવાનો એક વિકલ્પ છે. લોહીનું સ્તર વધવાથી કે ઘટવાથી રોગીને થાક, નબળાઇ અને પાણીની જરૂરિયાત અનુભવાય છે. પરંતુ ઘણા રોગીઓના લક્ષણો જોવા મળતા નથી. કારણ કે, વધતા કે ઘટતા સ્તરથી સામે આવનારા શારિરીક લક્ષણો એક બીજાથી મેળ ખાય છે. આ માટે જ લોહીમાં ખાંડના સ્તરને જાણીને જ તમે બીમારીને જાણી શકો છો.

 

૭- માન્યતાઃ લોહીમાં ખાંડનું પ્રમાણ વધવું એ સામાન્ય બાબત છે તથા આ ડાયાબિટીસનો સંકેત નથી.

 

તથ્યઃ ક્યારેય પણ લોહીમાં ખાંડનું પ્રમાણ સામાન્ય રહેતુ નથી. થોડી દવાઓથી આ બીમારી રહિત લોકોનું ખાંડનુ પ્રમાણ વધી શકે છે. પરંતુ જે લોકોના લોહીમાં ખાંડનું પ્રમાણ વધારે હોય છે, તેમણે તરત જ તેમના ડોક્ટર પાસે જઇને ડાયાબિટીસનું ચેક-અપ કરાવવું જોઇએ.

 

૮- માન્યતાઃ ઇન્સ્યુલિન દ્વારા ડાયાબિટીસનો ઇલાજ થઇ શકે છે.

 

તથ્યઃ ઇન્સ્યુલિનથી ડાયાબિટીસનો ઉપચાર નથી થતો પરંતુ આ બીમારીને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. ઉર્જાના ઉત્પાદન માટે ઇન્સ્યુલિન શરીરમાં મોજુદ ગ્લુકોઝનો ઉપયોગ કરે છે.આ રીતે ઇન્સ્યુલિન લોહીમાં રહેલી ખાંડને નિયંત્રણમાં રાખે છે, પરંતુ આ બીમારીની પાછળ રહેલા કારણોને તે દૂર કરી શકતું નથી.

 

 

 

 

diabitic.10
૯- માન્યતાઃ ડાયાબિટીસના દર્દીઓને રોજ એક ઇન્સ્યુલિનું ઇન્જેકશન લેવુ પડે છે.

 

તથ્યઃ ડાયાબિટીસના રોગીઓને રોજ ઇન્સ્યુલિનનું ઇન્જેક્શન લેવુ પડે છે કારણ કે, તેમનું અગ્નાશય ઇન્સ્યુલિનની ઉત્પાદકતા ઘટાડી દે છે.પરંતુ ડાયાબીટીસના દર્દીઓને લોહીમાં ખાંડના પ્રમાણને નિયંત્રણમાં રાખવા માટે ગોળીઓ સાથે અથવા ગોળીઓ વિના ઇન્સ્યુલિનનું ઇન્જેક્શન લેવાની જરૂર પડે છે.

 

૧૦- માન્યતાઃ ડાયાબિટીસમાં ગોળીઓ પણ ઇન્સ્યુલિનનું એક સ્વરૂપ છે.

 

તથ્યઃ ઇન્સ્યુલિન એક પ્રોટિન છે જે આંતરડાઓમાં રહેલ પાચનશક્તિનાં એન્જાઇમ અને એસિડ દ્વારા પેટમાં ભળી જાય છે. આ માટે ઇન્સ્યુલિનને માત્ર ઈન્જેક્શન, ઇનહેલર કે પછી પેચના માધ્યમથી જ લેવું.

 

૧૧- માન્યતાઃ ઇન્સ્યુલિનના ઇન્જેક્શન ડાયાબિટીસમાં આડઅસર પેદા કરે છે.

 

તથ્યઃ ખોરાક,વ્યાયમ અને દિવસની શરૂઆત ખાંડનાં સ્તરને વધારે પ્રભાવિત કરે છે. આ માટે રોગીએ પોતાના લોહીમાં ખાંડના પ્રમાણને જાળવવા માટે ઇન્સ્યુલિનના ઇન્જેકશન લેવા જરૂરી બને છે.

 

૧૨- માન્યતાઃ બાળકોમાં ડાયાબિટીસ વિકટરૂપ ધારણ કરે છે.

 

તથ્યઃ બાળકોમાં ડાયાબિટીસ વિકટ સ્વરૂપ ધારણ કરતું નથી.ડાયાબિટીસમાં ઇન્સ્યુલિનનું ઉત્પાદન કરનારી કોશિકાઓ નષ્ટ થઇ જાય છે તથા નષ્ટ થયા પછી તે ફરી ક્યારેય ઇન્સ્યુલિનનું ઉત્પાદન પણ કરતી નથી. ડાયાબિટીસથી પીડિત બાળકોને ઇન્સ્યુલિનની હમેશાં જરૂર હોય છે.

 

૧૩- “કારેલા ખુબ ખાવા અને કડવા લીમડાનો રસ પીવો”

 

આ માન્યતા સાવ ખોટી છે. ઘણાં દર્દી આખી જિંદગી કારેલાનું જ શાક ખાતા હોય છે. પરંતુ કારેલા કે લીમડાના રસથી ડાયાબિટીસ મટી જતો નથી.

 

૧૪- “ભાત અને બટેટા કદી ન ખવાય”

 

આ માન્યતા સાવ ખોટી છે. ભાત અન બટેટામાં મળતી કેલેરીની ગણતરી કરી અને જરૂરીયાત પ્રમાણે કેલેરી લેવી. ભાત જો ઓસાવેલ હોય તો વધુ સારો.

 

૧૫- “ફ્રુટ ન ખવાય”

 

આ માન્યતા પણ સદંતર ખોટી છે. કેલેરીની ગણતરી કરીને ખાઇ શકાય. ફ્રુટમાં આવેલ સુગર ક્રુકેટોઝ છે વળી ફળમાંથી વિટામીન અને મિનરલ મળે છે જે ઉપયોગી છે.

 

૧૬- “મેં આજે મીઠાઇ ખાધી છે માટે અડધી ટીકડી વધારે લઇ લઉં”

 

ડાયાબિટીસની દવા કે ઈન્સ્યુલીનનો ડોઝ જાતે વધારવાની ભૂલ દર્દીએ કદી ન કરવી.

 

૧૭- “હું ચા તો ખાંડવાળી પીઉં છું કારણ કે ટીકડી નાખવાથી કેન્સર થાય છે”

 

આ માન્યતા સદંતર ખોટી છે. ટીકડી નાખવાથી કદી કેન્સર થતું નથી.

 

૧૮- “માત્ર ચણાના લોટની જ વાનગી જ ખવાય”

 

આ માન્યતા સાવ ખોટી છે. ઘઉંનો, બાજરાનો કે જુવારનો લોટ પણ ખાઇ શકાય.

 

૧૯- “ગળ્યું કદી ખાવું જ નહીં.”

 

બહું ઇચ્છા થાય તો બે થી ત્રણ મહિને એકાદ વખત મીઠાઇ ખાઇ શકાય પરંતુ બને ત્યાં સુધી જમી લીધા ૫છી મીઠાઇનો એકાદ ટુકડો લેવો, જમ્યા પછી ભૂખ ન હોવાથી મીઠાઇ વધારે પડતી ન ખવાય જાય.

 

૨૦- “આપણે તો માત્ર બે વખત જ જમવાનું રાખીએ બાકી વચ્ચે કાંઇ જ નહીં.”

 

આ માન્યતા ડાયાબિટીસના દર્દી માટે યોગ્ય નથી, બે વખત ખાવાની આદત ચાર થી પાંચ વખત ખાવાથી પેનક્રીઆઝ પર ઓછો લોડ આવે છે.

 

 

૧- સગર્ભાવસ્થા :-

 

આ દર્દીઓએ પોતાની અંદર વિકાસ પામતા બાળકની જરૂરીયાતને ધ્યાનમાં લઇને વધુ કેલેરીવાળો ખોરાક (આશરે ૨૪૦૦ થી ૨૮૦૦) લેવો જરૂરી છે જેથી સુગર ઘટી ન જાય.

 

૨- વધારે સ્થૂળ વ્યક્તિઓ :-

 

જેમનું વજન ૧૦૦ કિલોની ઉપર છે અને તેઓ વજન ઘટાડવાની કોશિશ કરે છે. એવા દર્દીઓએ ઓછી કેલેરી વાળો ખોરાક (દિવસમાં ૮૦૦ થી ૧૦૦૦) લેવો જરૂરી છે.

 

૩- વધુ મહેનત કરનાર વ્યક્તિઓ :-

 

જેઓ ખૂબ ભારે શારીરિક શ્રમ કરે છે એવાં ડાયાબિટીસના દર્દીઓ જેવા કે મજૂર, એથલેટ કે રમતવીર ખેલાડી, આ દર્દીઓએ તેમની વધુ કેરેલીની જરૂરીયાતને લક્ષમાં લઇને દિવસમાં ૨૪૦૦ થી ૩૦૦૦ કેલેરી સુધીનો ખોરાક લેવો.

 

૪- કિડનીની તકલીફવાળાં વ્યક્તિઓ :-

 

ડાયાબિટીસને લીધે કે બીજા કારણોસર કિડની બરાબર કામ કરતી હોય ત્યારે આ દર્દીઓએ ખોરાકમાં પ્રોટીન જેમ કે કઠોળ-દાળ ઓછા લેવાં જોઇએ. આ દર્દીઓને સુગર ઘટી જવાનો ભય હોઇ તેમણે થોડાં થોડાં પ્રમાણમાં સરળ કાર્બોહાઇડ્રેટ જેમ કે ખાંડ લઇ શકાય છે. આ દર્દીઓને ફળ ન ખાવાની કે ઓછાં ખાવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

 

૫- માંદગી દરમિયાન ખોરાક :-

 

ડાયાબિટીસના દર્દીઓને, માંદગી દરમિયાન સુગર ઘટી કે વધી જવાનો ભય હોય છે વળી ઘણી વાર સામાન્ય ખોરાક રોજીંદા પ્રમાણમાં લેવાતો નથી. આ દર્દીઓને ફળોના રસ, પ્રવાહી ખોરાક કે સાધારણ પ્રમાણમાં નરમ ભાત, ખીર કે સાબુદાણાની કાંજી કે નાળિયેર પાણી જેવો ખોરાક દર બે-બે કલાક લેવો જોઇએ.

 

૬- માંસાહારી ખોરાક લેનાર :-

 

જે ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માંસાહારી ખોરાક લેતા હોય તેમણે ઓછી કેલેરીવાળો માંસાહાર ખોરાક લેવો જેમ કે ચીકન, ચરબી રહિત માંસ-માછલી વગેરે વળી માંસાહારી ખોરાકમાં રાંધતી વખત વધુ તેલનો વપરાશ ન થાય એ જોવું જરૂરી છે. ઇંડા ખાવા ઇચ્છનાર દર્દીએ માત્ર સફેદ ભાગ જ લેવો, પીળો ભાગ ન લેવો.

 

૭- લગ્ન કે સામુહિક જમણવાર વખતે :-

 

લગ્ન કે પાર્ટીના જમણ વખતે, ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ “જીવ બાળવા” નો અવસર આવે છે. જો કે સલાડ, ઢોકળા, ભાત, દાળ, શાક, (ગ્રેવી કાઢીને) લઇ શકાય છે. જેમ આપણે ત્યાં જૈન લોકો માટે એક જુદુ કાઉન્ટર હોય છે. તેમ સ્વાદિષ્ટ લો કેલરી ફૂડ અને સુગરફ્રી જેવા કૃત્રિમ ગળપણવાળી મીઠાઇ તથા તળ્યાં વગરની શેકેલી વાનગીઓનું ડાયાબિટીસ કાઉન્ટર રાખવામાં આવે તો ડાયાબિટીસના દર્દીઓ પણ ભોજનને માણી શકે. ડાયાબિટીસમાં ખોરાક વિશે આપણે જાણ્યું.

નોંધ :

હવે પછી આપણે આ શ્રેણીના ભાગ-૪ માં થોડી વિશે જાણકારી મેળવીશું જેવી કે … ડાયાબિટીસ વધવાનું મૂળ કારણ છે ભોજન, દર્દીએ શું ખાવું અને શું નહીં? વિગેરે જાણકારી મેળવીશું. … ….

 

 

સૈજ્ન્ય :  દિવ્યભાસ્કર તેમજ અન્ય …

 

  

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  Join us /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., આરોગ્ય અને ઔષધ ..., વીણેલા મોતી | 1 Comment

ડાયાબિટીસ શું છે ? આખરે કઈ રીતે થાય છે ડાયાબિટીસ ? કંટ્રોલ માટે શું કરવું ? … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …. (ભાગ-૨)

ડાયાબિટીસ શું છે ?   આખરે કઈ રીતે થાય છે ડાયાબિટીસ ?   કંટ્રોલ માટે શું કરવું ?  …

(આરોગ્ય અને ઔષધ)  ….  (ભાગ-૨) ….

 

 

 DAIABETIC.2

 

 

આ અગાઉના લેખમાં આપણે ડાયાબિટીસ અંગે પ્રાથમિક જાણકારી મેળવી જેવીકે … ડાયાબિટીસ એટલે શું? ડાયાબિટીસ કેવી રીતે થાય છે ?  આજે આપણે તેમાં થોડી વિશેષ જાણકારી મેળવવા કોશિશ કરીશું ….  જેમકે ડાયાબિટીસ મટશે ?  મધુપ્રમેહ મટશે ?  ડાયાબિટીસ ન થાય તે માટે શું કરવું જોઇએ ?  વિગેરે …

 

આપની સરળતા માટે અગાઉની  પોસ્ટ લીંક આ સાથે નીચે દર્શાવેલ છે, ભાગ-૧ જો આપે વાંચ્યો ન હોય તો અહીં દર્શાવેલ લીંક  પર ક્લિક કરવાથી તે અહીં માણી શકશો.  …

 

બ્લોગ લીંક :  

ડાયાબિટીસ શું છે ? આખરે કઈ રીતે થાય છે ડાયાબિટીસ ? કંટ્રોલ માટે શું કરવું ? … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …. (ભાગ-૧)

 

કહેવાય છે કે ડાયાબિટીસની પહેલી વખત જાણ સાઠ ટકા કેસોમાં આકસ્મિક જ થાય છે. આ એક એવો અતિથિ છે જે ગમે ત્યારે – તેને ગમે ત્યારે શરીરમાં પ્રવેશી જાય છે, પણ એક વાર પેઠા પછી માણસ સાથે ‘દગાબાજી’ કરીને તેનો સાથ ક્યારેક અધવચ્ચે છોડી જતો નથી, છેક ચિતા સુધી સાથ નિભાવે છે. એક સમય પડછાયો માણસને છોડીને ચાલ્યો જાય, પણ ડાયાબિટીસ જેનું નામ, બિલકુલ વિશ્વાસપાત્ર દોસ્ત છે.

 

 ડાયાબિટીસ મટશે ? કેટલાક સંશોધન-

 

ડાયાબિટીસને લગતા દુનિયામાં કરોડો ડોલરને ખર્ચે અનેક સંશોધન થઇ રહ્યાં છે. ભવિષ્યમાં સ્વાદુપિંડના કોષોને જીવતા કરે એવી દવા આવશે કે જેનાથી ડાયાબિટીસ સંપૂર્ણપણે મટી જશે?

 

મધુપ્રમેહ મટશે ?

 

ઘણા ડાયાબિટીસના દર્દીઓ રાહ જોઇએ બેઠા છે કે ક્યારે ડાયાબિટીસની સારવારમાં કંઇક નવી ચમત્કારિક શોધ થાય અને ડાયાબિટીસ મટી જાય કે ઈન્સ્યુલિનના ઇન્જેક્શન બંધ થાય કે કાયમી ખોરાકની પરેજી જાય. ડાયાબિટીસના ક્ષેત્રમાં દુનિયાભરમાં કરોડો ડોલરને ખર્ચે અનેક સંશોધન થઇ રહ્યાં છે અને ઘણી બધી સંસ્થાઓ, વૈજ્ઞાનિકો અને ડોક્ટરો સતત કાર્ય કરી રહ્યા છે. ડાયાબિટીસની મોટી મુશ્કેલી છે કે એકવાર થાય પછી દર્દીનો છેડો છોડતું નથી. ભવિષ્યમાં સ્વાદુપિંડના કોષોને જીવતા કરે એવી દવા આવશે કે જેનો મહિના, વર્ષ કે બે વર્ષ કોર્સ કર્યા બાદ ડાયાબિટીસ સંપૂર્ણપણે મટી જાય.

 

 

diabitic.6

 

 

જેવી રીતે શરીરમાં કિડની બદલાવીને નવી મૂકી શકાય છે એમ, ભવિષ્યમાં સ્વાદુપિંડ બદલાવવાનું ઓપરેશન થઇ શકશે. સારવાર ડાયાબિટીસ ટાઇપ-૧ના બાળદર્દીઓ તથા વધુ પ્રમાણમાં ઈન્સ્યુલિન લેતા દર્દીઓ માટે વરદાનરૂપ બનશે.

 

દવાઓથી ડાયાબિટીસને અટકાવી શકાય ?  :   જેમને બારણે ડાયાબિટીસ ટકોરા દેતો હોય એવા સ્થૂળ લોકો ચોક્કસ પ્રકારની દવાઓ દ્વારા ડાયાબિટીસ થતો અટકાવી શકે છે. સ્થૂળતા-વિરોધી દવાઓ પણ ડાયાબિટીસને થતો અટકાવે છે.

 

સ્થળૂતા માટેની સર્જરી :  અતિસ્થૂળ લોકો મેદસ્વિતા ઓછી કરવા માટે પેટ-આંતરડાનું ઓપરેશન કરાવે છે. તેનાથી વજન ઘટે છે અને ડાયાબિટીસ નાબૂદ થઇ શકે છે. વિષયમાં ખૂબ વધારે સંશોધન થાય એવી શક્યતા છે.

  

ડાયાબિટીસ થશે એની અગાઉથી ખબર પડશે  :  શરીરની અમુક લેબોરેટરી તપાસ કે જનીનની તપાસ વડે અગાઉથી જાણી શકાશે કે ડાયાબિટીસ થવાની શક્યતા છે કે કેમ અને તેને માટે યોગ્ય સારવાર જેવી કે ટાઇપ-૧ ડાયાબિટીસ માટે વેક્સિન ઉપલબ્ધ થશે.

 

ડાયાબિટીસનું નિદના સહેલું થશે :   હાલમાં લોહીમાં સુગર તપાસ માટે નસમાંથી કે આંગળીમાંથી લોહી લેવું પડે છે. ભવિષ્યમાં તપાસ થૂંક કે આંસુમાંથી થઇ શકશે કે માત્ર ત્વચા પર સાધન રાખવાથી સુગરની જાણકારી મેળવી શકાશે. 

 

ઈન્સ્યુલિનનાં ઇન્જેક્શનો વિકલ્પ શોધાશે  :   જે દર્દીને દવા તરીકે ઈન્સ્યુલિન લેવું પડે છે તે ઇન્જેક્શન લઇને કંટાળી જતા હોય છે. તેમણે થોડી ધીરજ રાખવી.

 

 

  diabitic.7

 

ઈન્સ્યુલિન પમ્પ :  શરીરમાં સતત ઈન્સ્યુલિન આપ્યા કરે એવો પમ્પ હાલમાં ઉપલબ્ધ છે. પમ્પને નળ અને સ્ટિકર વડે ત્વચા સાથે જોડવાના હોય છે. ભવિષ્યમાં એવા પમ્પ આવશે કે જે પોતે બ્લડ સુગર માપીને મુજબ ઈન્સ્યુલિનનો ડોઝ અાપશે. શ્વાસમાં લઇ શકાય કે ત્વચા પર લગાડી શકાય તેવા ઈન્સ્યુલિન પમ્પ ઉપલબ્ધ થશે. હાલમાં બજારમાં મોઢામાં સ્પ્રે કરી શકાય તેવા ઈન્સ્યુલિ પમ્પ મળે છે. જાતના ઈન્સ્યુલિનનો ઉપયોગ કરતા દર્દીએ ઇન્જેક્શન નહીં લેવાં પડે.

 

ડાયાબિટીસથતો અટકે કે કાબૂમાં રહે એવો ખોરાક :   ભવિષ્યમાંએવા ક્રિયાશીલ ખોરાક (Functional Foods) મળશે જેનાથી ડાયાબિટીસ કાબૂમાં રહેશે અથવા થતો અટકશે. ખોરાકમાં લેવાતી ચરબીને ૧૦૦ ટકા બંધ કરી શકાય એવા અવેજીના ખાદ્ય પદાર્થો મળશે.

 

શરીરનુંજનીનિક બંધારણ બદલી શકે એવી સારવાર :  ડાયાબિટીસ વારસાગત રીતે આગળ વધે છે અને ભવિષ્યમાં એવી જનીનની સારવાર (Genetic Treatment) ઉપલ્બ્ધ થશે કે ડાયાબિટીસને થતો અટકાવી શકાય. સિવાય ડાયાબિટીસને લીધે થતી તકલીફો, હૃદયરોગ, કિડનીની તકલીફ, આંખની તકલીફ અને પગની તકલીફો માટે પણ મોટા પાયે સંશોધનો ચાલુ છે અને ભવિષ્યમાં ડાયાબિટીસને લીધે અંગોને નુકસાન થાય અથવા થયેલું નુકસાન પાછું વળે એવી સારવાર ઉપલબ્ધ થશે. 

 

ડાયાબિટીસ ન થાય તે માટે શું કરવું જોઇએ ?

 

એક ઉદાહરણ પ્રમાણે 32 વર્ષના વિપુલભાઇ રિયલ એસ્ટેટના વ્યવસાયી છે. તેમનું વજન 96 કિલો છે. તેમને ડાયાબિટીસ લાગુ પડ્યો છે અને ઇન્સ્યુલિનનાં ઇન્જેક્શન લેવા પડે છે. દરરોજ સવારે 9 વાગે વાગ્યે ઊઠીને ચાલવા જાય છે અને ભોજનની થાળીમાં ગળપણ જુએ તો બૂમાબૂમ કરે છે. મીઠાઇ જોઇને મનમાં ગભરાય છે. વિપુલભાઇના પરિવારજનોને સતત મનમાં થાય છે, ‘ક્યાંક અમને તો ડાયાબિટીસ નહીં થાય ને….’ ડાયાબિટીસના દર્દીના દરેક સગાના મનમાં સવાલ થતો હોય છે કે ડાયાબિટીસ થાય તે માટે શું કરવું જોઇએ.

 

ડાયાબિટીસ ટાઇપ-૧ને અટકાવી શકાય ?

 

જાગૃતરહેવાથી ડાયાબિટીસ ટાઇપ-૧નું વહેલું નિદાન થઇ શકે છે પણ હાલના સંજોગોમાં તેને અટકાવવો મુશ્કેલ છે. ભવિષ્યના વર્ષોમાં એવી રસી ઉપલબ્ધ થશે જે ડાયાબિટીસ ટાઇપ-૧ના દર્દીના ભાઇ-બહેનને આપવાથી રોગને થતો અટકાવી શકાશે.

 

ડાયબિટીસ ટાઇપ-ર ને અટકાવી શકાય ?

 

ડાયાબિટીસટાઇપ-ર, મોટી ઉંમરે થતી ચયાપચયની ક્રિયાની ખામી છે જેમાં શરીરમાં ઈન્સ્યુલિનના સ્ત્રાવની ખામી તથા ઈન્સ્યુલિનના કાર્ય સામે પ્રતિકાર જોવા મળે છે. રોગને સ્થૂળતા, બેઠાડુ જીવન અને માનસિક તાણ સાથે સંબંધ છે માટે તેનાથી દૂર રહેવું.

  

 

diabitic.8

 

 

ડાયાબિટીસ નિયંત્રણ માટે કેટલીક સોનેરી ટિપ્સ …

 

-સ્વાસ્થ્યપ્રદ ખોરાક અપનાવો

 

તંદુરસ્તીને જાળવી રાખવા માટે અને ડાયાબિટીસ જેવા લાઇફસ્ટાઇલ ડિસીઝથી બચવા માટે અહીં જણાવેલાં ખોરાકમાં જરૂરી ફેરફાર કરી શકાય.

 

તાજાં ફળો, શાકભાજી, દાળ, કઠોળ અને આખા ધાન્ય વધારે લેવાં. ખોરાકમાં રેસાવાળા ફળ, શાક વધારે લેવાં, ફણગાવેલાં કઠોળ વધારે લેવા.

 

દાળ, શાક, કઠોળમાં ખાંડ- ગોળ ન નાખવાં.

 

લગ્નના રિસેપ્શન કે પાર્ટીમાં બને ત્યાં સુધી બાફેલાં ફરસાણ જેવા કે ઢોકળા, ખાંડવી, ઇડલી વગેરે ખાવાં.

 

આઇસક્રીમ કે ડેઝર્ટ એકલા ખાવાને બદલે કોઇની સાથે વહેંચીને ખાવા.

 

જમવાનું શરૂ કરતા પહેલા થોડું સલાડ ખાઇ લેવું અથવા એક ગ્લાસ છાશ પીવી.

 

જમતાં જમતાં ટીવી જોવાથી વધારે ખોરાક લેવાય છે. એટલે ટીવી જોવાને બદલે સંગીત સાંભળવું.

 

ધીરે-ધીરે જમવું કારણ કે જઠરમાંથી પેટ ભરાઇ ગયાનું સિગ્નલ મગજ સુધી પહોંચતાં સમય લાગે છે.

 

ચમચી તથા વાટકાની સાઇઝ ઘટાડી નાખો.

 

નિયમિતપણે ભોજન લેવું. કામને લીધે મોડેથી અને ભરપેટ ન જમવું.

 

 

diabitic.6.Abdiabitic.9

 

 

 

 

 

 

 

 

(ક્રમશ :)

 

નોંધ :

હવે પછી આપણે આ શ્રેણીના ભાગ-૩ માં વધુ  આગળ જાણીશું … ડાયાબિટીસ અંગેની ખોટી માન્યતાઓ, આ માન્યતા ડાયાબિટીસના દર્દી માટે યોગ્ય નથી. ….

 

 

સૈજ્ન્ય :  દિવ્યભાસ્કર તેમજ અન્ય …

 

  

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  Join us /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., આરોગ્ય અને ઔષધ ..., વીણેલા મોતી | 2 Comments

ડાયાબિટીસ શું છે ? આખરે કઈ રીતે થાય છે ડાયાબિટીસ ? કંટ્રોલ માટે શું કરવું ? … (આરોગ્ય અને ઔષધ) …. (ભાગ-૧)

ડાયાબિટીસ શું છે ?   આખરે કઈ રીતે થાય છે ડાયાબિટીસ ?   કંટ્રોલ માટે શું કરવું ?  …

(આરોગ્ય અને ઔષધ)  ….  (ભાગ-૧) ….

 

 
DAIABETIC.1

(તસવીરોનો ઉપયોગ પ્રસ્તુતીકરણ માટે કરવામાં આવ્યો છે)

 

(ડાયાબિટીસ અંગેની આ શ્રેણી અંદાજીત  ચાર  (૪) ભાગમાં સમાવવાની અહીં કોશિશ કરીશું, જે માણવાનું ન ચૂકતા, અનેક નવી જાણકારી આપવા અમારી નમ્ર કોશિશ આ શ્રેણીમાં રહેશે……. પૂરો લેખ મુખ્યત્વે દિવ્યભાસ્કર દૈનિક તેમજ અન્ય સોર્સમાંથી સંકલિત કરી તૈયાર કરવામાં આવેલ છે. જે બદલ અમો સર્વેના અહીં અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.)

 

કહેવાય છે કે ડાયાબિટીસની પહેલી વખત જાણ સાઠ ટકા કેસોમાં આકસ્મિક જ થાય છે. આ એક એવો અતિથિ છે જે ગમે ત્યારે –ગમે તેના શરીરમાં પ્રવેશી જાય છે, પણ એક વાર પેઠા પછી માણસ સાથે ‘દગાબાજી’ કરીને તેનો સાથ ક્યારેક અધવચ્ચે છોડી જતો નથી, છેક ચિતા સુધી સાથ નિભાવે છે. એક સમય પડછાયો માણસને છોડીને ચાલ્યો જાય, પણ ડાયાબિટીસ જેનું નામ, બિલકુલ વિશ્વાસપાત્ર દોસ્ત છે.

 

14 નવેમ્બર એટલે કે શુક્રવારે વર્લ્ડ ડાયાબિટીસ ડે સમગ્ર વિશ્વમાં મનાવવામાં આવેલ હતો. ભારતને વિશ્વનું ડાયાબિટીસનું પાટનગર ગણવામાં આવે છે. એવું અનુમાન છે કે સન્ ૨૦૨૫ સુધીમાં કદાચ દર દસમાંથી છ વ્યક્તિને ડાયાબિટીસ હશે. ડાયાબિટીસને ફેલાતો અટકાવવાનું કામ પડકારજનક છે. ડાયાબિટીસ આજકાલ એક સામાન્ય સામસ્યા બની રહી છે. આ બિમારી શરીરમાં સંતુલિત હોર્મોન્સની ઉણપના કારણે થાય છે. અયોગ્ય ખાનપાન, માનસિક તણાવ, સ્થૂળતા, કસરત અથવા અન્ય અનુવાંશિક કારણો હોવાથી વર્તમાન સમયમાં ડાયાબિટિસના રોગીઓની સંખ્યા સતત વધતી જઈ રહી છે.

 

શું તમે ડાયાબિટીસ સાથે જોડાયેલી હકીકતો અને માન્યતાઓની વચ્ચેના અંતરને જાણો છો ? જો નહી, તો તમે પણ આ ડાયાબિટીસના રોગીઓમાંથી એક છો જેઓ આવી માન્યતાઓની વિશાળ લિસ્ટમાં ખોવાઈ ગયા છે. ડાયાબિટીસનું નિદાન થાય એટલે તુરંત દર્દીના સગાવ્હાલા, મિત્રો, પાડોશીઓ સલાહ આપવા આવી જાય છે. આ સલાહ ઘણી વખત ખોટી માન્યતાઓને પણ જન્મ આપે છે. જેથી આ ખોટી માન્યતાઓ ડાયાબિટીસના દર્દીઓના મગજમાં ઘર કરી ગઇ છે. અમે આ ખોટી માન્યતાઓ વિશે પણ તમને જણાવીશું.  જેના કારણે તમે સ્વાસ્થ્ય સંબંધી વિષયોમાં સાચા નિર્ણયો લઇ શકો.  ડાયાબિટીસ અને તેની વિષમતાઓ અંગે દરેક વ્યક્તિને જાગૃત થવાની જરૂર છે. જેથી  ડાયાબિટીસની વિવિધ વિષમતાઓ વિશેની જાણકારી પણ આગળ ઉપર અમે તમને આપીશું.

 

ડાયાબિટીસ એક એવો છૂપો ખૂની છે જે ધીરે-ધીરે વ્યક્તિને આંતરિક રીતે નબળો અને નિઃસહાય બનાવે છે. ડાયાબિટીસનો રોગ વ્યક્તિની મૃત્યુ સાથે જ દૂર થાય છે. એકવાર જો વ્યક્તિને ડાયાબિટીસ થાય ત્યારબાદ વ્યક્તિએ માત્ર તેની કાળજી રાખવાની હોય છે બાકી એ હમેશ માટે મટી જાય તેવી હાલ કોઈ જ દવા છે નહીં. પરંતુ આખરે આ ડાયાબિટીસ છે શું ? કઈ રીતે થાય છે ડાયાબિટીસ ? ડાયાબિટીસ મટી શકે ખરા ? ડાયાબિટીસમાં ખાસ ધ્યાન રાખવા યોગ્ય બાબતો કઈ છે ? ડાયાબિટીસ ન થાય તેના માટે શું કરવું ?

 

આ તમામ પ્રશ્નોના જવાબ  અમે તમને આજે જણાવીશું.  જેથી જો તમને કે તમારા પરિવારમાં કોઈને ડાયાબિટીસ હોય તો તમે તેની સંપૂર્ણપણે તકેદારી રાખી શકો.

 

ડાયાબિટીસ એટલે શું, ડાયાબિટીસ કઈ રીતે થાય છે તેની પ્રક્રિયા. ડાયાબિટીસ ન થાય તેના માટે શું કરવું, ડાયાબિટીસમાં કઈ-કઈ તકેદારી રાખવી અનિવાર્ય છે વગેરે ડાયાબિટીસ સંબંધી તમામ જાણકારી જે આજના સમયમાં દરેકને ખબર હોવી જોઈએ……..

 

 
DAIABETIC.2
 

 ડાયાબિટીસ એટલે શું ?

 

મધુપ્રમેહ અથવા ડાયાબિટીસનો રોગ પ્રાચીન સમયથી જાણીતો છે. આયુર્વેદમાં મધુપ્રમેહ એટલે કે મીઠી પેશાબનો રોગ વર્ણવેલ છે. આયુર્વેદમાં મધુપ્રમેહના લક્ષણોમાં મીઠી પેશાબ, અશક્તિ, ગુમડા, ગેંગ્રીન (શરીરનો કોઇ ભાગ સડી જો અને મૃત થઇ જવો) અને ઘેન ગણાવવામાં આવ્યા છે.

 

લોહીમાં ગ્લુકોઝ (સુગર અથવા સાકર) નું પ્રમાણ વધી જવું અને પેશાબમાં ગ્લુકોઝ વહી જવો એ ડાયાબિટીસનું મુખ્ય લક્ષણ છે. અહીં થોડા પ્રશ્નો ઉભા થાય છે. ગ્લુકોઝ શું છે ? આપણા ખોરાકમાં તો રોટલી-દાળ-ભાત-શાક લેવામાં આવે છે તો આ ગ્લુકોઝ ક્યાંથી આવે છે ? જો ડાયાબિટીસના દર્દીમાં સુગર વધી જતી હોય તો પછી તંદુરસ્ત માણસમાં એ સુગર નિયત પ્રમાણમાં કઇ રીતે રહે છે ? આ બધા સવાલના જવાબ મેળવવા આપણે પાચનક્રિયા અને બ્લડ સુગરનું નિયમન કઇ રીતે થાય છે તે સમજીએ…. 

 

 
DAIABETIC.3
 

 

 ખોરાક આપણને શક્તિ અને જરૂરી પોષક દ્રવ્યો જેવા કે વિટામીન્સ, મીનરલ્સ, (ક્ષાર જેવા કે આર્યન (લોહ), ઝીંક વગેરે આપે છે. ખોરાકને અલગ અલગ વિભાગમાં વિભાજીત કરી શકાય (૧) કાર્બોહાઇડ્રેટસ (સ્ટાર્ચ) (ર) પ્રોટીન્સ (૩) ચરબી (ફેટ) અથવા તૈલી પદાર્થો વગેરે.

 

ખોરાકમાં રહેલા આ પદાર્થો લોહીમાં ભળી ન શકે. વળી આ પદાર્થોનું શરીરના કોષ (Cell) દ્વારા ઇંધણમાં રૂપાંતર ન થઇ શકે. આથી લોહીમાં ભળી શકે અને ઇંધણમાં રૂપાંતર થઇ શકે એ માટે આપણાંજઠ્ઠર, આંતરડા તથા સ્વાદુપિંડમાંથી ઝરતા પાચકરસો દ્વારા ખોરાકનું સાદા અને લોહીમાં ભળી શકે એવા નાના અને સરળ પદાર્થોમાં રૂપાંતર થાય છે. કાર્બોહાઇડ્રેટ અથવા સ્ટાર્ચનું રૂપાંતર ગ્લુકોઝમાં, પ્રોટીન્સનું એમીનો એસીડમાં અને ચરબીનું ફેટી એસીડ તથા ગ્લીસેરોલમાં પરિવર્તન થાય છે. આ પદાર્થો નાના આંતરડામાં સહેલાઇથી લોહીમાં ભળી જાય છે અને આખા શરીરને પહોંચતા થાય છે.

 

ગ્લુકોઝ એ કુદરતે બનાવેલ જાદુઇ પદાર્થ છે જે દરેક પ્રાણીને શક્તિ આપે છે. આપણા માટે પણ ગ્લુકોઝ એ શરીરનું ઇંધણ છે. આપણું મગજ માત્ર ગ્લુકોઝ જ શક્તિ માટે વાપરી શકે છે. થોડી જ મિનિટો ગ્લુકોઝ જો મગજને ન મળે તો તેને નુકશાન પહોંચે. આથી આપણા શરીરના દરેક કોષને શક્તિ પુરી પાડવા અને મગજને સતત ગ્લુકોઝ મળતું રહે એ માટે શરીરમાં ગ્લુકોઝનું નિયંત્રણ કરવામાં આવે છે. આપણે એ પ્રક્રિયાને સમજીએ જેથી ડાયાબિટીસ કઇ રીતે થાય છે તે સમજી શકાય. લોહીમાં ગ્લુકોઝની માત્રાનું નિયમન કરવામાં સ્વાદુપિંડ અને ઈન્યુલીનનો મહત્વનો ફાળો છે. 

 

 
DAIABETIC.4
 

 

 

સ્વાદુપિંડનું કાર્ય : પેટમાં જઠરની પાછળ સ્વાદુપિંડ (Pancreas) નામની અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથી આવેલી છે. જેનો સ્ત્રાવ સીધો લોહીમાં ભળે છે. આ સ્વાદુપિંડનો મોટો ભાગ પાચકરસ બનાવે છે. આ પાચકરસ બનાવતા કોષોની વચ્ચે આઇલેટસ ઓફ લેંગરહાનના કોષો આવેલ છે. આ કોષ બે પ્રકારના હોય છે. બીટા (Beta) કોષમાંથી ઈન્સ્યુલીન નામનો હોર્મોન બને છે. આ હોરમોન સીધો લોહીમાં ભળી જાય છે અને લોહી વાટે શરીરના દરેક કોષ સુધી પહોંચે છે.

 

ઈન્સ્યુલીનનું કાર્ય : શરીરનું કાર્ય યોગ્ય થતું રહે તે માટે ગ્લુકોઝનો એકધારો અને અવિરત પુરવઠો મળતો રહે એ અત્યંત આવશ્યક છે. શરીરના દરેક કોષ (Cell)ને ગ્લુકોઝની જરૂર હોય છે. આ કોષની દિવાલમાંથી ગ્લુકોઝને કોષમાં જવાની ચાવી તરીકે ઈન્સ્યુલીન કરે છે.

 

શરીરના દરેક કોષ ઈન્સ્યુલીન માટેના કેન્દ્રો હોય છે. જેમ તાળામાં ચાવી બંધ બેસતી હોય અને અંદર ગોઠવાઇને તાળું ખોલે છે તેમજ ઈન્સ્યુલીન શરીરના કોષના દરવાજા ખોલે છે અને આ દરવાજા ખુલ્યા પછી જ ગ્લુકોઝ કોષમાં જઇ શકે છે. એ પછી જ કોષને જોઇતું ઇંધણ મળે છે.

 

 
DAIABETIC.5
 

 

 

ડાયાબિટીસ કેવી રીતે થાય છે ?

 

ડાયાબિટીસ શું છે ?: ડાયાબિટીસના રોગમાં ઈન્સ્યુલીન શરીરમાં બનતું નથી અથવા ઓછુ બને છે અથવા જે કંઇ બને છે તે અસરકારક નથી હોતું. આથી લોહીમાં આવેલ ગ્લુકોઝનું વિતરણ થઇ શકતું નથી. આ ગ્લુકોઝને શરીરના કોષમાં જવા માટેની ચાવીરૂપ ઈન્સ્યુલીન ન હોવાથી લોહીમાં તેનું પ્રમાણ વધવા લાગે છે. વળી વધારાના ગ્લુકોઝનો સંગ્રહ નથી થઇ શકતો.

 

લોહીમાં ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ વધવાથી પેશાબમાં ગ્લુકોઝ આવે છે. જ્યાં સુધી લોહીમાં ૧૮૦ મીગ્રા/ડીએલ ગ્લુકોઝનું પ્રમાણ રહે છે ત્યાં સુધી પેશાબમાં નથી આવતું પણ ૧૮૦ મીગ્રા/ડીએલથી ઉપર જાય એટલે પેશાબમાં પણ ગ્લુકોઝ દેખાવા શરૂ થાય છે. 

 

ડાયાબિટીસ મટશે ? 

 

ડાયાબિટીસને લગતા દુનિયામાં કરોડો ડોલરને ખર્ચે અનેક સંશોધન થઇ રહ્યાં છે. ભવિષ્યમાં સ્વાદુપિંડના કોષોને જીવતા કરે એવી દવા આવશે કે જેનાથી ડાયાબિટીસ સંપૂર્ણપણે મટી જશે?

 

(ક્રમશ :)

 

નોંધ :

હવે પછી આપણે આ શ્રેણીના ભાગ-૨ માં વધુ  આગળ જાણીશું  કે શું … મધુપ્રમેહ એટલે શું ? ડાયાબિટીસ મટશે ? કેટલાક સંશોધન-  ડાયાબિટીસ ન થાય તે માટે શું કરવું જોઇએ ? ડાયાબિટીસ ટાઇપ-૧ને અટકાવી શકાય ?  ડાયબિટીસ ટાઇપ-ર ને અટકાવી શકાય ?

 

 

સૈજ્ન્ય :  દિવ્યભાસ્કર તેમજ અન્ય …

 

  

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  Join us /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', 'દાદીમાનું ડાયેટ કોર્નર', "જીવન લક્ષ્ય " ..., આરોગ્ય અને ઔષધ ..., વીણેલા મોતી | 1 Comment

પુષ્ટિના ષોડશગ્રંથ:સરળ સુગમ સંક્ષેપ … (ભાગ-૫) …

પુષ્ટિના ષોડશગ્રંથ:સરળ સુગમ સંક્ષેપ …

મહેશ શાહ, શ્રી કૃષ્ણ મેરેજ બ્યુરો, (વડોદરા) …

ભાગ – ૫

 

 

SHODASH GRANTH.1

 

 

પુષ્ટિ સંપ્રદાયના પાયાના સિદ્ધાંતોનો પ્રાથમિક પરિચય પામવાના પ્રયાસરૂપે ષોડશ ગ્રંથોના સંક્ષિપ્ત અભ્યાસમાં  આજે આપણે શ્રી વિવેકધૈર્યાશ્રય અને શ્રી કૃષ્ણાશ્રય ગ્રંથોની વાત કરીશું.

 

૮.  શ્રી વિવેક ધૈર્યાશ્રય:

 

 

સંક્ષિપ્ત પરિચય:

 

આ ગ્રંથ લાહોરના પ. ભ. વૈષ્ણવ શ્રી બુલા મિશ્રના નિમિત્તે આપણને પ્રાપ્ત થયો છે.  તેમને માત્ર આ ગ્રંથના સેવનથી વેદશાસ્ત્રોનું જ્ઞાન થયું હતું એટલું જ નહીં માનસી સેવા સિદ્ધ થઇ હતી.  આચાર્યશ્રી આ ગ્રંથમાં વિવેક, ધૈર્ય અને આશ્રયની વ્યાખ્યા કરે છે અને આજ્ઞા કરે છે કે આ ત્રણે વૈષ્ણવતાના પાયારૂપ છે. તેનું સદા સંરક્ષણ કરવું જોઈએ. .

 

 

વિવેક

 

  • નિષિદ્ધ કાર્યના પરિણામનો વિચાર (સમજ) એ જ વિવેક.
  • શ્રી હરિ સર્વ સામર્થ્યવાન અને સર્વ કાંઈ સ્વેચ્છાએ કરનાર છે એવી સ્પષ્ટ અને દ્રઢ સમજ એટલે વિવેક.
  • અત્યાગ્રહ, હઠાગ્રહ,અભિમાનનોએ સર્વનો ત્યાગ, દીનતા અને ધર્મ- અધર્મનો વિચાર જેવા ૯ પ્રકારના વિવેક શ્રી આચાર્યજીએ સમજાવ્યા છે.
  • અનાગ્રહરાખવો એટલે કે વગર પ્રયત્ને (અનાયાસે) સિદ્ધ થતા કાર્યો થવા દેવા.
  • પ્રભુ પાસે પણ યાચના કરવી નહીં. બધું જ પ્રભુનું છે, આપવું હોય તે, તેટલું અને ત્યારે આપશે.

 

ધૈર્ય:

 

  • ત્રિવિધ(શારીરિક, માનસિકદુ:ખ અને આધિદૈવિક) કલેશ સહન કરવાં. તે દુર થતું હોય તો થવા દેવું. સહન કરવાનો આગ્રહ ન રાખવો.  પાણીના પ્રવાહમાં વહેતા પાંદડાની જેમ વહેવું, તરવાનો પ્રયાસ કરવો નહીં.
  • સાચા રક્ષક શ્રી હરિ જ છે.  કુટુંબીઓ,નોકરો કે અન્યના આક્રમણ સહન કરવા, પ્રતિકાર ન કરવો.

 

આશ્રય:

 

  • આ લોક અને પરલોકના કામો, દુ:ખમાં, પાપમાં, ભયમાં, અપૂર્ત ઈચ્છામાં, ભક્તદ્રોહમાં, ભક્તિના અભાવમાં,અશક્યમાં કે સુશકયમાં અર્થાત દરેક પરિસ્થિતિમાં (તે સાનુકુળ હોય કે વિપરીત)એક માત્ર પ્રભુનો જ આશ્રય રાખવો. અન્યાશ્રય ક્યારેય ન કરવો.

 

ગ્રંથ સાર/તેની ઉપયોગીતા

 

 

  • જો આ ગ્રંથ બરાબર સમજી અમલ કરીએ તો આપણું આધ્યાત્મિક જ નહીં લૌકિક જીવન પણ સરળ અને સફળ બને.  જીવન યાત્રાનું સરસ વહન થાય.
  • સુક્ષ્મ વિચાર કરીએ તો આધુનિક માનસશાસ્ત્રના તણાવ મુક્તિના (stress buster) ઉપાયોજ આ ગ્રંથમાંવર્ણવાયા છે.
  • અનન્યતા અને દ્રઢ આશ્રય સિદ્ધ કરવામાંઅત્યંત ઉપયોગી ગ્રંથ.
  • સમજીને યોગ્ય અમલ કરી શકાય તો લૌકિક અને અલૌકિક બંને ક્ષેત્રે સફળતા પ્રાપ્ત થાય, શ્રેય અને પ્રેય બંને સિદ્ધ થઇ જાય.

 

૯.  શ્રીકૃષ્ણાશ્રય:

 

 

સંક્ષિપ્ત પરિચય:

 

  • આ યુગમાં કાલ, દેશ, દ્રવ્ય, તીર્થ, મંત્ર, દેવતાઓ જેવા સર્વ સાધનો દુષિત થઇ શક્તિહીન થઇ ગયા છે.  આ પૈકી કોઈ પણ આપણો ઉદ્ધાર કરી શકે તેમ નથી.
  • સર્વત્ર પાખંડનું સામ્રાજ્ય છે.  દ્રુષ્ટો બધે ફરી વળ્યા છે.  સત્પુરુષોની મતિ ભ્રષ્ટ થઇ છે.
  • આપણે અશક્ત, લાચાર, દીન છીએ વળી દેવતાઓ પ્રાકૃત છે, અક્ષર બ્રહ્મ ગણીતાનંદ [ગણી શકાય તેવા (સીમિત) આનંદવાળું] છે, માત્ર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પૂર્ણાનંદ છે, તેઓ જ સર્વ સામર્થ્યવાળા અને સર્વ મનોરથ પૂરક છે.
  • આ સંજોગોમાં જીવ દ્વારા એક માત્ર અને સાચા ઉધ્ધારકશ્રી કૃષ્ણની પૂર્ણ શરણાગતી સહ પ્રાર્થના રૂપે આ ગ્રંથ છે.
  • ગીતાજીમાં પ્રભુએ અર્જુનને કહ્યું હતું કે બધા ધર્મો છોડી એક માત્ર મારા શરણે આવ. તે ભાવનાની જ પુષ્ટિમાર્ગીય અભિવ્યક્તિ છે. .
  • પરમાત્માની પ્રાપ્તિમાટે એક માત્ર સાધન આશ્રય અને સંપૂર્ણ શરણાગતિ છે.
  • આચાર્યશ્રી ખાતરી આપે છે કે બધું જ ખરાબ છે તો પણ આશ્રયના સહારે પાર ઉતરાશે.

 

ગ્રંથ સાર/તેની ઉપયોગીતા

  • આ ગ્રંથનો અર્થ અને ભાવ સમજી નિયમિત પાઠ કરવાથી દ્રઢ આશ્રય સિદ્ધ થાય છે જે થયા પછી અન્ય કોઈ સાધન જરૂરી નથી રહેતું.
  • યોગ્ય ભાવનાથી આપણા મનમાં અનોખી ઉર્જાનો સંચાર થાય છે અને પ્રભુ મારી પડખે છે એ ધારણા જ આત્મવિશ્વાસમાં અનેકગણો વધારો કરે છે. દૈવી ઉર્જાનો સંચાર થાય છે. આના કારણે આપણા વાણી અને વર્તનમાં મક્કમતા આવી જાય છે તેથી અનેકવિધ કાર્યો અનાયાસે સફળ થઇ જાય છે.

 

 

  • (ક્રમશ:)

 

વૈષ્ણવોને પ્રાર્થના છે કે આ પ્રયત્નમાં રહેલી ત્રુટીઓ પ્રત્યે પત્ર દ્વારા કે ઈ મેલથી  મારું ધ્યાન દોરવા કૃપા કરે. મને feedback2m@gmail.com ઉપર ઇ મેલ કરી શકાય છે.

© Mahesh Shah 2014

 

 સંપર્ક :

mahesh shah.1

 મહેશ શાહ

જય શ્રીકૃષ્ણ મેરેજ બ્યુરો, વડોદરા.

મો. +૯૧- ૯૪૨૬૩૪૬૩૬૪/ ૦૨૬૫- ૨૩૩૦૦૮૩

                                    email :   feedback2m@gmail.com

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

 

‘દાદીમા ની પોટલી’ પર આજની પોસ્ટ પ્રસિદ્ધ કરવાની તક આપવા  બદલ અમો શ્રી મહેશભાઈ શાહ (વડોદરા) ના અંતરપૂર્વકથી આભારી છીએ.  આજની પોસ્ટ મહિના ની શરૂઆત એટલેકે પેહલી તારીખે પ્રસિદ્ધ  થવાને બદલે અનિવાર્ય સંજોગવસાત ૩ દિવસ મોડી પ્રસિદ્ધ કરી શકેલ છે, અમારા કારણે આપને જો કોઈ તકલીફ પડેલ હોય તો તે બદલ અમો  ક્ષમા ચાહિએ છીએ અને આ સાથે દિલગીર છીએ.

 

 

બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

 

SHODASH GRANTH  … SHORT & SWEET  SYNOPSIS …

-Mahesh Shah, Jay Shri Krushna Marriage Bureau, Vadodara.

 

[ 5 ]

 

 

SHODASH GRANTH.1.2

 

Our ‘Understanding Express’  is on a journey to  learn the basics of PushtiMarg  through a brief study of  Shri Vallabhacharyaji’s  Shodash Granths This time we shall have 2 more stations.

 

Shri NavartnaStotram:

 

Brief Summary:

This hymn has been created basically for Lahore’s P.Bh. Bula Mishra. Through this hymn he could acquire knowledge of Ved and scriptures.  Not only that, conceptual (manasi) worship was attained. In this hymn Shri Vallabh defines Vivek (discretion), Dhairya (patience) and Aashray (refuge) form the basis of vaishnavism, these must always be preserved/protected.

 

Vivek (discretion):

 

  • Understanding the consequence of prohibited actions is vivek.
  • Clear and complete conviction that Shri Hari [Hari= One who takes away (miseries/pain)] is omnipotent and does everything according to His own will is also a vivek.
  • Shri Acharyji has explained nine types of viveks like relinquishing over-insistence, obstinacy and egotism/arrogance as also adopting humility and a thought for just-unjust.
  • Non insistence (anagrah): Effortlessly let thingshappen as they happen.
  • Never beg even from Prabhu. Everything belongs to Him, let Him decide what, when and how much to give.

 

Dhairya(patience):

  • Endure three types of (trividh) (physical, mental and spiritual) distress. If somehow, they are relieved let them, do not insist on suffering.
  • Real protector is Shri Hari, bear the attacks from family, servants or others.

 

Aashray(refuge):

 

  • Rely only on Prabhu for works of this world or that world, in distress, in sins, in fear, in unfulfilled wish, in malice of devotee, in absence of devotion, in possible or impossible i.e. in all situations (even in the worst one).
  • Never ever seek refuge to others (anyshray) under any circumstances.

 

Essence & utility:

 

  • If we thoroughly understand the principles of this hymn and put them in to practice, our spiritual as well as worldly life will become smooth and successful.
  • If examined critically, we will find that the stress busting principles of modern psychology have been narrated here.
  • Very useful hymn for achieving firm refuge (dradhaashray) and exclusivity (ananyata).
  • If properly adopted, will give success on worldly and out of the world (laukik-alaukik) fronts. Desired (prey) and beneficial (shrey) both could be achieved.

 

Shri Krushnaashray:

 

Brief Summary:

 

  • Times (kaal), land (desh), wealth (dravya), places of pilgrimage (tirth), spiritual words (mantra) all have become perverted and, therefore worthlessIn this era. They cannot help to uplift (Udhdhar) us.
  • Pretense rules everywhere, rogues have spread all around, senses/discretion of pious people have been polluted.
  • We are feeble, helpless and destitute. Semi gods (devata) are earthly (prakrut); Aksharbrahm is of finite bliss (ganitanand) (measurable/countable) only Lord Shri Krushna is complete& total bliss. Only He is omnipotent and can fulfill wishes/desires.
  • Under the circumstances, this is the prayer by being (jiva) to the true saviour Shri Krushna with total surrender.
  • This hymn is pushti-margiya version of the Lord’s dictate in Geetaji to seek His shelter leavingall duties (dharma) aside.
  • Only means of realizing God is refuge (ashray). Complete surrender.
  • Acharyshri assures us that though everything is polluted/perverted but we will be able to sail through refuge/surrender to Krishna.

 

Essence & utility:

 

  • Regular recitation of this hymn fully grasping its meaning and spirit, will gain total faith (dradhashray), nothing else remains to be achieved thereafter.
  • With proper spirit enormous energy is generated. The belief that Prabhu is with me multiplies our confidence manifold. Divine energy pervades all over. Enhanced self-confidence gets expressed in our actions and utterances. This brings about effortless success in all our endeavours.

 

 

(To be Contd.)

  © Mahesh Shah 2014

 

 

Contact : 

*mahesh shah.1  Mahesh Shah 
Jai Shree Jrishna Marraige Beauro – Vadodara.

M: +91 -9426346364 /0265 – 2330083

email:  feedback2m@gmail.com

 

 

બ્લોગ લીંક : http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com

 

I pray the readers to draw my attention to shortcomings by sending an e mail to feedback2m@gmail.com

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., "પુષ્ટિ પ્રસાદ" ..., મહેશ શાહ, વીણેલા મોતી | Leave a comment

અષ્ટાવક્રનો વિજય … (વનપર્વ) …

અષ્ટાવક્રનો વિજય … (વનપર્વ) …

 

 

 janak.2

 

અષ્ટાવક્ર મુનિની અવસ્થા કેવળ બાર વરસની હતી ત્યારે તે શ્વેતકેતુની સાથે જનકરાજાની સભામાં જવા તૈયાર થયા.  જનક રાજા સાથે એમને જે અસામાન્ય બુદ્ધિયુક્ત વાર્તાલાપ થયો તેનો સારાંશ આ પ્રમાણે …

 

રાજા જનક : સૂતાં કોણ આંખ મીંચતું નથી ? જન્મતાં કોણ ગતિ કરતું નથી ? કોને હૃદય નથી ? કોણ વેગથી વધે છે ?

 

મુનિ અષ્ટાવક્ર : સૂતાં મત્સ્ય આંખ નથી મીંચતું. જન્મ્યા પછી ઇંડું ગતિ નથી કરતું. પથ્થરને હૃદય નથી હોતું.  નદી વેગથી વધતી જાય છે.

 

વિવેચકોએ એનો જે આધ્યાત્મિક અર્થ કરેલો છે તેને પણ વિચારી લઇએ.

 

પ્રથમ ચરણનો અર્થ :-  શ્રુતિમાં ચૈતન્ય પુરુષને મહામત્સ્યની ઉપમા આપી છે.  જેમ મહામત્સ્ય નદીના બંને કિનારામાં ફરવાથી થાકી જાય છે તેમ ચૈતન્ય પુરુષ પણ જાગ્રત અવસ્થામાં અને સ્વપ્નાવસ્થામાં, આ લોક તથા પરલોકમાં, ભ્રમણ કરવાથી થાકીને સુષુપ્તિ પામે છે.  પરંતુ એ સુષુપ્તિ તથા પ્રલયમાં, કાર્ય તથા કારણસમૂહની જ્યારે હલનચલનાદિ શક્તિ સંપૂર્ણ રીતે ઉપરામ પામી જાય છે ત્યારે, આ એક ચૈતન્ય પુરુષ જ જેની દૃષ્ટાપણાની શક્તિ નાશ ના પામી હોય એવા રહે છે. એ સંબંધમાં શ્રુતિ પણ કહે છે કે દૃષ્ટાની દૃષ્ટિનો લોપ થતો જ નથી, કારણ કે તે અવિનાશી છે.  જો દૃષ્ટાની દૃષ્ટિનો લોપ સ્વીકારીએ તો કરેલાંનો નાશ અને નહિ કરેલાંની પ્રાપ્તિરૂપી દોષ પ્રાપ્ત થાય અને “હું આટલો વખત સુખે સૂતો હતો “ એવું જ્ઞાન પણ અનુભવ કરનારાના અભાવમાં થાય નહિ, તેથી ચૈતન્ય પુરુષનું જ્ઞાન અખંડ છે અને તે અવિનાશી છે, માટે અજન્મા છે.  આ પ્રથમ ચરણનો અર્થ છે.

 

બીજા ચરણનો અર્થ :-   ઉત્પન્ન થયેલું ઇંડું એટલે આ અખિલ બ્રહ્માંડ.  ઉત્પન્ન થયા પછી પણ પોતાની મેળે હલનચલન કરતું નથી, પરંતુ તેને ચૈતન્ય પુરુષ જ ગતિમાન કરે છે.

 

ત્રીજા ચરણનો અર્થ :-   અશ્મન્ એટલે પાષાણ અને યાસ્ક મુનિએ શ્મન્ નો અર્થ શરીર કરેલો છે.  એટલે શ્મનરહિત તે અશ્મન્ – અર્થાત્ શરીરરહિત-દેહાભિમાનરહિત એવા યોગીનું હૃદય શોકનું સ્થાન હોતું નથી. શ્રુતિ પણ એમ જ કહે છે કે શરીરાભિમાનરહિત યોગીને પ્રિય તથા અપ્રિયનો સ્પર્શ થતો નથી.  દેહાભિમાન ગળી જાય છે ત્યારે યોગીના હૃદયના સર્વ શોકોને તરી જાય છે.  અર્થાત્ મનરહિત જીવનમુક્ત થાય છે.

 

ચોથા ચરણનો અર્થ :-   નદી એટલે ચિત્તરૂપી નદી સમજવી.  યોગી જ્યારે સમાધિમાંથી ઊઠે છે અર્થાત્ બાહ્ય પ્રપંચમાં દૃષ્ટિ કરે છે ત્યારે તેની ચિત્તરૂપી નદી, સર્વ પ્રપંચરૂપી વેગથી વધી જાય છે.  અર્થાત્ યોગીની દૃષ્ટિએ વ્યાવહારિક પ્રપંચ પણ સ્વપ્નના પ્રપંચની પેઠે દૃષ્ટિના સમકાળમાં જ ઉત્પન્ન થાય છે.

 

એ આખા શ્લોકમાં સંક્ષેપમાં દર્શાવ્યું છે કે દૃષ્ટાની દૃષ્ટિનો લોપ થતો નથી, દૃષ્ય પદાર્થ જડ છે, દેહનો સંગ ના કરનારાની મુક્તિ થાય છે, અને સંસાર મનોમય છે.

 

એ પછી મહામુનિ અષ્ટાવક્રે પોતાના પિતા કહોડને વાદવિવાદમાં હરાવનારા બંદી સાથે શાસ્ત્રાર્થનો આરંભ કર્યો.

  

બંદી બોલ્યો :   એક જ અગ્નિ અનેક પ્રકારે પ્રજળે છે.  એક જ સૂર્ય આ અખિલ વિશ્વને અજવાળે છે.  એક જ દેવરાજ ઇન્દ્ર શત્રુઓને હણે છે; અને એક જ યમ પિતૃઓનો ઇશ્વર છે.

અષ્ટાવક્રે કહ્યું :   ઇન્દ્ર અને અગ્નિ બે મિત્રની જેમ સાથે વિચરે છે.   નારદ અને પર્વત બે દેવર્ષિઓ છે અશ્વિનીકુમાર બે છે.   રથને બે પૈંડા છે. વિધાતાએ નીર્મેલાં ભાર્યા તથા પતિ સખ્યભાવથી સદા ફરે છે.   બુદ્ધિ અને ચૈતન્ય બે વસ્તુ પરસ્પર મિત્રતા કરીને વિષયોનો અનુભવ કરે છે.   કેવળ બુદ્ધિ કશું કરી શકતી નથી.

 

બંદી અને અષ્ટાવક્રનો એ સંવાદ આગળ ચાલતો રહ્યો.

 

છેવટે બંદીનો પરાજય થવાથી સૌ અષ્ટાવક્રને સન્માનવા લાગ્યા.

 

અષ્ટાવક્રે બંદીને પાણીમાં ડુબાડવાની સૂચના આપી.

 

રાજા વરુણના પુત્ર બંદીએ જણાવ્યું કે મારા પિતા વરુણને ત્યાં બાર વરસના યજ્ઞનો આરંભ થયો છે. એ યજ્ઞને માટે મેં તે ઉત્તમ બ્રાહ્મણોને મોકલી આપ્યા છે. વરુણના યજ્ઞને નિહાળીને તે સૌ પાછા ફરી રહ્યા છે.

 

થોડા વખતમાં તો મુનિ કહોડ બીજા પંડિતો સાથે પાણીમાંથી બહાર આવીને રાજા જનકની આગળ ઊભા રહ્યા.

 

કહોડે કહ્યું કે આટલા માટે જ પુરુષો પુત્રોને ઇચ્છે છે. હું જે નહોતો કરી શક્યો તે મારા પુત્રે કર્યું છે. જનક, તારું સર્વ પ્રકારે કલ્યાણ થાવ.

 

બંદીએ જનક રાજાની અનુમતિ મેળવીને સમુદ્રના પાણીમાં પ્રવેશ કર્યો.

 

આશ્રમમાં પાછા ફર્યા પછી અષ્ટાવક્રે પિતાના આદેશાનુસાર સમંગા નદીમાં સ્નાન કર્યું.   એથી નદી પવિત્ર બની અને એમનાં અંગો સત્વર સરખાં થઇ ગયાં.

 

મહામુનિ અષ્ટાવક્ર તથા બંદી વચ્ચે જનક રાજાની સભામાં થયેલા વાદવિવાદને જાણવામાં જેમને ખાસ રસ હોય તેમની માહિતી માટે એ વિવાદની રજૂઆત અસ્થાને નહિ લેખાય.

 

બંદી:  પ્રજા કર્મ કરીને ત્રણ જાતનાં જન્મ લે છે.   ત્રણ વેદો સાથે મળીને વાજપેય યજ્ઞ કરે છે.   અધ્વર્યુઓ ત્રણ કાળ યજ્ઞકર્મ કરે છે.   લોકો ત્રણ છે અને જ્યોતિઓ પણ ત્રણ છે.

 

અષ્ટાવક્ર:   આશ્રમો ચાર છે.  ચાર વર્ણો યજ્ઞને વહે છે.  દિશાઓ ચાર છે.  વર્ણ ચાર છે. અને વાણી પણ સદા ચાર પાદવાળી કહેવાઇ છે.

 

બંદી:   પાંચ અગ્નિ પદવાળો પંક્તિ નામનો છંદ છે.  તેના પ્રત્યેક પદના આઠ અક્ષરો હોય છે.  પાંચ યજ્ઞો છે.  પાંચ ઇન્દ્રિયો છે.  વેદમાં પાંચ શિખાવાળી અપ્સરાઓ કહેલી છે.   (શરીરના આકારમાં પરિણામ પામેલાં જળપ્રધાન પ્રાણીઓમાં અનુસરનારી અપ્સરા ચિતશક્તિ છે.  એને પ્રમાણ, વિપર્યય, નિદ્રા, સ્મૃતિ નામની તથા વિકલ્પ નામની પાંચ વૃત્તિઓ પાંચ શિખાઓ છે. )

 

લોકમાં પવિત્ર પાંચ નદો પ્રખ્યાત છે. (પાંચ વિષયપ્રવાહનો સમૂહ પાંચ નદો કહેવાય છે.)

 

અષ્ટાવક્ર:   કેટલાક અગ્નિહોત્ર લેતી વખતે છ ગાયોની દક્ષિણા આપવાનું કહે છે.  સંવત્સરરૂપી કાળચક્રમાં છ ઋતુઓ છે. ઇન્દ્રિયો છ છે, કૃતિકાઓ છ છે.  વેદોમાં સાદ્યસ્ક નામના છ યજ્ઞો કહ્યા છે.

 

બંદી:   સાત ગ્રામ્ય પશુઓ છે.  સાત વન્ય પશુઓ છે.  સાત છંદો એક યજ્ઞને વહે છે. સાત ઋષિઓ છે. સન્માનના સાત પ્રકારો છે.  વીણા સાત તારવાળી હોવાનું પ્રસિદ્ધ છે.

 

અષ્ટાવક્ર:   શણની આઠ ગૂણો સેંકડો પરિમાણને ધારણ કરે છે.  સિંહને મારનારા શરભને આઠ પગ છે. દેવતાઓમાં આઠ વસુઓ છે.  યજ્ઞોમાં યજ્ઞસ્થંભને આઠ ખૂણાવાળો બતાવ્યો છે.

 

બંદી:   પિતૃઓને માટેના યજ્ઞોમાં અગ્નિને જગાવવા માટેના મંત્રો નવ કહ્યા છે.  સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ નવ પ્રકારની કહેલી છે.  બૃહતી છંદમાં નવ અક્ષરો બતાવ્યા છે.  એકથી નવના આંકડાંમાં સઘળી સંખ્યા આવી જાય છે.

 

અષ્ટાવક્ર:   દિશા દસ કહી છે.  દસવાર સો ગણવાથી સહસ્ત્ર કહેવાય છે.  ગર્ભવતી દસ માસ સુધી ગર્ભને ધારણ કરે છે.  તત્વનો ઉપદેશ આપનારા, દ્વેષ કરનારા, અને એના અધિકારી દસ છે.

 

બંદી:   પશુઓને અગિયાર ઇન્દ્રિયોથી અનુભવતા અગિયાર વિષયો છે.  યજ્ઞસ્થંભો અગિયાર હોય છે. પ્રાણધારીના વિકારો અગિયાર છે.  સ્વર્ગના દેવોમાં રુદ્રો અગિયાર ગણાય છે.

 

અષ્ટાવક્ર:   સંવત્સરના માસ બાર, જગતી છંદના પાદમાં બાર અક્ષર, પ્રાકૃત યજ્ઞ બાર દિવસનો, અને આદિત્યો બાર છે.

 

બંદી:   ત્રયોદશીને સૌથી શ્રેષ્ઠ તિથિ કહી છે.  પૃથ્વી તેર દ્વીપવાળી છે.

 

બંદી શ્લોકને સંપૂર્ણ ના કરી શક્યો એટલે એના શબ્દોની પૂર્તિ કરતાં અષ્ટાવક્રે જણાવ્યું :

 

કેશી તેરના યજ્ઞમાં વર્તે છે અને અતિછંદો તેર અક્ષરવાળા હોય છે.

 

એવી રીતે વાદવિવાદમાં અષ્ટાવક્રનો વિજય થયો.

 

 સૌજન્ય :  અજ્ઞાત

Van Parva
{slide=Astavakra’s win}

 

Astavakra reached King Janaka’s court for arguments on scriptures. He was only 12 years of age at that time. King Janaka Asked four questions to which Astavakra swiftly replied.

 

Q. Who don’t close eye when at sleep ? 

A. Fish

 

Q. Who don’t move after birth ? 

A. Egg

 

Q. Who don’t have heart ? 

A. Stone

 

Q. Who rushes forward ? 

A. A river.

 

Though they look very simple, the answers have deep spiritual meaning . King Janaka was very happy at Astavakra’s answers. He allowed him to have argument with Bandi, a great scholar in his court. In the arguments that followed, Astavakra win over Bandi and was able to free his father.

{/slide}

 

 

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  Join us /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી | Leave a comment

(૧) તૃષ્ણાની કોઠી કદી ન ભરાય … (પ્રેરકકથાઓ) … ટૂંકી વાર્તાઓ …

 (૧)  તૃષ્ણાની કોઠી કદી ન ભરાય …  (પ્રેરકકથાઓ) … ટૂંકી વાર્તાઓ …

 

 

story1a

 

 

ભૂતના નિવાસવાળા એક ઝાડ નીચેથી પસાર થતા એક વાળંદને એક અવાજ સંભળાયો :  “સોનું ભરેલી સાત કોઠીઓ તારે જોઈએ છે ?”  વાળંદે આસપાસ જોયું પણ એને કોઈ દેખાયું નહીં.  પણ સોનાની કોઠીઓ આપવાની વાતે એનો લોભ જાગી ઊઠ્યો અને એ મોટેથી બોલી ઊઠ્યો : ‘હા, હું એ સાત કોઠી લઈશ.’  તરત જવાબ મળ્યો : ‘ઘેર પહોંચી જાં, કોઠીઓ મેં તારે ઘેર પહોંચતી કરી દીધી છે.’  આ વિચિત્ર જાહેરાતની ખાતરી કેવાણા ઈરાદાથી એ વાળદ દોડતો ઘેર પહોંચ્યો.  ઘેર પહોંચતાં વેંત એણે કોઠીઓ જોઈ.  કોઠીઓ ખોલી એણે જોયું કે એ સોનાથી છલોછલ ભરેલી હતી, પણ છ પૂરી ભરેલી હતી અને એક અર્ધી ભરેલી હતી.  એ સાતમીને પણ સોનાથી ઉભરાવી દેવાની જોરદાર ઈચ્છા એ વાળંદમાં જાગી; કારણ ત્યાં સુધી એ પૂરો સુખી ન હતો.  એટલે એણે ઘરમાંનાં બધાં ઘરેણાં ભંગાવી તેને સોનાના સિક્કાઓમાં ફેરવ્યાં અને એ મહોરો તેણે પેલી કોઠીમાં નાંખી;  પણ એ જાદુઈ કોઠી ઊણી જ રહી.  આથી વાળંદની ધીરજ ખૂટી ગઈ.  જાતે ભૂખ્યા રહીને અને ઘરનાંને ભૂખ્યાં રાખીને એણે થોડાં વધારે પૈસા બચાવ્યા અને એ સોનાથી કોઠી ભરવા કોશિશ કરી.  પણ કોઠી તો પહેલાંની જેમ અધૂરી જ રહી.  એટલે એક દિવસ રાજાને પોતાનો પગાર વધારી દેવા નમ્ર વિનંતી કરી કહ્યું કે મળતા પગારમાં પોતાનું ગુજરાન ચાલતું નથી.  એ વાળંદ હતો રાજાનીઓ માનીતો એટલે, એની વિનંતી સાંભળીને તરત જ રાજાએ એનો પગાર બમણો કરી દીધો.  આ બધી આવક બચાવી એ પેલી કોઠી ભરવા માંડ્યો પણ, એ લોભણી કોઠી ભરાવાની નિશાની દેખાઈ જ નહીં.  આખરે એ ઘેરઘેર ભીખ માગવા લાગ્યો અને એની ધંધાની તથા ભીખની આવક ભેગી કર્યા છતાંય, પેલી જાદુઈ કોઠીની તરસ છીપી જ નહીં.  મહિનાઓ ને મહિનાઓ પસાર થયા અને, એ દુખી અને કંજૂસ વાળંદણી સ્થિતિ ઉત્તરોઉત્તર બગડતી ચાલી.  એની એવી દશા જોઈ રાજાએ એને પૂછ્યું :  ‘અરે !  તારો પગાર આજના કરતાં અર્ધો હતો ત્યારે, તું સુખી, આનંદ અને સંતુષ્ટ હતો; પણ તારો પગાર બેવડો કર્યા પછી હું તને ચિંતાતુર, ચડેલા મોઢાવાળો અને નાસીપાસ જોઉં છું, તને શું થયું છે ?’  તને શું સાત કોઠીઓ મળી છે ?’  આ સવાલથી વાળંદ ઘા ખાઈ ગયો અને બોલ્યો :  ‘નામદાર, આ વાત આપને કોણે કહી છે ?’  ‘જેને યક્ષ એ સાત કોઠીઓ આપે છે તે આમ પીડાય છે એ તું નથી જાણતો ?  રાજાએ કહ્યું.  ‘એ મને પણ આ કોઠીઓ આપતો હતો પણ, મેં એને પૂછ્યું કે, ‘આ મૂડી વાપરી શકાય કે ખાલી કોઠીમાં જ રાખી મૂકવા માટે છે ?’  આ સવાલ પૂછતાં ભેગો એ ભાગ્યો.  એ મૂડી કોઈ વાપરી શકતું નથી એ તને ખબર નથી શું ?  એ તો સંઘરો કરવાની તૃષ્ણા જ આણે છે.  જાં જલદી અને એ કોઠીઓ પાછી આપી આવ.’  આ સલાહથી વાળંદને પાછી સાન આવી અને પેલા ભૂતિયા ઝાડ પાસે જઈ એ બોલ્યો : ‘હે યક્ષ, લઇ લે તારું સોનું પાછું.’  યક્ષે કહ્યું. ‘ભલે.’  વાળંદ પાછો ઘેર આવ્યો, ત્યારે જે રહસ્યમય રીતે આવી હતી તેજ રીતે, પેલી કોઠીઓ અર્દશ્ય થઇ ગઈ હતી અને એના ભેગી એની જિંદગીની બચત પણ તણાઈ ગઈ હતી.

 

સાચું ખર્ચ અને સાચી આવક વચ્ચેનો ભેદ સમજતા નથી તે લોકો ગાંઠનું પણ બધું ગુમાવે છે.

 

 

 

 (૨)  સંસારી આનંદો પાછળ છુપાયેલો વાઘ …

 

 

story2

 

 
જે માગે તે આપતા સ્વર્ગના કલ્પતરુ જેવો ભગવાન છે.  માટે ધાર્મિક સાધનાઓથી મન વિશુદ્ધ થાય ત્યારે, બધી દુન્યવી ઈચ્છાઓના ત્યાગ બાબત મનુષ્યે કાળજી રાખવી જોઈએ.

 

આજે એક કથા જાણો.  પ્રવાસે નીકળેલો એક મનુષ્ય પોતાના પ્રવાસ દરમિયાન એક વિશાળ મેદાનમાં આવ્યો.  ઘણા સમયથી તાપમાં ચાલવાને લીધે એ ખૂબ થાકી ગયો હતો અને પરસેવે રેબઝેબ થઇ ગયો હતો; એટલે, એક ઝાડને છાંયે એ આરામ કરવા બેઠો.

 

થોડી વાર પછી એ વિચારવા લાગ્યો કે, ‘સૂવા માટે મને પોચી પથારી મળે તો કેવું સારું !’  પોતે કલ્પવૃક્ષ નીચે બેઠો છે એ ભાન એને ન હતું.

 

એના મનમાં જેવો પેલો વિચાર આવ્યો તેવી જ એની બાજુમાં એક સુંદર શય્યા આવી ગઈ.  એને આશ્ચર્ય તો ખૂબ થયું પણ એણે તેમાં લંબાવ્યું.  પછી એને વિચાર આવ્યો કે, ‘અહીં એક સુંદર કન્યા હોય ણે એ મારા પગ દબાવી હોય તો કેવી મજા ?’  આ વિચાર એના મનમાં ઉદ્દભવ્યો તેવી જ એક યુવાન સુંદરી ધીમે ધીમે એના પગ દબાવવા લાગી.

 

મુસાફરને ખૂબ આનંદ થયો.  તરત જ એને ભૂખ લાગી અને એ વિચારવા લાગ્યો :  ‘મેં ઈચ્છયું તે બધું જ મને મળ્યું; તો હવે મને થોડું ખાવાનું મળે તો ?’  તરત એની સામે ભાતભાતનાં સ્વાદિષ્ટ ભોજન પીરસાઈ ગયાં.  એ તરત ખાવા મંડ્યો અને, ધરાઈને ખાડા પછી પાછું એણે પથારીમાં લંબાવ્યું.  પછી દિવસની બધી ઘટનાઓને એ વાગોળવા માંડ્યો.  આમ વ્યસ્ત હતો ત્યાં એને વિચાર આવ્યો.

 

‘અચાનક વાઘ આવીને મારી ઉપર હુમલો તો નહીં કરે !”  ક્ષણમાં જ મોટો વાઘ પ્રગટ થયો ને તેણે એ પ્રવાસી પર હલ્લો કર્યો, એની ગરદન ફાડી એનું લોહી પીવા મંડ્યો.  પ્રવાસીએ આમ જાન ગુમાવ્યો.

 

મનુષ્યોનું ભાગ્ય સામાન્ય રીતે આવું છે.  ધ્યાનમાં, તમે લોકો માટે, પૈસા માટે કે માન માટે પ્રાર્થના કરશો તો તમારી ઈચ્છા થોડાં અંશે, અવશ્ય પૂરી થશે પરંતુ, ધ્યાન રાખજો કે, એ બધી ભેટોની પાછળ વાઘ ઝૂમે છે.  આ બધાં વાઘ-રોગ, શોક, માનવહાનિ અને દ્રવ્ય ઈ. – જીવતા વાઘ કરતાં હજારગણા ભયંકર છે.

 

(શ્રીરામકૃષ્ણ દેવની દ્રષ્ટાંત કથાઓ ૩૮-૪૩)

 

 

(૩)   કામને જીતવો હોય તો સ્ત્રીમાત્રને માતા ગણો….

 

 

story3

 

 

કિશોરવયમાં ગણેશે એક દિવસ રમતાં રમતાં એક બિલાડી જોઈને છોકરમતના અટકચાળામાં એને કાંઈ કેટલીયે રીતે ત્રાસ આપીને અને મારીઝૂડીને લોહીલુહાણ મૂકી.  જેમ તેમ કરીને જીવ બચાવીને બિલાડી ભાગી છૂટી, કરીત્યારે ગણપતિ શાંત પડ્યા અને પોતાની માતા શ્રીપાર્વતીદેવીની પાસે ગયા.  તો ત્યાં તેમણે જોયું કે દેવીના શરીર ઉપર ઠેકઠેકાણે મારનાં નિશાન પડેલાં છે.

 

માતાની એવી દશા જોઈને બાળકે ખૂબ જ દુઃખ પામીને એમ થવાનું કારણ પૂછ્યું.  ત્યારે દેવીએ ખેદપૂર્વક જવાબ દીધો કે, “તું જ તો મારી આવી દુર્દશાનું કારણ છે.”  માતૃભક્ત ગણેશ એવી વાત સાંભળીને નવાઈ પામી ગયા અને વધારે દુખી થઈને આંસુભરી આંખે બોલ્યા, “તું કેવી વાત કરે છે, મા !  મેં વળી તને ક્યારે મારી ?  મેં વળી તને ક્યારે મારી ?  અને વળી એવું પણ યાદ નથી આવતું કે એવું કોઈ ખરાબ કામ મેં કર્યું હોય કે જેને લીધે તારા મૂરખ બાળકને કારણે તારે બીજાને હાથે આવું અપમાન સહન કરવું પડે.”

 

જગન્મયી પાર્વતીદેવીએ ત્યારે પછી બાળકને કહ્યું કે, “જરા વિચાર કરીને જો તો, કોઈક જીવને આજે તેં માર માર્યો છે ખરો ?”  ગણપતિ બોલ્યા, “એ તો કર્યું છે.  હમણાં થોડી જ વાર પહેલાં એક બિલાડીને મારેલી.”

 

એ બિલાડી જેની હશે એણે જ માતાને આમ માર મારેલો છે એમ વિચારીને ગણેશજી ત્યારે રડવા લાગ્યા.  ત્યાર પછી પસ્તાઈ રહેલા બાળકને વહાલથી છાતીએ ચાંપીને શ્રીજગજનનીએ કહ્યું, “એવું નથી, બેટા, તારી સામે રહેલા મારા આ શરીરને કોઈએ માર નથી માર્યો, પરંતુ હું પોતે જ બિલાડી અને બીજાં તમામ પ્રાણીઓ રૂપે સંસારમાં વિચરણ કરું છું.  તેથી તારા મારનાં ચિહનો મારા શરીર ઉપર દેખાય છે.  તેં તો અજાણતામાં આવું કરેલું છે એટલે દુઃખ ના કર.  પરંતુ આજથી હવે આ વાતને યાદ રાખજે કે, સ્ત્રી જાતી ધરાવતા સઘળા જીવો મારા અંશથી ઉત્પન્ન થયેલા છે અને પુરુષજાતિ ધરાવનારા જીવોએ તારા પિતાના અંશથી જન્મ લીધેલો છે.  શિવ અને શક્તિ સિવાય જગતમાં કોઈ કશું પણ નથી.”

 

ગણેશે માતાની આ વાત શ્રદ્ધાપૂર્વક દિલમાં ઉતારી અને લગ્નને લાયક ઉંમરે પહોંચતાં માતાની સાથે પરણવું પડશે એમ વિચારીને વિવાહના બંધનમાં બંધાવા માટે ઇન્કાર કર્યો.

 

આ રીતે શ્રીગણેશ હંમેશને માટે બ્રહ્મચારી બનીને રહ્યા અને શિવશક્ત્યાત્મક જગત, એ વાતને હૃદયમાં હરહંમેશ ધારણ કરીને રેહવાથી જ્ઞાનીજ્નોમાં અગ્રગણ્ય બન્યા.

 

(શ્રીરામકૃષ્ણ દેવની દ્રષ્ટાંત કથાઓ ૫૨-૫૪)

 

બ્લોગ લીંક: http://das.desais.net
email : dadimanipotli@gmail.com
 

 

 બ્લોગ પોસ્ટ પર મૂકેલ આપના પ્રતિભાવ, બ્લોગ પર આવકાર્ય છે.

 

  

You can  Join us /follow us on :

 
twittertwitter a/c : @dadimanipotli

 
face bookfacebook at : dadimanipotli

Posted in 'દાદીમાનું ચિંતન જગત', "જીવન લક્ષ્ય " ..., ટૂંકીવાર્તા-બોધકથાઓ - પ્રેરકવાતો, વીણેલા મોતી | Leave a comment